Շուկայական տեղաշարժեր, տեխնոլոգիական փոփոխություններ, աշխարհաքաղաքականություն, ժողովրդավարական նորմերի քայքայում. Լրագրությունը բարդ համակարգում է: Մարիա Սադուսկայա-Կոմլաչը վերլուծում է այսօր Եվրոպայում լրատվական դաշտը ձևափոխող ուժերը, որոնք հաճախ մղում են լրագրողներին որակն և հավասարակշռությունը կորստի մատնելուն իրենց դիրքերը չկորցնելու համար: Այն անցել է արագ շտկումների փուլը: Այս ճահճից դուրս գալը Եվրոպական հասարակական խմբերից կպահանջի վերագտնել և պաշտպանել որակյալ տեղեկատվության մատչելիությունը որպես իրավունք։

ԶԼՄ֊ներում բևեռացումը, ապատեղեկատվությունը, վստահելիության պակասը այնքան հին են, որքան ինքը՝ լրագրությունը։ Երկար ժամանակ լրագրողները ընկալվում էին որպես սենսացիոն վաճառքի միջոցով գումար վաստակող անպատասխանատու հակերներ։

Ժոզեֆ Պուլիցերից, ում հետ կապում ենք հեղինակավոր լրագրողական մրցանակը, 10 տարի պահանջվեց համոզել Կոլումբիայի համալսարանին բացել իր լրագրության դպրոցը 1912 թվականին։

Համալսարանը մի քանի անգամ մերժեց նրա 2 միլիոնանոց նվիրատվությունը՝ վախենալով այդ արհամարհված մասնագիտության պատճառով վատ համբավ ձեռք բերելուց: Ի պաշտպանություն պրոֆեսիոնալ մամուլի գոյության անհրաժեշտությանը դեռևս 1904 թվականին Պուլիցերը գրել է. «Մեր հանրապետությունը և իր մամուլը միասին վերելքներ կամ վայրէջքներ կգրանցեն: Կենսունակ, անշահախնդիր, հասարակության շահերին, ստույգ տեղեկատվությունը քաջաբար հարող գիտակցություն ցուցաբերող մամուլը կարող է պահպանել հասարակական առաքինությունը, առանց որի ժողովրդական կառավարությունը ոչ այլ ինչ է, քան կեղծիք և ծաղր: Ցինիկ, վարձկանի հոգեբանությամբ գործող դեմագոգիկ մամուլը ժամանակի ընթացքում կկերտի հենց նշված որակներով ժողովուրդ, որի համար ինքն է հիմք հանդիսացել: Հանրապետության ապագան ձևավորելու ուժը կլինի ապագա լրագրողների սերնդի ձեռքում»: Պուլիցերի առաջարկը չընդունվեց նախքան իր մահը:

Անվստահության երկար պատմություն

Լրագրողներն ու լրատվության բաժինները շատ բան արեցին 20-րդ դարի իրենց հեղինակությունը բարելավելու համար: Լրատվական ոլորտը մշակեց վարքագծի խիստ կանոններ, դետալային կառույցներ և էթիկայի վերահսկման հանձնաժողովներ: Սակայն այս ամենը պետք է մեղադրվեր 2010-ականների վերջերին «կեղծ լուրերը» «կողմնակալ դատարկ մասսային» մատուցելու մեջ: Կարծես պատմությունը նորից կրկնվում է:

Լրատվական ոլորտի գլոբալիզացումը մեծ դեր է խաղում այս պատմության մեջ: Լրատվամիջոցների ազդեցությունն այժմ կարծես դուրս է նրանց երկրի կամ տարածաշրջանի քաղաքականությունից: Դրանց ազդեցությունը կարող է լինել համաշխարհային: Սենսացիոն նորությունները, որոնց մասին այլ կերպ չէինք էլ իմանա, այժմ մեծ հոսքով է տրամադրվում մարդկանց ամեն րոպե: Կարեկցանքի փոխարեն, տեղեկատվության այս հոսքը առաջացնում է աճող անտարբերություն, վախ և բևեռացում: Սոցիալական մեդիան ավելի հեշտացրեց անհատների մասնավոր կարծիքին համապատասխան լուրերի ձեռբերումը, քանզի ալգորիթմների ազդեցությամբ ստեղծվում է այնպիսի տեղեկատվության, որը կամ մարդիկ սիրում են և որի հետ հակված են համաձայնել , կամ էլ զայրույթ են առաջացնում և բարկացնում: Երրորդ կողմի դերակատարները, ներառյալ կառավարությունները, այժմ զինված են լավ գործիքակազմով ուղղակիորեն ազդելու համար թե իրենց երկրի ներսում և թե դրա սահմաններից դուրս գտնվող ընտրողների վրա՝ շրջանցելով դրա իրագործման համար նախատեսված ավանդական լրատվական հարթակները: «Դեղին ժիլետավորների» շարժմանը սատարող Twitter- ի քարոզարշավի համար հիմք ծառայող ռուսական աղբյուրի վերաբերյալ Ֆրանսիայի կառավարության 2018 թ. Հարցումը բացառիկ օրինակ է մի շարք հարցումների շրջանում:

Ցինիկ, վարձկանի հոգեբանությամբ գործող, դեմագոգիկ մամուլը ժամանակի ընթացքում կկերտի հենց նշված որակներով ժողովուրդ, որի համար ինքն է հիմք/կաղապար հանդիսացել:

Այլ փոփոխությունները նույնպես սպառնում են լրատվամիջոցներին վերադարձնելու 19-րդ դարի չափանիշներին: Գովազդային եկամուտների անկումը և այլընտրանքային աղբյուրներն առցանց գտնելու դժվարությունը հաճախ ղեկավարությանը դրդել են որակի վատթարացմանը: 2000-ականների սկզբից ի վեր շարունակվող լրատվական ճգնաժամի առաջին զոհերից էր լրագրությունը, որը պահանջում էր փաստերի մանրակրկիտ ստուգում և վերլուծություն, ինչպիսիք են հետաքննությունները և արտասահմանյան զեկույցները: Վերջին 20 տարիների ընթացքում դրանք փոխարինվել են «նա ասաց» հեռուստատեսային և վիդեո ձևաչափերով, որոնք խառնում են հայտնիների կարծիքները գիտնականների և փորձագետների կարծիքների հետ. «համացանցի ավանդական նորությունների լսարանը ներառում էր քաղաքականության նկատմամբ ցածր հետաքրքրություն ցուցաբերող շատ հեռուստադիտողներ, բայց կաբելային լուրերը հակված են ներգրավել քաղաքականապես առավել հետաքրքրված և որևէ կուսակցությանը խիստ հարող հեռուստադիտողներին: Հարմարվելով այդ իրողությանը՝ ամենաբարձր վարկանիշ ունեցող կաբելային լրատվական ալիքները դարձել են խիստ կուսակցական», – նշել է Princeton- ի հետազոտող Մարկուս Պրայորը 2007 թ.-ին: Սկզբում կաբելային ալիքները, իսկ ավելի ուշ` ինտերնետը լսարանը շեղեցին չափավոր և հավասարակշռված լուսաբանումից դեպի այն տեսակետները, որոնք աջակցում և խթանում են քաղաքական տարաձայնությունները:

Այս ամբողջ ընթացքում լրատվական բաժինները բազմիցս փորձել են գտնել տեխնիկական լուծումներ ոլորտի խնդիրների համար: iPad- ի լրագրությունը կամ շուտով հարդեն հնացած և գործարկումից դուրս տեսախցիկների զանգվածային գնումները երկուսն էլ քայլ էին ծախսերը նվազեցնելու համար` միևնույն ժամանակ խուսափելով ներդրումներ կատարելու անհրաժեշտությունից նրանում, ինչն իրենից ներկայացնում է իրական բիզնեսը՝ լրագրությունը: Չնայած այս լուծումները անընդհատ ձախողվում են, արդյունաբերությունը շարունակում է որոնել հաջորդ «բոլորի համար մեկ չափով» կախարդական փայտիկը: Հաշվի առեք Ռուպերտ Մերդոկի կարճատև The Daily- ի կամ նորությունների ծառայության ներդրումը «կոնվերգենտ» լրագրողների համար, այն հույսով, որ նրանք հմուտ կլինեն լրատվամիջոցներում, չնայած այն բանին, որ բովանդակության արտադրության տարբեր ձևեր պահանջում են ինքնատիպ, խիստ մասնագական հմտություններ:

Սահմանափակ սեփականություն, հաճախակի կողմնակալություն

Եվրոպական երկրների մեծ մասում լուրջ թափանցիկություն և լրատվամիջոցների տիրապետման հարցում կենտրոնացվածությունը: Եվրոպայում սեփականության իրավունքը հակված է անթափանց կամ ենթակա է քաղաքական ազդեցության: 2018-ի մարտին Եվրոպայի խորհուրդը, Եվրոպայում մարդու իրավունքներն ու ժողովրդավարությունը պաշտպանող միջազգային կազմակերպությունը, հրապարակեց նոր առաջարկություններ, որոնք «խրախուսում են» իր 47 անդամ երկրներին կատարել պարտավորություններ լրատվամիջոցների բազմակարծության և բովանդակության բազմազանության վերաբերյալ և ապահովել տեղեկատվության հասանելիությունը լրատվամիջոցներում: սեփականությունը իրավաբանորեն պաշտպանված է:

Իրականում, սակայն, Եվրոպայի խորհրդի ոչ բոլոր անդամներն են հրապարակում այդ տեղեկատվությունը, և առկա տվյալները ուրախ պատմություն չեն պատմում: Ըստ Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից ֆինանսավորվող Media Pluralism Monitor ծրագրի, եվրոպական երկրների երկու երրորդում 4-ից պակաս տերեր ունեն 80 լրատվամիջոցների 80 տոկոսը: Արդյունքները վերաբերում են ԵՄ անդամ և թեկնածու երկրներին, բայց ոչ Եվրոպայի խորհրդի բոլոր անդամներին: Այս համակենտրոնացումը հատկապես ճիշտ է հեռուստատեսային ոլորտում: Եվրոպական 15 պետություններում ՝ իրենց տվյալները հրապարակող 17-ից, հեռուստատեսային շուկայի 80 տոկոսը չորս կամ ավելի քիչ օպերատորների ձեռքում է: Տպագրության ոլորտում նույն ցուցանիշը 57 տոկոս է:

Հունգարիայում, Իտալիայում, Լեհաստանում և Իսպանիայում սովորական է քաղաքական միջամտությունը լրատվամիջոցների սեփականությանը և բազմակարծությանը: Ինչպես Իսպանիայում, այնպես էլ Հունգարիայում կառավարության կողմնակիցներին պատկանող լրատվամիջոցները, ամենայն հավանականությամբ, գովազդ կստանան այն ընկերություններից, որոնք պետական կամ այլ կերպ են կապված կառավարության հետ: Հունգարիայում Վարչապետ Վիկտոր Օրբանի մերձավոր դաշնակից Գաբոր Լիսկայի և «Ֆիդես» կուսակցության անդամների ղեկավարած Կենտրոնական Եվրոպայի մամուլի և լրատվության հիմնադրամը որպես «նվիրատվություն» ստացավ 480 լրատվամիջոց ՝ թերթեր, ամսագրեր, հեռարձակողներ և կայքեր: Հունգարիայի վարչապետը հրամանագիր է արձակել, որը պաշտպանում է կոնգլոմերատը ազգային մրցակցային օրենսդրությունից `հիմնվելով այն բանի վրա, որ մեդիա խումբը« հասարակական հետաքրքրություն է ներկայացնում »: Իսպանիայում հեռուստատեսային հեռարձակման երկիշխանությունը հնարավոր դարձավ 2009 թ. Ապակարգավորմամբ, իսկ 2014 թ.-ին ինը մասնավոր ալիքների փակումը բևեռացրեց լրատվամիջոցները, և նրանց լսարանն էլ ավելի:

Ուստի միամտություն կլինի ակնկալել, որ իրավիճակը Եվրոպայում կարող է շտկվել հանրային հեռարձակման ուժեղացման և առցանց ոլորտում դրա մոդելի կրկնօրինակման միջոցով: Բացառությամբ Արևմտյան Եվրոպայի մի քանի երկրներում, ինչպիսին է Միացյալ Թագավորությունը, պետության կողմից աջակցվող լրատվամիջոցները չեն համապատասխանում հավասարակշռության, անաչառության կամ բազմազանության չափանիշներին: Միայն վերջին տասնամյակում հասարակական լրատվամիջոցները, որոնք փորձում էին պահպանել խմբագրական անկախությունը, փակվեցին, սպառնացին կամ տեսան, որ իրենց ֆինանսավորումը կրճատվում է դժբախտ կառավարությունների կողմից: Սա եվրոպացի քաղաքացիներին պակաս տեղեկացված է թողնում ՝ սահմանափակելով նրանց իրական ժողովրդավարական ընտրություններ կատարելու կարողությունը:

Ոորակյալ տեղեկատվություն սակավ սպառողների համար

Լրատվամիջոցները, որոնք նախընտրում են այլ կերպ աշխատել և առանց գովազդի առցանց վճարովի բովանդակություն առաջարկել, հաճախ համարվում են հաջողված պատմություններ: Որակյալ լրագրությանը ապահովելու և ֆինանսավորելու համար նրանք վճարումներ են հավաքում paywall-ի միջոցով, ինչպես օրինակ New York Times-ը, Süddeutsche Zeitung-ը կամ Helsingin Sanomat-ը, կամ համասեփականության մոդելների միջոցով, ինչպես De Correspondent-ը Նիդեռլանդներում, կամ բաժանորդային մոդելներով, ինչպես Mediapart-ը Ֆրանսիայում: Որոշ ծառայություններ, ինչպիսիք են Dutch Blendle-ը, միկրո վճարումներ են հավաքում տարբեր աղբյուրներից եկող հոդվածների համար: Մյուսները, ինչպես The Guardian-ը, իրենց ամբողջ բովանդակությունն անվճար են տրամադրում, փոխարենը նվիրատվություն են խնդրում:

Չնայած այս հաջողություններին՝ լրատվամիջոցները չեն պատրաստվում լուծել տեղեկատվության հասանելիության հարցը: Նրանց կախվածությունը առցանց ընթերցողներից ի վերջո նրանց էլիտար է դարձնում: Նման պարբերականների արտադրանքը հասնում է բավականին ապահովված ընթերցողների մի փոքրիկ մասի, որոնք էլ հիմնական սպառողն են: Դեռ ավելին, բաժանորդագրվելով իրենց նախընտրած մեկ կամ երկու առցանց աղբյուրի՝ մարդիկ ավելի ու ավելի են հակվում փակվել իրենց փուչիկներով և դառնում անտեղյակ կամ անհարգալից այլ կարծիքների նկատմամբ: Ի տարբերություն 19-րդ կամ նույնիսկ 20-րդ դարի, այս բիզնեսի շուկան այլևս ազգային չէ: Եվ երբ որակյալ պարբերականները սակավ հասանելի են դառնում, երրորդ կողմից ֆինանսավորվող ԶԼՄ-ներն արագորեն լրացնում են տեղեկատվական բացը՝ մոլորեցնող բովանդակությամբ:

Երբ որակյալ պարբերականները սակավ հասանելի են դառնում, երրորդ կողմից ֆինանսավորվող ԶԼՄ-ներն արագորեն լրացնում են տեղեկատվական բացը՝ մոլորեցնող բովանդակությամբ:

Որո՞նք են Եվրոպայում տեղեկատվություն ստանալու անվճար շուկայի հիմնական դերակատարները: Մի կողմ թողնելով հանրային հեռարձակումը՝ նրանք, ովքեր չեն կարող իրենց թույլ տալ կամ չեն վճարելու առցանց լրատվության համար, ենթարկվում են երեք տեսակ դերակատարների. ա) հսկա մեդիա խմբերը հաճախ լավ ֆինանսավորվում են շահերի տեր քաղաքական կամ բիզնեսի կառույցների կողմից, բ) գնալով ավելի բևեռացնող լրատվամիջոցներ, որոնք կախված են գովազդի եկամուտների կտտոցներից և հակված են ոչ վստահելի, սենսացիոն կամ մակերեսային բովանդակության. գ) ակտիվ լրատվամիջոցներ, որոնք ստանում են քաղաքական, պետական կամ ընկերության գումարներ որոշակի օրակարգի հետևլու համար՝ լինի դա կլիմայի, գենդերային խնդիրների, կամ, վերջերս, ՆԱՏՕ-ի, ԱՄՆ-ի կամ Եվրամիության վերաբերյալ:

Բայց քանի որ ավելի փոքր անկախ և հուսալի լրատվամիջոցները պայքարում են գոյատևման համար, պետության կամ կորպորատիվ լրատվամիջոցները կարիք չունեն լայն զանգվածին մատուցած իրենց այլընտրանքային ճշմարտությունը սահմանափակելու: Փոխարենը, նրանք ազատ են ագրեսիվ կերպով գովազդել իրենց բովանդակությունը: Գովազդից անկախ այս լրատվամիջոցներին թույլ է տրվում ստեղծել հեռուստաշոուներ, հոդվածներ և մեդիա արտադրանք, որոնք հավաստի են թվում: Արհեստական բանականության զարգացումը նույնիսկ թույլ է տալիս օգտագործել «խորը կեղծիքներ». թվայնորեն մանիպուլացված պատկերներ, որոնք հավաստիորեն ոչ բնօրինակ բառեր են դնում հայտնի մարդու բերանը կամ կարող են նույնիսկ նմանակել ռազմական գործողություններ: Ներկայումս Ուկրաինայում լարվածությունը մեր ուշադրությունը բևեռեց դեպի RT ալիք (նախկին Russia Today), բայց վաղը կարող է ուշադրության կենտրոնում հայնտվել չինական CCTV կամ մեկ այլ կորպորացիայի կողմից սկսված մեդիա նախագիծ, որը նպատակ կունենա արգելափակել կլիմայի փոփոխության օրենսդրությունը:

Այնպես, ինչպես զարգացած եվրոպական ժողովրդավարություններում ազգային կառավարություններն են արձագանքել ապատեղեկատվությանը հանգեցրել է իրազեկված բանավեճի կամ անկախ լրագրության պակասի։ Բախվելով կեղծ լուրերի վերաբերյալ «ինչ-որ բան անելու» հասարակության ճնշմանը, պետությունները հակված են օգտագործել իրենց իսկ գործիքը՝ ռազմավարական հաղորդակցությունը, և ներգրավվել «ստոր» հռետորաբանության մեջ: Լրատվամիջոցներն ու բլոգերները իրենց գործունեությանն օժանդակելու դիմաց, միացել են «տեղեկատվական պատերազմի» խաղերին՝ խթանելով միաժամանակ «պատմույթներ» և «հակապատմույթներ»: Հասարակայնության հետ կապերի գործակալությունները վարձվում են մեդիա մասնագետների, որ սովորեցնեն, թե ինչպես ինֆլյուենսերների միջոցով ուղերձ տարածել: Սա արդեն կյանքի է կոչված Բալթյան երկրներում և դրանից դուրս: Լրատվամիջոցները, որոնք չեն սատարում այդ միտումները, ստիպված են ամեն օր որոշում կայացնել իրենց հաջորդ հետաքննությունը վարելու կամ վարձավճարը վճարելու շուրջ:

Պատահական չէ, որ ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակները տեղեկատվության հասանելիությունը նույնպես առանձնացրել են, որպես ցուցանիշ:

Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից 2018 թվականի դեկտեմբերի 5-ին հրապարակված ապատեղեկատվության գործողությունների ծրագիրը քննադատվել է մի շարք եվրոպացի քաղաքական գործիչների կողմից` հանրային տեղեկատվության մեջ ուժեղ լրատվամիջոցների դերին պատշաճ ուշադրություն չդարձնելու համար: Փոխարենը, փաստաթուղթը առաջնահերթություն է տալիս մի շարք տեխնոլոգիական, կրթական և իրավական գործողությունների:

«Պատմույթների պատերազմում» իրազեկ քաղաքացիների համար քիչ տեղ կա, և ներգրավվելը նույնիսկ ավելի վտանգավոր է, քան ոչինչ չանելը: Այս միտումը շրջելը նշանակում է ընդունել իրականությունը և գիտակցել, որ լրագրությունը և տեղեկատվության հասանելիությունը վտանգված են: Պատահական չէ, որ ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակները տեղեկատվության հասանելիությունը նույնպես առանձնացրել են, որպես ցուցանիշ: Այս իրավունքն օգտագործելու կարողությունը բարգավաճ և ժողովրդավարական ապագայի բանալին է:

Լրատվամիջոցները ՝ որպես հանրային ծառայություն և հանրային բարիք

Քննադատական մտքի, արդար և կենսակայուն լրատվամիջոցների աջակցությամբ՝ և՛ բարոյապես, և՛ ֆինանսական, իրավիճակը կարող է փոխվել դեպի լավը: Հակառակ դեպքում, մենք ռիսկի ենք գնում դառնալու Թվիթերյան հայտնի մեմերի հերոսներ՝ մի երիտասարդ ցուցարար, որը կրում է հետևյալ կարգախոսը «նախ նրանք եկան լրագրողների հետևից, չգիտենք, թե ինչ է տեղի ունեցել դրանից հետո»:

Ստեղծված իրավիճակի բարելավումը պահանջում է կառավարությունների, միջազգային կառույցների, լրատվամիջոցների և գովազդային համայնքների և քաղաքացիների միջև համակարգում: Մենք, այդ թվում՝ Եվրամիությունը և Եվրախորհուրդը, պետք է ճանաչենք և աջակցենք այն լրագրողների աշխատանքին՝ լինեն նրանք անկախ աշխատողներ, թե լրատվականներ, որոնք հավատարիմ են մասնագիտական ​​չափորոշիչներին և ձևաչափերին՝ չնայած սայթաքումների գայթակղությանը և «սա էսպես ասաց, նա՝ էնպես» լրագրություն: Այս ճանաչումը պետք է լինի հրապարակային և ունենա մասնագիտական ​​մրցանակների և մրցույթների ձև, այլ ոչ թե խնամքով մշակված հրապարակային հայտարարություններ մամուլի ազատության օրը կամ հետաքննող լրագրողի սպանության ժամանակ: Բացի այդ, տեղեկատվության հասարակության պատշաճ մատչելիության և կառավարության հաշվետվողականության համար, լրատվամիջոցները չպետք է դիտարկվեն որպես զուտ առևտրային մարմիններ, որոնք գործում են ազատ և անկաշկանդ շուկայում: Դրամաշնորհների կամ սուբսիդիաների և հարկային լծակների տեսքով աջակցությունը էթիկական, փաստերի վրա հիմնված և քննադատական ​​լրագրության համար կարևոր է: Քաղաքական գործիչները հաճախ բողոքում են ԶԼՄ-ների կողմնակալությունից, բայց վատ քողարկված գաղտնիք է, որ նրանք են առավելագույն շահույթը ստանում բևեռացումից: Ռիսկերը մեծ են, և ժամանակն է գիտակցել, որ մամուլի ազատության սահմանափակումը մեզ տանում է վտանգավոր ճանապարհով։

Թարգմանեց ՝ Լուսինե Քոսակյանը

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.