Αντιμετωπίζοντας το Ταμπού της Εμμηνόρροιας

Ο αγώνας ενάντια στα πλαστικά μιας χρήσης αποτελεί μια κεντρική μάχη για τους περιβαλλοντολόγους τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, ενώ κάποια αντικείμενα όπως τα πλαστικά καλαμάκια έχουν λάβει πολλή προσοχή, δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για τα προϊόντα περιόδου μίας χρήσης, παρότι ο οικολογικός τους αντίκτυπος μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερος. Η Sarah Fourcassier εξερευνά το πώς ο εμμηνορροϊκός καπιταλισμός αναπαράγ ι βαθειά εδραιωμένα ταμπού ώστε να κερδοφορεί εις βάρος της ευεξίας, του περιβάλλοντος και της ισότητας των φύλων. Ο ριζοσπαστικός εμμηνορροϊκός ακτιβισμός παίρνει θέση και απαιτεί πιο δίκαιες, υγιεινές και βιώσιμες πρακτικές.

Τα τελευταία χρόνια, το πλήθος των οικολογικών εναλλακτικών για τα παραδοσιακά ταμπόν και τις σερβιέτες στην αγορά γυναικείας φροντίδας έχει εκτοξευτεί, από κύπελλα περιόδου και επαναχρησιμοποιούμενες σερβιέτες, μέχρι εσώρουχα περιόδου. Τα περισσότερα από αυτά τα προϊόντα δεν είναι καινοτομίες. Αντιθέτως, έχουν μεγάλη ιστορία και έχουν αποτύχει στο παρελθόν. 

 Οι κοινωνικοπολιτικές δομές στη Δυτική κοινωνία έχουν σχηματίσει την αντίληψή μας για την εμμηνόρροια ώστε να πουλήσουν προϊόντα που είναι επιβλαβή στην ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον. Έχουν δημιουργήσει ένα σύστημα που τρέφεται από τις αρνητικές αντιλήψεις για την εμμηνόρροια και τις ενισχύει: τον εμμηνορροϊκό καπιταλισμό. Παρατηρώντας την εξέλιξη αυτών των αντιλήψεων απο το 1800, αποκαλύπτεται το πώς η βιομηχανία εμμηνορροϊκής φροντίδας και οι στρατηγικές μάρκετίνγκ της γεννιούνται από τις ανισότητες της πατριαρχικής κοινωνίας.  
 
Ο εμμηνορροϊκός ακτιβισμός τονίζει τα πολύπλευρα προβλήματα αυτού του συστήματος, με βάση τον αντίκτυπό του τόσο σχετικά με το φύλο, όσο και σχετικά με το περιβάλλον. Οι ριζοσπαστικές εμμηνορροϊκές ακτιβίστριες προτείνουν μία μελλοντική πορεία που παραμερίζει τα συμφέροντα των εταιρειών γυναικείας φροντίδας και αντ΄ αυτού εξυπηρετεί το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία με συμπεριληπτικό τρόπο. 

Αντιλήψεις για την εμμηνόρροια: ένα σύντομο ιστορικό 

Σχεδόν κάθε πολιτισμός έχει κοινωνικά κατασκευασμένα ταμπού σχετικά με την εμμηνόρροια. Πριν την άνοδο της σύγχρονης επιστήμης στις Δυτικές χώρες κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, το αίμα της περιόδου περιβαλλόταν από αντιφάσεις που βασίζονταν στο φόβο, την παρανόηση και τις δοξασίες των κυρίως πατριαρχικών θρησκειών όπως ο Ιουδαϊσμός, ο Χριστιανισμός, το Ισλάμ και ο Ινδουισμός. Τέτοια ταμπού ισχύουν ακόμα και σήμερα σε πολλά μέρη του κόσμου. Στην Ινδία, σχεδόν το 80 τοις εκατό των κοριτσιών με εμμηνόρροια αντιμετωπίζουν περιορισμούς στο να αγγίζουν ανθρώπους ή συγκεκριμένα τρόφιμα, και το ένα τέταρτο των κοριτσιών κάθεται ή κοιμάται ξεχωριστά από τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.  

Μέσα από αυτήν την εκπαίδευση, τα κορίτσια εσωτερικεύουν το βλέμμα του αρσενικού (male gaze), συνδεδεμένο με αισθήματα ντροπής και αηδίας, και την ανάγκη να κρύψουν και να καλύψουν το αίμα της περιόδου. 

Στον Δυτικό κόσμο, οι ιατρικές επιστήμες μετέβαλαν τις αντιλήψεις για την εμμηνόρροια από ξεπερασμένα ταμπού σε ιατρικοποιήσεις εστιασμένες στην υγιεινή. Ωστόσο, η ανδροκεντρική οπτική διατήρησε την επιρροή της. Η αντίληψη ότι το αίμα της περιόδου ήταν τοξικό και απεχθές εξακολουθούσε να υπάρχει στις ιατρικές επιστήμες κατά τον 20ο αιώνα, αλλά η πηγή της βρίσκεται σε αρχαίες δεισιδαιμονίες. Ο αρχαίος Έλληνας ιατρός Ιπποκράτης, ο “Πατέρας της Ιατρικής”, ισχυριζόταν ότι η εμμηνόρροια χρησίμευε για να απαλλάσσει το σώμα από επιβλαβείς ουσίες. Το 1920, ο Dr Bela Schick επινόησε τον όρο “μενοτοξίνη”, αφού συμπέρανε ότι τα λουλούδια που φρόντιζαν νοσοκόμες με εμμηνόρροια μαραίνονταν πιο γρήγορα. Η μενοτοξίνη θεωρούταν πως είναι η πηγή της τοξικότητας του αίματος της περιόδου. Κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα, η εμμηνόρροια θεωρούταν ακόμα ως τρόπος απομάκρυνσης “κακού αίματος”. Αυτή η θεωρία διαψεύστηκε μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 1950. Ως κάτι παραπάνω από απλά αίμα, η διαδικασία της εμμηνόρροιας σαν σύνολο άρχισε να αντιμετωπίζεται ως γυναικεία αναπηρία. Ιατρικά κείμενα που παρουσιάζουν την εμμηνόρροια ως βρώμικη και ταμπού χρονολογούνται πίσω στον 13ο αιώνα, αλλά ήταν μέσα στον 20ο αιώνα που θεωρήθηκε ότι το κολύμπι ή το μπάνιο κατά τη διάρκεια της εμμηνόρροιας προκαλεί ασθένεια. 

Η άνοδος της ιατρικής γνώσης και της σημασία της για την καθημερινή ζωή επέτρεψε διακριτικές μορφές κοινωνικού ελέγχου πάνω στο ανθρώπινο σώμα. Σήμερα, τα έφηβα κορίτσια εκπαιδεύονται στον “σωστό τρόπο” να έχουν περίοδο και τί σημαίνει αυτό για το σώμα τους: ότι μπορούν να γεννήσουν. Κοινωνικά, αυτή η ιεροτελεστία έχει συνδεθεί με την είσοδο στην γυναικεία φύση και διαιωνίζει “θηλυκά” στερεότυπα όπως την “τρελή γυναίκα με περίοδο”, ή την υπόθεση ότι όλες οι γυναίκες έχουν περίοδο. Μέσα από αυτήν την εκπαίδευση, τα κορίτσια εσωτερικεύουν το βλέμμα του αρσενικού (male gaze), συνδεδεμένο με αισθήματα ντροπής και αηδίας, και την ανάγκη να κρύψουν και να καλύψουν το αίμα της περιόδου. Επειδή είναι κυρίως γυναίκες αυτές που έχουν περίοδο, η περίοδος συσχετίζεται με την κατωτερότητα, επικυρώνοντας την καταπίεση των γυναικών. 

Εταιρικός έλεγχος 

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, αυτός ο έλεγχος γίνεται πιο αξιοσημείωτα μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος. Εταιρείες γυναικείας φροντίδας δωρίζουν σχέδια μαθημάτων εκπαίδευσης για την περίοδο και δείγματα προϊόντων σε σχολεία. Αυτά φέρουν την μάρκα της εταιρίας και οδηγούν τις μαθήτριες στην ιστοσελίδα της εταιρίας για περισσότερες πληροφορίες (όπως η Always στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις ΗΠΑ). Αυτές οι τεχνικές μάρκετινγκ είναι μεταμφιεσμένες ως “εταιρική κοινωνική ευθύνη” με σκοπό να βελτιώσουν την προσέλευση των μαθητριών στο σχολείο. Το περιβαλλοντικό αντίκτυπο των προϊόντων αγνοείται και μόνο λίγα από τα σχέδια μαθημάτων παρουσιάζουν εναλλακτικές για τα προϊόντα μίας χρήσης των εταιρειών. 
 
Ενώ η εκπαίδευση για την εμμηνόρροια και η παρουσία στο σχολείο είναι σημαντικές, η ανάγκη για δείγματα και εκπαιδευτικό υλικό με τη μάρκα μιας εταιρίας είναι αμφισβητήσιμη. Είναι το μοναδικό σχολικό μάθημα που βασίζεται σε υλικά αντικείμενα κάποιας μάρκας. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να βοηθήσουν τα σχολεία να δημιουργήσουν ένα πρόγραμμα που να παρέχει ολιστική και αμερόληπτη εκπαίδευση για την εμμηνόρροια, χωρίς την ανάμειξη ιδιωτικών συμφερόντων. Τα σχολεία πρέπει να παρέχουν προϊόντα χωρίς επωνυμία και να διατηρούν τις τουαλέτες διαθέσιμες και καθαρές όλες τις ώρες, με νερό, στεγνωτήρια και καλάθια απορριμμάτων. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η καμπάνια Positive Period αποσκοπεί στο να αλλάξει τις αντιλήψεις για την περίοδο, αναπτύσσοντας θετικές αφηγήσεις μέσα από ένα πρόγραμμα εμμηνορροϊκού γραμματισμού για έφηβες. 

Σήμερα, η περίοδος χαρακτηρίζεται ως ντροπιαστική ταλαιπωρία που καλύτερα να παραμένει κρυφή ακόμα και από το άτομο που την έχει. Οι εταιρείες γυναικείας φροντίδας κεφαλαιοποιούν αυτό το ταμπού, δημιουργώντας προϊόντα που βοηθούν το άτομο με εμμηνόρροια να εξαλείψει την πραγματικότητα της περιόδου. Υπενθυμίσεις όπως οι λεκέδες είναι σημάδια του στιγματισμού της εμμηνόρροιας ως ακάθαρτης και παράλογης, και συχνά έχουν ως αποτέλεσμα την κοινωνική απομόνωση. Κάποιοι καταβάλλουν μεγάλη προσπάθεια χρησιμοποιώντας προϊόντα και πρακτικές υγιεινής όπως κολπικές πλύσεις για να φανεί ότι δεν έχουν αίμα. Για κάποιους, τα προϊόντα μίας χρήσης είναι ένας αποτελεσματικός τρόπος να κρύψουν οι γυναίκες την περίοδό τους.[1] Ωστόσο, αυτή η τάση για ”διακριτικότητα” ενισχύει την ντροπή που συσχετίζεται με αυτή τη σωματική διαδικασία, μια αντίληψη που παραδίδεται στις επόμενες γενιές. Τα ταμπόν με απλικατέρ Tampax είναι από τα παλαιότερα και πιο επιτυχημένα προϊόντα στην παγκόσμια αγορά γυναικείας φροντίδας, εν μέρει λόγω της ευκολίας να πεταχτούν μετά τη χρήση, και του σχεδιασμού που κάνει αχρείαστη την επαφή με το αίμα. Η επιτυχία των κυπέλλων περιόδου είναι πολύ πιο ασταθής ακριβώς για τον αντίθετο λόγο. Οι διαφημίσεις προωθούν προϊόντα που μπορούν να ανοιχτούν χωρίς θόρυβο, είναι διακριτικά και εύκολο να πεταχτούν. Οι εταιρίες ωθούν “καινοτόμα” προϊόντα σε υψηλότερες τιμές, όμως αυτές οι καινοτομίες συνήθως έχουν να κάνουν με την αισθητική: το προϊόν μπορεί να “μυρίζει σαν λουλούδια”, να είναι “άοσμο”, ή να έχει καινούργια συσκευασία.  

Όσο αυτές οι εταιρείες εξαπλώνουν τα προϊόντα τους σε όλο τον κόσμο, εξαπλώνουν και το ιδεώδες της σύγχρονης εμμηνόρροιας ως διακριτικό, καθαρό, ενεργό, γυναικείο και λευκό. 

 Οι εταιρείες χρησιμοποιούν διαδικασίες διεθνούς ανάπτυξης για να διευρύνουν τον έλεγχό τους πάνω στα σώματα που έχουν περίοδο. Εταιρείες του Παγκόσμιου Βορρά κάνουν εδώ και καιρό δωρεές προγραμμάτων εκπαίδευσης και προϊόντων για την εμμηνόρροια σε αναπτυσσόμενες χώρες, συχνά συνεργαζόμενοι με φορείς χάραξης πολιτικής. H Procter & Gamble, για παράδειγμα, διεξάγει ένα πρόγραμμα στα σχολεία της Ινδίας για να εκπαιδεύσει νέα κορίτσια σχετικά με την εμμηνόρροια και την σημασία των προϊόντων υγιεινής. Αυτό το πρόγραμμα βασίζεται σε μία λογική που υποθέτει ότι η χρήση υφάσματος ή φυσικών υλικών αντί προϊόντων μίας χρήσης είναι “οπισθοδρομική”. 

Όσο αυτές οι εταιρείες εξαπλώνουν τα προϊόντα τους σε όλο τον κόσμο, εξαπλώνουν και το ιδεώδες της σύγχρονης εμμηνόρροιας ως διακριτικό, καθαρό, ενεργό, γυναικείο και λευκό. Αυτή η θεωρητικά χειραφετημένη και εκλεπτυσμένη Δυτική εκδοχή της περιόδου δημιουργεί ανισότητα μεταξύ ατόμων που μπορούν να αγοράσουν προϊόντα υγιεινής μίας χρήσης και αυτών που δεν μπορούν. Επιπλέον, η εμπορευματοποίηση συνεισφέρει στην αύξηση της ροής του πλούτου στις Δυτικές χώρες από λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες. 
 
Άλλο ένα τέχνασμα του μάρκετινγκ είναι η οικειοποίηση φεμινιστικών ή οικολογικών μηνυμάτων. Το λεγόμενο “ροζ” και “πράσινο ξέπλυμα” (pink-washing, green-washing) είναι προφανές στην καμπάνια της Always “Always Keeping Girls in School” στην Αφρική, ή παγκοσμίως στα οργανικά ταμπόν της Tampax. Τέτοιες στρατηγικές παίζουν με την ιδέα της ενδυνάμωσης κάνοντας την περίοδο λιγότερο χρονοβόρα και λιγότερο ενοχλητική στη δουλειά. Τα προϊόντα μίας χρήσης παρουσιάζονται ως πιο υγιεινά, ευκολότερα και πιο άνετα. 
 
Η ιδέα της χειραφέτησης μέσα από τον έλεγχο της εμμηνόρροιας προωθήθηκε επίσης από κάποια μέρη του δεύτερου φεμινιστικού κύματος.[2] Κάποιες φεμινίστριες του τρίτου κύματος, ωστόσο, αποστασιοποιήθηκαν από αυτήν την άποψη και την κατέκριναν ως χειραγωγημένη από τις εταιρείες και τυφλωμένη από τα ταμπού. Από αυτήν την κριτική προέκυψαν δύο σκέλη ακτιβισμού: ο φεμινιστικός πνευματικός εμμηνορροϊκός ακτιβισμός – που εστιάζει στην αμφισβήτηση των ταμπού και της δυσφήμησης της εμμηνόρροιας και του γυναικείου σώματος – και η ριζοσπαστική εμμηνόρροια, που βρίσκεται στην διασταύρωση του τρίτου φεμινιστικού κύματος, της περιβαλλοντικής ανησυχίας και των δικαιωμάτων των καταναλωτών. 

Η Εμμηνόρροια ως κοινωνική ανησυχία 

Το σκάνδαλο της δεκαετίας του 1980 με το Σύνδρομο Τοξικού Σοκ (ΣΤΣ), σηματοδοτεί μία κεντρική στιγμή στην ιστορία του εμμηνορροϊκού ακτιβισμού. Τότε, ο ακτιβισμός εστίαζε στις μεταρρυθμίσεις και την ανάληψη ευθυνών από τις εταιρείες. Όταν οι ακτιβιστές πίεζαν για την δημιουργία τυποποιημένης αξιολόγησης της απορροφητικότητας των ταμπόν, προσπαθούσαν να βελτιώσουν την υπάρχουσα βιομηχανία γυναικείας φροντίδας. Τα θέματα υγείας που σχετίζονται με τα ταμπόν (όπως μικρές ρήξεις του κολπικού τοιχώματος) συχνά προκαλούνται από λανθασμένη χρήση εξαιτίας έλλειψης πληροφόρησης. Για να εξυπηρετήσουν τα ταμπού σχετικά με το αίμα της περιόδου, τα προϊόντα περιόδου φτιάχνονται έτσι ώστε να φαίνονται όσο πιο καθαρά γίνεται, συχνά με τη χρήση επικίνδυνων και τοξικών προϊόντων λεύκανσης. Οι καταναλωτές στις ΗΠΑ έχουν απαιτήσει μεγαλύτερη διαφάνεια στο τι περιέχουν τα προϊόντα περιόδου, και η Πολιτεία της Νέας Υόρκης πλέον απαιτεί πλήρη γνωστοποίηση των συστατικών στις συσκευασίες των προϊόντων. Αν και οι παραγωγοί πλέον πρέπει να αναφέρουν και το ρίσκο τοξικότητας που σχετίζεται με τα προϊόντα εσωτερικής χρήσης με υψηλή απορροφητικότητα, αυτό συνήθως δεν είναι αρκετά ξεκάθαρο στους πελάτες: πολλοί γνωρίζουν για το ΣΤΣ, αλλά όχι για τη σύνδεσή του με την απορροφητικότητα του προϊόντος. Στην ΕΕ, δεν υπάρχει συγκεκριμένη νομοθεσία για τα προϊόντα περιόδου, τα οποία υπάγονται στην Οδηγία για τη γενική ασφάλεια των προϊόντων (μόνο ασφαλή προϊόντα μπορούν να διατεθούν στην αγορά)· οι παραγωγοί δεν είναι υποχρεωμένοι να γνωστοποιήσουν από τι είναι φτιαγμένα τα προϊόντα.  
 
Πέρα από την ανθρώπινη υγεία, τα ταμπού που περιβάλλουν την εμμηνόρροια έχουν επίσης και αρνητικό οικολογικό αντίκτυπο. Τα χημικά που χρησιμοποιούνται για την λεύκανση των προϊόντων μπορούν να βλάψουν το περιβάλλον αλλά και τον οργανισμό μας. Το πλαστικό είναι άλλο ένα θέμα, τόσο από άποψη παραγωγής όσο και ρύπανσης. Με την αύξηση της δημοτικότητας των πλαστικών περιτυλιγμάτων, οι εταιρείες ξεκίνησαν να χρησιμοποιούν πλαστικό σε όλα τους τα προϊόντα. Τα απλικατέρ των ταμπόν για παράδειγμα άλλαξαν από χαρτόνι σε πλαστικό. Τα περισσότερα άτομα με εμμηνόρροια αναμένεται ότι παράγουν περίπου 150 κιλά απορριμμάτων κατα τη διάρκεια της ζωής τους, ένα σημαντικό ποσό από τα οποία θα καταλήξει σε περιβαλλοντικά ευαίσθητες περιοχές όπως παράκτιες περιοχές. Σήμερα, τα απλικατέρ των ταμπόν είναι το πέμπτο συχνότερο αντικείμενο που βρίσκεται στις Ευρωπαϊκές παραλίες. Μία έκθεση του Zero Waste Europe διαπίστωσε ότι το 2017 οι 28 χώρες της ΕΕ παρήγαγαν περίπου 590.000 τόνους αποβλήτων από πάνω από 49 δισεκατομμύρια προϊόντα περιόδου μίας χρήσης. 

 Τα περισσότερα άτομα με εμμηνόρροια αναμένεται ότι παράγουν περίπου 150 κιλά απορριμμάτων κατα τη διάρκεια της ζωής τους, ένα σημαντικό ποσό από τα οποία θα καταλήξει σε περιβαλλοντικά ευαίσθητες περιοχές όπως παράκτιες περιοχές 

 Όπως τα πλαστικά καλαμάκια απαγορεύονται σταδιακά σε όλο τον κόσμο, τα προϊόντα περιόδου δεν θα πρεπε να εξαιρούνται από τις δημόσιες συζητήσεις για τα πλαστικά απορρίμματα. Οι σερβιέτες αποτελούνται από μέχρι και 90 τοις εκατό πλαστικό. Η επεξεργασία του πολυαιθυλενίου που χρησιμοποιείται στα απλικατέρ των ταμπόν απαιτεί μεγάλες ποσότητες ενέργειας που παράγεται από ορυκτά καύσιμα. Κάθε ένα από αυτά τα προϊόντα χρειάζεται 500 με 1000 χρόνια για να αποσυντεθεί. Πολλά χημικά συστατικά μολύνουν τα υπόγεια ύδατα και το έδαφος, ενώ αυτά που καταλήγουν στο αποχετευτικό σύστημα φράζουν τους αγωγούς και ρυπαίνουν τον ωκεανό με μικροπλαστικά. 
 
Κοιτώντας την αρχή του κύκλου ζωής των προϊόντων, οι πρώτες ύλες που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή, δημιουργούν και αυτές μόλυνση του εδάφους και των υδάτων. Τα περισσότερα ταμπόν και σερβιέτες φτιάχνονται από βαμβάκι ή από ανάμιξη βαμβακιού και ραιγιόν. Η παραγωγή βαμβακιού υποβαθμίζει το έδαφος και απαιτεί μεγάλες ποσότητες φυτοφαρμάκων και νερού. Η παραγωγή του ραιγιόν, μια συνθετική ίνα που δημιουργείται από ξυλοπολτό, απαιτεί μεγάλες ποσότητες ενέργειας και νερού, και προκαλεί αποψίλωση δασών και εξάντληση του εδάφους. 
 
Όσον αφορά το αποτύπωμα άνθρακα, τα 46 δισεκατομμύρια τόνοι προϊόντων περιόδου που χρησιμοποιούνται κάθε χρόνο στην Ευρώπη αντιστοιχούν σε 245.000 τόνους διοξειδίου του άνθρακα, που ισοδυναμούν με την ετήσια επίπτωση 52.000 αυτοκινήτων. Έρευνες δείχνουν ότι η χρήση σερβιετών για ένα χρόνο (περίπου 240 προϊόντα) αντιστοιχούν σε 8,5 κιλά διοξειδίου του άνθρακα (7,2 για τις οργανικές σερβιέτες). Το νούμερο πέφτει στα 5,3 κιλά για τα ταμπόν και μεταξύ 0,02 και 0,04 κιλά για τα κύπελλα περιόδου. Οι εκτιμήσεις των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των επαναχρησιμοποιήσιμων προϊόντων περιόδου είναι δύσκολο να βρεθούν επί του παρόντος, αλλά, συνολικά, τα επαναχρησιμοποιούμενα προϊόντα περιόδου είναι πολύ πιο φιλικά στο περιβάλλον από τα μίας χρήσης. 

Η οικονομική διάσταση της περιόδου δεν πρέπει επίσης να παραβλέπεται. Η αγορά προϊόντων περιόδου είναι ένα σημαντικό κόστος, ιδιαίτερα λαμβάνοντας υπόψιν το κοινωνικο-οικονομικό μειονέκτημα που αντιμετωπίζουν ήδη οι γυναίκες. Το κόστος αυτό επιδεινώνεται από  τον “ροζ φόρο”. Τα προϊόντα περιόδου -σε χώρες όπως οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο – κατηγοριοποιούνται ως “προϊόντα πολυτελείας” και φορολογούνται με υψηλότερο συντελεστή. Ο συντελεστής φόρου που εφαρμόζεται στα προϊόντα περιόδου διαφέρει από μέρος σε μέρος, από 5 τοις εκατό στο Ηνωμένο Βασίλειο, μέχρι και 26 τοις εκατό στην Ουγγαρία το 2019. Το εκτιμώμενο κόστος για όλη τη διάρκεια ζωής εξαρτάται από σωματικούς και κοινωνικούς παράγοντες, αλλά κυμαίνεται από 1730 ευρώ, σύμφωνα με το BBC το 2017, μέχρι σχεδόν 5360 ευρώ, σύμφωνα με την ΜΚΟ Bloody Good Period. Όποιο και να είναι το κόστος, είναι απογερευτικά υψηλό για μερικούς, με τους φοιτητές και τους αστέγους να επηρεάζονται περισσότερο. 

Μια κόκκινη προειδοποίηση: εμμηνορροϊκός ακτιβισμός 

Ο εμμηνορροϊκός ακτιβισμός αποδίδει τα επιβλαβή αποτελέσματα στο περιβάλλον, την υγεία και την οικονομία στις εταιρείες και το καπιταλιστικό σύστημα, που ενδιαφέρονται περισσότερο για το κέρδος, παρά για οικολογικά ζητήματα ή την ευεξία των καταναλωτών.[3] Στηρίζει όχι τη μεταρρύθμιση του συστήματος αλλά την απόλυτη απόρριψή του, και αμφισβητεί τον εταιρικό έλεγχο της βιομηχανίας της γυναικείας φροντίδας πάνω στα άτομα με εμμηνόρροια μέσα από τη δημιουργία τεχνητής εξάρτησης από προϊόντα μίας χρήσης. Οι ριζοσπαστικές εμμηνορροϊκές ακτιβίστριες, αντιτίθενται στο στίγμα που αντιμετωπίζουν τα άτομα με εμμηνόρροια και τον συσχετισμό της περιόδου με την θηλυκότητα και τη γυναικεία φύση, επιλέγοντας μία πιο συμπεριληπτική προσέγγιση ουδέτερου φύλου. Αναγνωρίζουν τη σημασία της συμπερίληψης όλων των φύλων, συγκεκριμένα διεμφυλικών ατόμων, ατόμων έμφυλης ποικιλίας και ατόμων μη δυϊκών ως προς το φύλο, καθώς επίσης και του να δοθεί φωνή στους διεμφυλικούς άντρες με εμμηνόρροια (με την τοποθέτηση κάδων σε όλες τις τουαλέτες, για παράδειγμα) και τις διεμφυλικές γυναίκες που δεν αιμορραγούν, αλλά εξακολουθούν να βιώνουν ορμονικό κύκλο (μέσα από την εμφάνιση κάποιων συμπτωμάτων). Χρησιμοποιούν τον όρο “άτομα με εμμηνόρροια” αντί για το “γυναίκες με εμμηνόρροια” ως μία στρατηγική για να αφαιρέσουν την έννοια του φύλου από την περίοδο μέσα από τη γλώσσα. 

Εμπνευσμένες από το πανκ κίνημα, οι εμμηνορροϊκές ακτιβίστριες προτείνουν την ανάκτηση της δύναμης και του ελέγχου πάνω στα ανθρώπινα σώματα και την εμμηνόρροια από τις εταιρίες. Μέσα από δράσεις-σοκ, φεστιβάλ, και εργαστήρια, παρουσιάζουν εναλλακτικές και αποδομούν το ιδανικό της “διακριτικότητας” της περιόδου. 

Εμπνευσμένες από το πανκ κίνημα, οι εμμηνορροϊκές ακτιβίστριες προτείνουν την ανάκτηση της δύναμης και του ελέγχου πάνω στα ανθρώπινα σώματα και την εμμηνόρροια από τις εταιρίες.

Οι Bloodsisters θεωρούνται ευρέως ηγέτιδες του ριζοσπαστικού εμμηνορροϊκού κινήματος.[4] Αφού ιδρύθηκαν στο Μόντρεαλ το 1995 από την Courtney Dailey μεταξύ άλλων, οι Bloodsisters συγχωνευσαν την αισθητική ευαισθησία με την πολιτική ανάλυση για να αμφισβητήσουν το status quo της εμμηνόρροιας. Οι δράσεις τους ήταν ποικίλες: περιοδικά, ακτιβιστικά δίκτυα πληροφόρησης, γκράφιτι, εργαστήρια υγείας, κατασκευών και αυτοβοήθειας, εκθέσεις τέχνης και μποϊκοτάζ της βιομηχανίας. Χτίζοντας πάνω στην δουλειά των ακτιβιστών του δεύτερου κύματος πριν από αυτές (όπως η γυναικεία συλλογικότητα Our Bodies Ourselves με βάση τη Βοστώνη [5]), κατέστησαν το αόρατο ορατό, μεταφράζοντας την εμμηνόρροια σε δημόσιες δράσεις. 

Αλλά ο φεμινισμός δεν ήταν το μονο κίνημα που έλαβε δράση. Ο Συνασπισμός Περιβαλλοντικής Δράσης Φοιτητών στις ΗΠΑ διεξήγαγε μια καμπάνια στις αρχές του 2000 για να αντικαταστήσει τα εταιρικά προϊόντα περιόδου. Η καμπάνια τους “Tampaction” συμπεριλάμβανε συνηθισμένα εργαστήρια και ομιλίες, αλλά και ριζοσπαστικό cheerleading.[6] Σήμερα, το Γυναικείο Περιβαλλοντικό Δίκτυο, με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο, και η ΜΚΟ Zero Waste Europe έχουν κάνει καμπάνιες για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των προϊόντων περιόδου. Ενώ το πρώτο εστιάζει στην εκπαίδευση και την ευαισθητοποίηση (μέσα από αφιερωμένες “εμμηνοπεριβαλλοντικές” εβδομάδες), η δεύτερη έχει δημοσιεύσει εκθέσεις για το περιβαλλοντικό και οικονομικό κόστος των προϊόντων περιόδου μίας χρήσης, και πιθανές λύσεις, ζητώντας από τις ευρωπαϊκές χώρες να αναλάβουν δράση. 

Τα τελευταία χρόνια, ο εμμηνορροϊκός ακτιβισμός έχει επανέλθει στο προσκήνιο. Τον Απρίλιο του 2016 το κορυφαίο περιοδικό ειδήσεων Newsweek δημοσίευσε ένα άρθρο για τον εμμηνορροϊκό ακτιβισμό. Όσο το κίνημα μεγαλώνει, γίνεται περισσότερο δυναμικό και δύσκολο να κατηγοριοποιηθεί. Ενώ οι προσεγγίσεις ποικίλλουν, όλοι αυτοί οι ακτιβιστές αντιτίθενται και αντιστέκονται στην ιατρική και καταναλωτική κουλτούρα που εκμεταλλεύεται την εμμηνορροϊκή εμπειρία για το κέρδος και υποτιμά τα σώματα των ατόμων με εμμηνόρροια ως κατώτερα, βρώμικα και άρρωστα. [7] 

Το τέλος του εμμηνορροϊκού καπιταλισμου; 

Είμαστε ακόμα μακριά από το να έχουμε πρακτικές και προϊόντα περιόδου πιο υγιή, συμπεριληπτικά και φιλικά στο περιβάλλον. Οι τρέχουσες συνήθειές μας έχουν προκύψει από μια πατριαρχική καπιταλιστική κοινωνία και σχηματίζονται από την αυξανόμενη εμπορευματοποίηση. Σε αυτό αντιτίθεται μια φεμινιστική, πολιτική, οικολογική προσέγγιση, η οποία λαμβάνει υπόψη τις κοινωνικές δομές γύρω από τις εμμηνορροϊκές πρακτικές, καθώς και οικονομικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Εξετάζει τους παραδοσιακούς ρόλους των φύλων και τις αντιλήψεις για την εμμηνόρροια ως κοινωνικο-οικολογικές διαστάσεις οικονομικών διαδικασιών. 

Οι μελλοντικές γενιές πρέπει να καταλάβουν ότι η περίοδος δεν είναι κάτι ντροπιαστικό και οι εμμηνορροϊκές πρακτικές και επιλογές δεν μπορούν να διαχωριστούν από το περιβάλλον ή την ευρύτερη κοινωνία.  

 Ο εμμηνορροϊκός ακτιβισμός αντιμετωπίζει την εμμηνόρροια και τις πρακτικές γύρω από αυτήν ως έναν σημαντικό παράγοντα για τις αποφάσεις σχετικά με πολιτικές για την υγεία και το περιβάλλον. Η αναγνώριση αυτού θα άλλαζε ριζικά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την περίοδο. Το στίγμα γύρω από την εμμηνόρροια μπορεί να σπάσει μέσα από την εκπαίδευση και τη συνειδητή προσπάθεια από τις κυβερνήσεις να προωθήσουν καλύτερα τις επαναχρησιμοποιούμενες και μη τοξικές εναλλακτικες, που παραμένουν άγνωστες στην πλειοψηφία του πληθυσμού. Οι μελλοντικές γενιές πρέπει να καταλάβουν ότι η περίοδος δεν είναι κάτι ντροπιαστικό και οι εμμηνορροϊκές πρακτικές και επιλογές δεν μπορούν να διαχωριστούν από το περιβάλλον ή την ευρύτερη κοινωνία. 

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 

[1] Για παράδειγμα βλ. Sharra Vostral. Under Wraps: a history of menstrual hygiene technology. 2008, Lexington Books. 

[2] Για παράδειγμα βλ. τον πρόλογο της Judith Lorber στο βιβλίο της Chris Bobel New blood, third wave feminism and the politics of menstruation (2010). 

[3] Περισσότερα για τον ριζοσπαστικό εμμηνορροϊκό ακτιβισμό στο βιβλίο της Chris Bobel New Blood: Third Wave Feminism and the Politics of Menstruation (2010, Rutgers University Press).  

[4] Ενώ οι Bloodsisters είναι η πιο γνωστή ομάδα εμμηνορροϊκών ακτιβιστών (κυρίως για τις  “chocking” δράσεις τους), άτομα έχουν πάρει θέση ενάντια στα προϊόντα περιόδου από τη δεκαετία του 1970. Το 1976, οι Janice Delaney, Mary Jane Lupton, και Emily Toth δημοσίευσαν το The Curse: A Cultural History of Menstruations, στο οποίο εκτέθηκε πρώτη φορά οι σύνδεση μεταξύ της περιβαλλοντικής υποβάθμισης και των προϊόντων περιόδου. 

[5] Το βιβλίο τους Our Bodies, Ourselves πρωτοδημοσιεύθηκε το 1970. Μία Γαλλική εκδοχή του βιβλίου εκδόθηκε το 2020. 

[6] To ριζοσπαστικό cheerleading είναι μια δημοφιλής τεχνική διαδηλώσεων του τρίτου φεμινιστικού κύματος. Μία από τις πιο περιβόητες δράσεις διεξήχθη στην πανεπιστημιούπολη του Κολοράντο, όπου ακτιβίστριες μαζορέτες φώναζαν το μανιφέστο “Ax Tampax Poem Feministo”, που αργότερα εκδόθηκε σε ένα από τα περιοδικά των Bloodsisters το 2002. 

[7] Η Chris Bobel και Breanne Fahs διακρίνουν τέσσερεις τύπους εμμηνορροϊκού ακτιβισμού: “γελάω όσο αιμορραγώ” (όπως η κωμικός Chella Quint στο Ηνωμένο Βασίλειο); “το οπτικό είναι πολιτικό” (για παράδειγμα, το παγκόσμιο σόου τέχνης “Widening the Cycle” το 2015); “(επιστρέφοντας) στην Ουάσινγκτον”(ακτιβισμός μέσω νομικών μεταρρυθμίσεων όπως το Menstrual Equity Act το 2017); και “πρόσβαση και προσιτή τιμή” (για άτομα με εμμηνόρροια χαμηλού εισοδήματος, άστεγα και φυλακισμένα). 

Μεταφράστηκε από τη Νίκη Μωραΐτη

Capital versus biosfera: uma agenda eco-social adequada aos tempos

A pandemia do coronavírus tem sido um lembrete da interconexão inerente da humanidade com o mundo natural. Ao mesmo tempo, a crise ameaça desvalorizar ainda mais a ação climática quando ela é mais urgente. Joan Herrera i Torres, ex-líder do Partido Verde Catalão, propõe uma agenda eco-social para a Europa pós-Covid baseada em três elementos-chave: proteger a biodiversidade, valorizar o local e acelerar a transição energética. No despertar da crise, a Europa está posicionada de forma única para buscar uma recuperação que responda às necessidades presentes e futuras. 

O conflito definidor do século 20 foi o conflito entre o capital e o trabalho. Com a virada do século, o conflito de gênero veio à tona, abrindo caminho para que o feminismo rompesse a fronteira público-privada e mostrasse como o sistema é carregado sobre os ombros largos das mulheres e seus cuidados. Hoje, todos os sinais sugerem que o conflito prestes a eclodir no século 21 é entre o capital e a biosfera – um conflito que expõe os limites físicos do crescimento e da extinção em massa de espécies que caracterizam nossa era, o Antropoceno. Os conflitos anteriores não desapareceram; pelo contrário, pioraram, mas agora existem em um mundo onde a humanidade está testando os limites do próprio espaço em que vivemos. 

O fogo, como diz Greta Thunberg, está a espalhar-se pela casa. À medida que as temperaturas continuam a bater recordes, os fracos resultados da ação climática internacional revelam uma desconexão entre a maioria dos governos mundiais e a ciência.

Configurando o mundo pós-Covid

A crise da Covid-19 pode empurrar ainda mais a agenda do clima para as margens do debate. As medidas sem precedentes tomadas no ano passado foram justificadas por argumentos de que eram necessárias para responder a uma emergência “real” como a pandemia. Esses argumentos distinguem entre o que é considerado uma emergência (interromper a propagação do vírus) e o que é considerado um prenúncio sinistro (a crise ambiental). A mudança climática, portanto, torna-se um fenômeno intangível que afeta o planeta, em vez de uma emergência tangível que prejudica os indivíduos. Isso obscurece os impactos reais da mudança climática na vida das pessoas: casas e bairros inundados; calor e frio extremos perdurados pelos mais vulneráveis; e a falta de proteção em face da perda de biodiversidade. Além disso, as mudanças climáticas e a extinção de espécies estão intimamente ligadas ao contexto em que as pandemias florescem e, portanto, à vulnerabilidade da humanidade. 

Em um mundo onde o colapso é possível, a prevenção deve estar na frente e no centro na hora de formular e implementar políticas públicas. 

A crise da Covid-19 é uma evidência de que o colapso em escala global é possível. Ficou claro que estamos intrinsecamente conectados em um nível global, além dos limites de nossas comunidades e países imediatos. A pandemia trouxe uma mudança irreversível de perspectiva. Durante décadas, a alocação de recursos foi orientada para aumentar a eficiência do mercado; direitos básicos como saúde foram mercantilizados; a competitividade ganhou precedência em relação à cooperação. Em um mundo onde o colapso é possível, a prevenção deve estar na frente e no centro na hora de formular e implementar políticas públicas voltadas para o combate às mudanças climáticas e construção de resiliência. O individualismo escarpado não desaparecerá mais. 

A pressão para garantir que os interesses públicos, a descomodificação dos direitos fundamentais e a cooperação prevaleçam exige uma nova agenda eco-social que pretende ser hegemônica. Essa agenda deve se concentrar em três aspectos principais: biodiversidade, o local e a transição energética. 

Protegendo a biodiversidade

Num mundo pós-Covid, as políticas de proteção e promoção da biodiversidade devem se tornar uma prioridade. Até o momento, a contínua extinção em massa de espécies tem recebido pouca atenção nas agendas dos governos. Hoje, a destruição da biodiversidade e da saúde são duas questões que podem ser claramente relacionadas. Como parte deste planeta, a maior garantia de sobrevivência da humanidade é a preservação dos serviços ecossistêmicos que proporcionam benefícios essenciais para a saúde humana. 

Para dar um exemplo: um debate em Barcelona nos últimos anos girou em torno da possível expansão do aeroporto e seu impacto nas áreas próximas que são protegidas, em particular no Delta do Llobregat. A expansão do aeroporto ameaçava uma rica área biológica e ignorou completamente a importância das terras agrícolas a volta. Atualmente, a melhor estratégia para qualquer região metropolitana é ter espaços dedicados à proteção da biodiversidade e áreas agrícolas para estimular a produção local. 

Valorizando o local

Isso nos leva ao segundo componente vital de uma nova agenda eco-social: o local. Ele pode ser dividido em dois aspectos fundamentais. O primeiro envolve a economia do cuidado e o aumento do valor – tanto em termos sociais quanto econômicos – vinculado ao trabalho cotidiano de cuidar dos outros, que muitas vezes é realizado por mulheres. A pandemia revelou como o trabalho de assistência – muitas vezes mal pago ou simplesmente não pago – constitui a base da vida. O reconhecimento do valor desse trabalho e a reavaliação dos salários, para uma melhor compreensão da lógica ainda vigente do mercado, são partes fundamentais da estratégia eco-social.  


O segundo aspecto relaciona-se a localização das cadeias de valor e fornecimento. A crise da saúde expôs a vulnerabilidade das sociedades dependentes de bens que, apesar de serem relativamente simples de produzir, são fabricados a milhares de quilômetros de distância. O fato de as máscaras faciais terem que ser enviadas da China para a Europa evidencia a fragilidade dos atuais modelos de produção e consumo. A tendência que começou na década de 1980 em países como o Reino Unido de abandonar a agricultura doméstica para substituí-la por produtos mais baratos cultivados em outros lugares deixa de fazer sentido.  


Economias globalizadas e hiperconectadas têm fraquezas; esta crise evidenciou a necessidade de um repensar. A indústria de serviços da Espanha sofrerá enormemente num mundo em que o turismo perde espaço, e o país deve ser capaz de neutralizar essa dependência inclinando sua economia para cadeias produtivas locais que possam internalizar o custo do transporte de mercadorias.  

Energia como um veículo de mudança

O terceiro pilar da agenda eco-social é a energia. Não só porque a energia é uma forma de enfrentar o desafio das alterações climáticas, mas porque é um ponto de partida para repensar o modelo de produção. Ao longo da história, a energia tem sido um meio de obter poder e controle. Hoje, não há razão para que o controle sobre as fontes de energia permaneça nas mãos de algumas corporações em vez de ser amplamente distribuído. Mover-se para um novo modelo de energia reduziria a dependência energética da Espanha, que, em 74 por cento, está bem acima da média da UE (60 por cento). Na Catalunha, o número chega a 90 por cento devido à baixa penetração das energias renováveis.  


Hoje, ao contrário do período pós-crise financeira de 2008, a energia mais barata vem de fontes renováveis. No caso da energia solar, os preços caíram drasticamente nos últimos anos. Um novo modelo de energia baseado na descarbonização também poderia ajudar a redistribuir a riqueza e criar uma estrutura produtiva e industrial com economia, eficiência, geração renovável e gestão da demanda.  

Não pode haver ilusão tecnocrática: o modelo social deve mudar e a sustentabilidade não será alcançada sem atrito político.

De muitas maneiras, essa nova agenda energética é sobre a mudança de hábitos. O melhor tipo de energia é a energia economizada, e agora é o momento de dobrar as políticas de economia e eficiência para garantir que as mudanças positivas ligadas à redução do consumo de energia que surgiram durante a pandemia sejam mantidas, como por exemplo, o trabalho remoto. A transição energética dependerá da transformação da mobilidade, com maior ênfase no trabalho de casa, caminhada, bicicleta, transporte público e modelos de compartilhamento de veículos – nessa ordem. Isso significa passar de uma cultura de propriedade do veículo para uma cultura de serviços compartilhados. A qualidade do ar como um problema primário de saúde pública que afeta as cidades hoje só torna essa mudança mais urgente. A agenda urbana é uma das mais complexas da arena política, mas nada é mais importante quando se trata de melhorar a qualidade de vida e instigar uma verdadeira transição energética. 

A agenda energética também apresenta uma oportunidade para partes despovoadas da zona rural da Espanha (leia mais sobre a divisão rural-urbana na Espanha) conhecida como España vaciada (“Espanha esvaziada”). Essas regiões têm potencial para oferecer mais do que belas paisagens – elas também podem oferecer atividade econômica, produção e indústria. A geração de eletricidade estimula o emprego, o que por sua vez traz maiores investimentos na região e no desenvolvimento. A expansão das energias renováveis deve ser feita de forma progressiva, com modelos de geração que recompensem os investimentos feitos pelas comunidades energéticas locais. Em um momento em que o setor de serviços corre o risco de regredir dramaticamente, a agenda energética pode ser parte de um movimento em direção à reindustrialização da Espanha. 

No entanto, devemos estar cientes das limitações impostas pela escassez dos raros minerais necessários para fabricar essas tecnologias, bem como os limites do crescimento em um planeta finito. Não pode haver ilusão tecnocrática: o modelo social deve mudar e a sustentabilidade não será alcançada sem atrito político. Um novo modelo de energia por si só não é suficiente, embora representasse um avanço significativo.  

Uma agenda global, uma proposta europeia 

Cada desafio global requer um certo grau de governança global e há muito trabalho a ser feito a esse respeito. Sob a administração Trump, os EUA estavam fora do jogo, resultando em uma falta de liderança global. Enquanto isso, a UE não apareceu. A eleição do presidente Joe Biden pode ser mais propícia a uma agenda ambiental, mas o número de eleitores que permaneceram leais a Trump mostra que sua administração foi a expressão política de um bloco social que está vivo e agitado.  

Este século será o século das mudanças climáticas, onde todos os conflitos estarão centrados no conflito entre o capital e a biosfera.

Apesar de um panorama tão sombrio, o surgimento de lideranças regionais e continentais capazes de estabelecer uma agenda mais definitiva é fundamental. A UE tem potencial para ser esse líder. Os elevados níveis de dependência energética na Europa obrigam as instituições da UE a conceber políticas muito mais decisivas do que noutras regiões. Por sua vez, a necessidade de encontrar novos setores para o desenvolvimento torna a agenda ambiental – e energética em particular – um fator determinante na mudança do modelo de produção. 

Depois de 2008, a União Europeia foi apanhada em suas políticas de austeridade calvinistas. Na despertar da crise atual, as políticas de austeridade ainda podem retornar, uma possibilidade que se aplica tanto ao sul da Europa quanto ao centro e ao norte da Europa. Seguindo em frente, as soluções lavadas de verde representam outra ameaça. O desafio será garantir que o investimento seja canalizado para a recuperação do interesse público e da coesão social, respondendo às necessidades presentes e futuras – ou seja, seguindo uma lógica verde. Reavivar a economia da Europa exige um plano econômico que trabalhe em prol da transformação socioecológica.  

Uma sociedade moderna e democrática é aquela que sabe antecipar os problemas futuros. Uma sociedade fraca é aquela que se arrasta diante de um desafio.

O caminho à frente apresenta riscos, mas também oportunidades. Para tirar vantagem disso, os Verdes precisarão do apoio de forças que ainda não estão a bordo para construir a hegemonia. Enfrentar as mudanças climáticas envolverá necessariamente agir não sozinho, mas com outras pessoas. A saída é coletiva; isto é, política. A transição ambiental será filtrada por toda a estrutura social, do imaginário coletivo à legislação, por meio de todos os orçamentos das diferentes administrações.  

Este século será o século das mudanças climáticas, onde todos os conflitos estarão centrados no conflito entre o capital e a biosfera. A questão não é mais se isso vai alterar as bases sobre as quais as políticas e a politicagem foram construídas, mas quando. Os impactos das mudanças climáticas serão sentidos de maneira ampla e profunda, exacerbando as tensões em uma grande variedade de questões, desde a migração até a distribuição de riqueza e as desigualdades de gênero. Resta saber se a agenda política e as propostas emergentes estarão à altura do desafio ou se continuarão a seguir cegamente no caminho da autodestruição. Uma sociedade moderna e democrática é aquela que sabe antecipar os problemas futuros. Uma sociedade fraca é aquela que se arrasta diante de um desafio. Para a Catalunha e muitos outros lugares da Europa que são particularmente vulneráveis aos impactos climáticos, há muito em jogo.

Buen vivir: um conceito em crescimento na Europa?

O conceito de buen vivir ganhou visibilidade na América Latina nos últimos anos. Enraizado em visões de mundo indígenas, buen vivir baseia-se em uma compreensão da relação da humanidade com a natureza que está fundamentalmente em conflito com o antropocentrismo da modernidade. Gustavo Hernández e Henkjan Laats traçam a trajetória ascendente do conceito e sua influência e ecos na Europa.  Embora ainclusão do buen vivir  no diálogo bi-regional formal e sua ressonância com as iniciativas locais emergentes em toda a Europa sejam promissoras, muito mais pode ser obtido através do intercâmbio de conhecimentos.

Um conceito em crescimento


Buen vivir engloba um conjunto de ideias que questionam a lógica dominante do desenvolvimento. Um aspecto fundamental é como interpretamos e valorizamos a natureza. Em várias das suas encarnações, o buen vivir rompe com a visão do mundo antropocêntrica tradicional e convida à possibilidade de construção de uma ordem alternativa baseada na coexistência dos seres humanos em todo o espectro da diversidade e em harmonia com a natureza.

As origens do conceito podem ser rastreadas até as comunidades indígenas da América do Sul. No entanto, o buen vivir se tornou cada vez mais proeminente na região na esteira dos debates políticos do início do século XXI, em particular devido à sua inclusão nas discussões constitucionais em dois países andinos: Equador e Bolívia. Alianças entre um movimento indígena transnacional e outros atores sociais e governamentais também contribuíram para a visibilidade crescente do conceito.

Hoje, várias universidades e grupos de reflexão na América Latina, América do Norte e Europa debatem o conceito (como por exemplo, a Fundação Böll, o Centro Latino-Americano de Ecologia Social e a Universidade da Carolina do Norte em Chapel Hill), que faz agora parte da discussão até na Ásia, em países como a China e as Filipinas.

Buen Vivir também está ligado à criação de um enquadramento para os direitos da natureza – o Equador foi o primeiro país do mundo a reconhecer os direitos da natureza a nível constitucional – bem como ao debate europeu sobre a felicidade, o bem-estar e a uma crítica do crescimento econômico que procura inspiração nas espiritualidades e visões do mundo das comunidades indígenas.

Tensões entre o buen vivir e a economia verde


Depois que o conceito foi delineado nas constituições da Bolívia e do Equador (em 2009 e 2008, respectivamente), quase uma década se passou antes que o buen vivir fosse integrado num documento oficial no contexto das relações da União Europeia com a América Latina. A Declaração de Santiago da Cúpula CELAC-UE realizada no Chile em junho de 2013 afirma: “Reconhecemos que o planeta Terra e seus ecossistemas são a nossa casa e que ‘Mãe Terra’ é uma expressão comum em vários países e regiões e notamos que alguns países reconhecem os direitos da natureza no contexto da promoção do desenvolvimento sustentável ”. Embora não haja nenhuma referência explícita a buen vivir na Declaração de Santiago, sua formulação e negociação sugerem certas tensões e contradições entre duas visões de mundo.

A Declaração estabeleceu a economia verde como o seu conceito dominante. Intimamente vinculado à estratégia Europa 2020 da UE (uma estratégia econômica a 10 anos proposta pela Comissão Europeia em 2010), o conceito de economia verde representava uma grande oportunidade de negócios para a Europa. Em resposta aos desafios à afirmação da UE como pioneira em soluções verdes (vindos da China e da América do Norte), a Europa e a América Latina reafirmaram a sua associação sob a bandeira da Aliança para o Desenvolvimento Sustentável.

Outro conceito relativamente proeminente na Europa, o Green New Deal, é inerentemente concebido como um “plano de investimento” e enfatiza a produtividade. Portanto, pode ser considerado uma forma de modernização verde. Isso torna qualquer diálogo entre buen vivir e o Green New Deal problemático, visto que seus pressupostos básicos são fundamentalmente diferentes. 

Como conceito, o buen vivir é intrinsecamente pluralista, aberto a diferentes interpretações e práticas; o Green New Deal, por outro lado, é guiado por uma única lógica e pela noção de progresso linear. No entanto, os dois conceitos têm algo crucial em comum: a intenção de questionar o desenvolvimento entendido como acumulação de material e a busca por melhores formas de gerenciar o uso dos recursos.

Anunciado em 2019, o European Green Deal da Comissão Europeia defende mais uma vez a centralidade do crescimento econômico, embora este se apresente “dissociado do uso de recursos”. A presidente da Comissão, Ursula von der Leyen , apelidou o Acordo Verde Europeu “a nossa nova estratégia de crescimento”, e o acordo enfrentou críticas da sociedade civil por não estabelecer metas claras ou adequadas para áreas problemáticas como mudanças climáticas, perda de biodiversidade, destruição da camada de ozônio e poluição da água. 

Buen vivir no debate europeu 




Desde os dias de Platão e Aristóteles, quase todos os grandes filósofos refletiram sobre o que constitui uma “boa vida”. O que diferencia a noção de vida boa do buen vivir, porém, é a importância da relação com a natureza. Enquanto buen vivir considera os seres humanos uma parte integrante do tecido da Mãe Terra ou natureza, a filosofia moderna cria um grau de distância por meio do racionalismo instrumental de John Locke e René Descartes que vê a natureza como um meio para atingir os fins humanos. Embora filósofos como Michel de Montaigne e Jean-Jacques Rousseau enfatizem a importância da natureza para os seres humanos, a abordagem instrumental permeia as ideias filosóficas modernas da boa vida e grande parte da política atual. 

A noção de uma boa vida veio à tona nas eleições parlamentares de 2015 no Reino Unido. O termo apareceu na campanha eleitoral do candidato do Partido Conservador, David Cameron, defendendo ideias de localismo, “big society” e outras políticas que soam verdes para defender a redução do Estado. O primeiro reconhecimento formal de buen vivir na Europa veio com a aprovação em 2015 da Resolução urgente da Assembleia Parlamentar Euro-Latino-Americana (EuroLat).1 Além de reconhecer a importância de incluir um componente de “conhecimento ancestral”, a resolução pede uma revisão das valiosas contribuições feitas em outros cantos do mundo, incluindo o conceito de buen vivir. No entanto, esta resolução não foi implementada de forma tangível e, desde 2015, não se fez mais referência ao buen vivir no quadro da relação formal da UE com a América Latina.

Ao nível político, os governos da América Latina e da Europa encontram vários obstáculos quando se trata de compreender e implementar os princípios do buen vivir. Isso pode ser atribuído ao fato de a relação instrumental entre os humanos e a natureza estar firmemente enraizada na cultura moderna. 

Movimentos de transição na Europa


Enquanto o processo de incorporação do buen vivir no nível governamental na Europa se mostra problemático, ao nível local estão surgindo processos que refletem a lógica do conceito. O reconhecimento da necessidade de transições está se tornando dominante na Europa, embora ainda não se saiba se, ao nível da formulação de políticas, esses processos se manterão dentro dos paradigmas clássicos de crescimento econômico e infinito “progresso” tecnológico.

Espaço crescente para alternativas 

Ideias e iniciativas emergentes que parecem estar relacionadas com as noções pós-desenvolvimentistas de buen vivir incluem, por exemplo, a recente concessão de direitos especiais ao mar de Wadden pelo conselho municipal holandês de Noardeast-Fryslân e a nomeação de uma autoridade de governança independente. Em julho de 2020, o município espanhol de Los Alcázares, Murcia, reconheceu o Mar Menor, a maior lagoa de água salgada da Europa, como um sujeito de direitos. Na Suécia, em outubro de 2019, uma moção parlamentar foi apresentada pelo Partido Verde para incluir os direitos da Natureza na Constituição.

Essas ideias surgem de projetos de transformação local em setores como energia, transportes, alimentação e assistência social. Diferem da maioria das propostas hegemônicas no sentido de que não são mega discursos operando segundo uma lógica única (como no discurso do “progresso”). 


O conceito de buen vivir ganha espaço na Europa, fruto do diálogo entre ideias que lançam um olhar crítico sobre o desenvolvimento. Porém, nem todas as ideias que criticam o desenvolvimento estão vinculadas ao buen vivir, uma vez que muitas permanecem enraizadas em um modelo de crescimento econômico. Outras noções que não podem pretender estar relacionadas com o buen vivir são os mega discursos hegemônicos centrados no progresso social, com escopo limitado de interpretação. No entanto, as experiências emergentes na Europa ligadas ao buen vivir manifestam o interesse em recuperar o local e transformar áreas-chave como alimentação, educação, assistência social, transportes, produção de energia e, recentemente, saúde em resultado da crise do coronavírus.

Apesar de o conceito de buen vivir ter sido (direta ou indiretamente) introduzido no diálogo oficial entre a União Europeia e a América Latina, é ofuscado pela hegemonia de um discurso que volta repetidamente ao sentido convencional da modernidade com a sua fixação no crescimento econômico. A troca de conhecimento entre a Europa e a América Latina pode funcionar como um catalisador para a construção do buen vivir, tanto como teoria quanto prática política. É possível que essa tendência comece a se espalhar por toda a União Europeia.

Общественное достояние: тихая революция

Создается поразительный политический импульс, движимый возрождением гражданских инициатив вокруг общественного достояния – движений, которые представляют собой оспаривание существующих режимов и моделей. Происходящие в определенный поворотный момент европейской истории, эти явления опровергают гипотезу «конца истории» 1989 года, сняв резкую поляризацию между идеологиями капитализма и коммунизма, и указав на альтернативы исчерпанному повествованию. Свободные люди вместе заново изобретают форму политической мобилизации и инновационной организации.

В современном политическом ландшафте общественное достояние стирает границы «частного» и «государственного» секторов, как мы их знали в прошлом веке. Сегодняшний подход к общему звучит так: «это моё настолько же, насколько и ваше». Общественное достояние вновь возвращается в политический ландшафт старого архетипа политической экологии: управляющий, надзиратель, хранитель природы, ресурсов, земли или района.

Общественное достояние отвергает и предоставляет альтернативы глубоко укоренившимся идеологиям, связанным с рынком и государством: первое воздерживается от роста, крайнего индивидуализма и гиперконкурентности; а второе моделирует принудительную стандартизацию. Движение за общие блага и его значение на местах, а также все более и более укореняющийся и сопутствующий ему язык общих благ, представляют собой фундаментальный вызов корпоративной приватизации, коммодификации и захвату земли, культуры и социальных «сводов норм», следуя неолиберальной логике добычи.

Калейдоскопическая плавность

Огромное разнообразие значений, приписываемых «общественному достоянию», свидетельствует о том богатом и многогранном значении, которое приобрело это понятие. Но разные способы использования этого термина в разных контекстах и моментах времени, также создают дилемму для введения определения или критерия. Применяемое в различных контекстах, от городских общественных пространств до сельского хозяйства, от природных экосистем до виртуального мира, одно лишь содержание этой версии демонстрирует это разнообразие.

Некоторые из этих случаев относятся к земельным, материальным ресурсам, как, например, яркий рассказ Ванданы Шивы о битве Давида и Голиафа, когда фермеры, живущие за счет натурального хозяйства, сопротивлялись попыткам монополистического захвата всего зерна, постоянно сокращающимся числом транснациональных корпораций. Тематическое исследование Джонатана Пирона в области сохранения лесов показывает, что общественные земли могут быть пространством для инноваций и экспериментов, в то время как исследование Евы Суфин-Жакмарт и Радослава Гавлика об управлении водными ресурсами, подчеркивает острую необходимость для сообществ брать на себя ответственность, в широком смысле, за общие блага, на которые они опираются. Ричард Воутерс и Лисбет Бенедер исследуют потенциал добычи ресурсов из космоса – увлекательная перспектива, хотя грозит отсрочить столь необходимое признание того, что даже неограниченные ресурсы должны управляться беспристрастно, справедливо и не причинять вреда.

Данные и информация представляют собой менее осязаемые формы общих ресурсов, и Джулия Реда обсуждает цифровые ресурсы и новаторские платформы для управления знаниями в Интернете. Города также стали ареной борьбы с частным присвоением пространства. Опыт Эрика Пиолле в Гренобле иллюстрирует проблемы управления общественными пространствами для общего блага, в то время как описания Даниэлой Феста оригинальных инициатив «городских заинтересованных сторон» в Италии, учат нас, что городские сообщества это гораздо больше, чем просто пассивное управление.

сегодняшний подход к общему звучит так: «это моё настолько же, насколько и ваше».

К ним мы можем добавить режимы управления и модели принятия решений, создав новые гибридные структуры и процедуры. Томислав Томашевич утверждает, что строгое разделение между государством и рынком в качестве регуляторов ресурсов и общественной жизни является устаревшим, поскольку они оба переживают определенный кризис легитимности. Дирк Холеманс исследует третий вариант, описываемый как «автономия», основанный на другом экономическом подходе к созданию и измерению ценности с помощью альтернативных средств, нежели рынок и государство, принимая скрытую критику неадекватности обоих этих механизмов.

С европейской точки зрения, Софи Блумен и Дэвид Хаммерстайн критикуют ЕС за отсутствие лидерства в этой области, в то время как с другой стороны медали, Ведран Хорват показывает разрушительный потенциал социальных движений и транснациональной борьбы, иллюстрируя потенциал общих ресурсов для стимулирования солидарности через границы. В основе всего этого, Тине де Мур излагает историческую траекторию, которая помещает сегодняшние инициативы в долгую и богатую историю коллективного управления ресурсами и сотрудничества.

Использование нетронутого потенциала общих ресурсов

Распространение гражданских инициатив по управлению ресурсами это развитие, которому Зеленые в Европе должны уделять пристальное внимание. Общественное достояние помогает выявить слабые звенья и линии разломов в текущей политике, которые необходимо устранить. Перед лицом сложной институциональной сферы и все более возрастающей мобилизации широких масс, Зеленые должны усвоить основные политические уроки 21 века, которым может научить общественное достояние.

Одна из фундаментальных проблем, которую поднимает общественное достояние это проблема власти, концентрация которой имела и имеет далеко идущие последствия. В групповом обсуждении Хилари Уэйнрайт описывает общественное достояние как содержащее новый вид власти, отличную от традиционной доминирующей власти государства, как силу, способность к преобразованию которой проистекает из ее автономной и творческой природы. Точно так же, преобразующий потенциал общественного достояния становится очевиден, когда мы понимаем идею о том, что все, что может быть приватизировано и использовано для получения прибыли, также можно рассматривать с точки зрения общих ресурсов, как демонстрирует дискуссия между Уго Маттеи и Молли Скотт Като. Мишель Баувенс, однако, задается вопросом, является ли общественное достояние новым нарративом или новым «режимом ценностей», который действительно может или должен освободиться от государства или же это следует рассматривать, как борьбу за определенное видение государства. Даниела Донелец подчеркивает эту точку зрения, когда она утверждает, что ее видение общественных ресурсов является политически полезным при противостоянии с государством и представляет потенциальные модели для реформ, а не отдельные автономные зоны, которые потенциально могут соперничать или даже превосходить власть государства.

Как предупреждает Джон Кларк, исследование общих ресурсов может привести нас в ловушку веры в то, что воспользовавшись властью, можно автоматически прийти к справедливой организации и инклюзивному принятию решений. Вместо этого она может предоставить язык для альтернатив и сделать их реальностью на местах, посредством процесса проб и ошибок, который, как и все подлинно инклюзивные демократические практики, является трудоемким и кропотливым процессом, который требует постоянного пересмотра, чтобы гарантировать, что мы движемся в правильном направлении.

Однако мы должны быть воодушевлены тем, что это путешествие уже началось.

Время настало! Общественное: от прошлого к настоящему! Интервью с Тин Де Мур

Общины возвращаются! И их популярность не остается незамеченной. Прогрессивные мыслители и зеленые политические стратеги во всем мире хотят видеть в них жизнеспособную альтернативу в нашем обществе, движимом конкуренцией. Но что такое общее? Откуда они пришли и чему они могут нас научить об экономике сегодня? Взгляд на их долгую историю помогает нам увидеть, куда они могут привести нас в будущем… Интервью с профессором Тине Де Моор.

Green European Journal: Что именно мы имеем в виду, когда сегодня говорим об общинах? О чем весь этот шум?

Тине Де Моор: Общепринятое определеление говорит, что это такая модель управления, которая способствует сотрудничеству между людьми, которые видят преимущества совместной работы, создавая (скромную) экономию за счет масштаба. Говоря об общине, вы должны учитывать следующие три аспекта: группу пользователей, обычно «сторонников», то есть они одновременно являются производителями и потребителями. Они принимают коллективные решения об использовании ресурсов. Ресурсы также являются коллективными, что означает, что их использование зависит от решения группы; как член группы у вас есть права пользователя. Хотя коллективное использование ресурсов может быть интересным как с экономической, так и с социальной точки зрения, сотрудничество не обязательно является простым. При совместной работе и использовании ресурсов может возникнуть социальная дилемма, вынуждающая отдельных членов группы выбирать между своими индивидуальными краткосрочными выгодами или коллективными долгосрочными выгодами. «Общинники» устанавливают правила, чтобы облегчить взаимодействие между группой пользователей и коллективным ресурсом и преодолеть такие социальные дилеммы.

Таким образом, возникает новый институт коллективных действий. Его структура и функционирование заметно отличаются от рынка и государства как моделей управления, поскольку они основаны на самоуправлении, то есть саморегулировании, самосанкционировании и самоуправлении. Это звучит как прекрасная идея – как утопия – но это очень сложно, поэтому, если общественное достояние функционирует хорошо, обычно это связано с хорошим балансом между вышеуказанными измерениями. Во-первых, очень важно действовать как коллектив. Взаимность является ключевым моментом, но не возникает сама по себе; вам нужно быть справедливым в процессе принятия решений. Требование взаимного поведения означает вовлечение людей в установление правил и управление общим. Во-вторых, участники общины будут более склонны действовать взаимно, если ресурсы будут им полезны. Однако институциональные механизмы должны быть такими, чтобы они предлагали достаточную полезность отдельным пользователям без чрезмерного использования ресурса. Коллективность может исчезнуть, если ресурсы не будут управляться эффективно или устойчиво. Поэтому, только если вы убедитесь, что ваша организация позволяет каждому высказывать свое мнение о том, как все должно выглядеть, и ресурсы полезны для пользователей (хотя и не используются чрезмерно), только так община может достичь устойчивости построить систему, которая сможет существовать на протяжении поколений, а зачастую и столетий.

Не могли бы вы рассказать нам немного больше об исторической траектории общин и трех волнах институтов коллективных действий, которые вы описываете в своей работе?[Text Wrapping Break][Text Wrapping Break]За последние 1000 лет мы стали свидетелями ряда крупных подъемов институциональных форм коллективных действий как в сельской местности, так и в городах по всей Западной Европе. Первая «волна» возникла в позднем средневековье – периоде, характеризующемся быстрой коммерциализацией и урбанизацией – с реальным ростом в 12 веке, когда общины в сельских районах и гильдии в городах строились в большом количестве, и это продолжалось до 17-го века. Не было никакого вмешательства со стороны государства, поэтому люди реагировали на появление новых рынков, используя преимущества группы или участвуя в коллективных действиях. На европейском континенте попытки воздействия сверху вниз в большинстве случаев были еще не очень сильными и в основном провалились из-за сопротивления региональных властей, которые видели, что их фермерам для выживания нужны общие земли. В 18 веке гораздо более жесткое законодательство подтолкнуло европейский континент к приватизации общинных земель. Политическая мысль эпохи Просвещения или возникающих физиократов [1] коренным образом изменила роль коллективов в европейском обществе. Вторая половина 18 века характеризовалась демографическим бумом и обнищанием из-за нескольких тяжелых экономических кризисов. Институты коллективных действий несколько потеряли поддержку среди своих членов – какой толк в общем, если вы слишком бедны, чтобы пасти на нем скот? Между тем национальное государство быстро развивалось как очень сильный игрок. Бельгийский закон 1847 года о границах земель [2] вынудил местные муниципалитеты приватизировать все местное общественное достояние. Идеи, основанные на индивидуальных гражданах и индивидуальной ответственности, стали преобладать над идеями коллективности. Именно в это время были заложены правовые и правовые основы индивидуализма, а правовые основы коллективности были устранены.

Но когда либерализм только начинал свой путь по Европе, на подходе уже была новая волна. Период с 1880 по 1920 год стал свидетелем резкого роста числа кооперативов, а также других типов коллективных действий, таких как культурные и спортивные ассоциации, а также профсоюзы. Но в то время как учреждения первой (либеральной) волны распадались, когда становились слишком большими, аналогичные учреждения второй волны были более склонны к слиянию и формированию более крупных кооперативов или ассоциаций. Совершенно очевидно, что существовала очень сильная вера в возможность экономии за счет масштаба, даже если постоянно увеличивающийся размер этих организаций значительно затрудняет контроль членов и необходимый баланс между справедливостью, полезностью и эффективностью. Это частично объясняет, почему институты коллективного действия второй волны часто имели значительно меньшую продолжительность жизни.

А как насчет сегодняшней ситуации?

Сегодня мы, кажется, наблюдаем третью волну, хотя трудно судить, находясь в ее середине. Хотя это может иметь стимулирующий эффект, кризис, на мой взгляд, не является непосредственной движущей силой; это скорее растущая приватизация и коммерциализация общественных благ. В голландском секторе ухода, например, цепочка между теми, кто нуждается в помощи, и теми, кто ее предоставляет, из-за приватизации стала настолько длинной, что люди поняли, что они могут сделать это намного лучше и даже дешевле, если будут делать это сами. Они основали кооператив по уходу, в котором они участвуют и имеют право голоса в том, как все делается, не дожидаясь помощи. В Нидерландах кооперативы начали процветать в 2005 году, задолго до кризиса, и они появляются во всех секторах. В этих кооперативах полно людей, которым нужна надежная, высококачественная экологически чистая энергия, например, чтобы они знали, что они получают, и несли ответственность за то, как они это получают.

Но в отличие от некоторых утопических идей, связанных с общинами, важно знать, что исторически многие общины являются эксклюзивными. Исследования показывают, что государственные услуги также не распределяются поровну между пользователями. Часто от государственных услуг больше всего выигрывают средний и высший классы. Как и приватизация, государственная система несовершенна. Общины также не является «окончательным» решением недостатков рынка и государства. Нам следует подумать о том, как создать более оптимальный доступ к более оптимальным качественным продуктам или услугам для всех членов общества. Предполагается, что это обоснование для приватизации, хотя на самом деле это не всегда так; нам нужно открыть наше сознание для других форм управления, которые могут быть более подходящими, чем то, что может предложить рынок или государство.

Как мы можем объяснить появление и привлекательность общины, как модели, свидетелями которой мы являемся в настоящее время?

Приватизация и последующий сбой рынка, вероятно, самые важные объяснения. Частная компания вполне могла бы искать лучший способ инвестировать и создать хороший продукт, но во многих случаях она постарается просто снять сливки, что приведет к ситуации, в которой значительная часть общества не имеет доступа к тому, что предлагает частный рынок. . Многие товары и услуги, необходимые в определенных регионах, недоступны, потому что спрос слишком низкий, а эффект масштаба слишком мал. Вы видите, как это происходит в сфере ухода за престарелыми в Нидерландах. Люди не хотят покидать свою деревню и отправляться в модный частный дом престарелых за две деревни, потому что это слишком далеко, и они не хотят отказываться от привычной обстановки. Я думаю, что слишком большая приватизация ведет к недостаточному предложению и доступу к высококачественным товарам и услугам.

Приватизация работает во многих случаях, но не во всех. Возьмите мою зубную щетку: было бы хорошо, если бы она производилась в кооперативной компании как полезный продукт, но я не хочу, чтобы она была коллективным или государственным ресурсом, поскольку это моя зубная щетка. Моя и ничья другая. Но некоторыми ресурсами можно управлять и в разных режимах.

Это может быть очень радикальная точка зрения, глубоко основанная на вере в государство всеобщего благосостояния, в перераспределение доходов и т. Д., Но когда дело доходит до ухода за людьми, которые в этом нуждаются – будь то пожилые люди, молодые или больные – взаимность – основа государства всеобщего благосостояния, за которое боролись многие люди. И за это действительно стоит бороться. Возможно, было бы не идеально возвращаться к ситуации исключительно государственного управления, особенно во все более открытом обществе, но мы должны больше инвестировать в прямую солидарность и снова сделать ее более заметной. Многие люди не знают, зачем платят налоги. Лично я считаю, что изучение того, почему по вечерам включаются уличные фонари, должно быть частью национальной образовательной программы. Это основа гражданственности: вы готовы вносить свой вклад в общество в целом для общего блага, чтобы вы также могли извлечь из этого пользу, потому что, если у вас есть уличные фонари, вы будете более безопасно ездить в ночное время.

С исторической точки зрения, какие политические уроки можно извлечь из опыта, связанного с общинами? Нужны ли нам новые модели управления?

Я не уверена, что политические уроки всегда совпадают с историческими. Политики должны думать о том, как мы даем людям доступ к ресурсам. Все они думают о панацее – один размер подходит всем, – но это просто не работает. Я призываю к существенному переосмыслению того, как мы, общество, применяем режимы управления, чтобы прийти к более разумным решениям социальных проблем. Например, голландские мамы в огромных количествах прекращают работу, чтобы ухаживать за своими детьми, поскольку приватизация сектора ухода за детьми привела к очень высоким гонорарам без надежного качества. Нам необходимо лучше понять, какие модели управления лучше всего подходят для чего и при каких обстоятельствах, и прийти к обществу, которое допускает разнообразие режимов управления, включая общины, но без полного демонтажа государства или изгнания рынка.

Сегодня, в рамках третьей волны, наш выбор в пользу общины, как альтернативы тому, что могут предложить государство или рынок, проистекает из отсутствия вариантов. Однако, как показывает пример голландских матерей, не все негативные внешние эффекты приватизации приводят к новым инициативам в области общественного пользования. Часто возможно коллективное решение, но это требует так много усилий, в данном случае от родителей, что они даже не пытаются. Нам нужна система с более разнообразным институциональным ландшафтом; где выбор создания кооператива или общественной инициативы – это осознанный выбор среди различных вариантов. Выбор, который поддерживается правительствами, а не просто «разрешен», потому что с точки зрения бюджета в наши дни это разумное решение для правительств в условиях жесткой экономии.

Если посмотреть на сегодняшнюю волну с исторической точки зрения, уловка для кооперативов состоит в том, чтобы иметь возможность диктовать свои условия, оставаясь при этом относительно небольшими и локальными, чтобы они могли работать эффективно и обеспечивать устойчивость. Разносторонность также может повысить устойчивость организации. Организации и правительства должны взаимно дополнять друг друга. Правительство Нидерландов, например, очень заинтересовано в том, чтобы граждане брали на себя инициативу, поскольку это помогает удерживать государственные расходы на низком уровне. Но дело не только в том, что они и мы экономим деньги: это действительно может быть полезно для общества, если правительство будет работать дешевле и более локально. Однако это требует значительных затрат времени и энергии. И не всегда юридически легко создать кооператив; действующее законодательство также не построено на конкуренции между коллективами и частным рынком. Таким образом, правительство может играть важную роль, стимулируя сообщества граждан, например, в форме общественно-коллективного партнерства. Необходимы правовые реформы, чтобы дать этим коллективам возможность предоставлять общественные и частные блага.

Что общины говорит нам об обществе, государстве и рынке в современной Европе?

Самое время обсудить это, учитывая актуальность TTIP. Многие из общин находятся на очень местном уровне и, таким образом, довольно невидимы, особенно для правительств более высокого уровня, если только вы действительно не станете силой с которой надо считаться. Итак, первое, что нужно сделать этим инициативам, – это заявить о себе. Но европейские правительства также должны создать в своем законодательстве место для этих инициатив. Многие законодательные акты ЕС направлены на гармонизацию способов производства и потребления в Европе, что часто является огромным препятствием для этих местных инициатив, учитывая их зачастую местный характер. Некоторые кооперативы по уходу в Нидерландах, например, разработали программу, чтобы помочь пожилым людям встречаться друг с другом не реже одного раза в неделю в своей деревне за едой. Но их кухня должна быть сертифицирована TAACP, а ингредиенты с местного продуктового рынка запрещены, потому что их нельзя отследить, как в супермаркете. И что нам делать? Европейский Союз должен гораздо больше признавать и ценить местные продукты. Я сомневаюсь, что переговоры TTIP на европейском уровне провалились из-за этого осознания, но все протесты, возможно, сыграли свою роль.

Нужна ли нам новая организация, которая поможет защитить общины на европейском уровне?

Я сомневаюсь в этом – потому что она может снова оказаться надстройкой. Мы привыкли к государственным и частным организациям, которые выступают за две вещи: экономия за счет масштаба; и управление сверху вниз. По сути, это ЕС, но я бы предпочел больше полицентричности, что является принципиально другим способом построения организации. Одна из замечательных особенностей движения за создание общин заключается в том, что оно заставляет людей по-другому думать об управлении и о том, как все может быть организовано. Самая большая проблема сейчас – привлечь больше людей с другим образом мышления; может быть, даже не для создания общин, а, по крайней мере, для того, чтобы дать площадку для гражданских инициатив. Преодоление предубеждений в отношении принципиально иной модели управления должно быть главным приоритетом.

Так как же нам попасть в игру? Как зеленые могут в нынешних политических и экономических условиях продвигать общины?

На национальном уровне правительства должны признать существование сообществ – юридически и финансово – даже если многие сообщества не просят субсидий. В некотором смысле это жаль, потому что это приводит к упущенным возможностям. Но с другой стороны, это самая «чистая» форма. Это также означало бы, что вы не даете субсидии компаниям в таком объеме как сегодня. Текущие бюджетные субсидии для компаний настолько велики, что с ними практически невозможно конкурировать. Хотя, может быть, и не стоит даже конкурировать, потому что многие из этих компаний все равно просто снимают сливки. Может быть, это система, которая может существовать бок о бок, а не просто как «План Б». Возможно, следующее противоречит тому, что я сказал о связи с кризисом, но во времена кризиса и острой необходимости появление этих институтов должно стать тревожным сигналом. Пусть будет место для коллективов, но постарайтесь не придумывать объяснения, почему. Дайте им более вескую причину.

Примечания

[1] От греческого «управление природой» – это экономическая теория, разработанная группой французских экономистов эпохи Просвещения в XVIII веке, которые считали, что богатство наций происходит исключительно от ценности «земледелия» или «освоения земель». ”

[2] Закон о рекультивации невозделываемых земель.

Քաղաքական էկոլոգիայի կապերը. Ակնարկ

Այսօր մենք հայտնվել ենք մի պատմական ժամանակում, երբ կանաչ գաղափարները ձեռք են բերել ներգրավվածության աննախադեպ մակարդակ՝ աշխարհի տարբեր անկյուններում: Քանի որ արմատացած ավանդույթները շարունակում են աճել և նորանալ, էկոլոգիական մտքի թարմ օրինաչափությունները բողբոջում ու ճյուղավորում են այն, ինչ ունենք: Արդյունքում՝ աներևակայելի բազմազան, հարուստ և փորձարարական միտքը էկոլոգիական խաթարման պայմաններում փոփոխության կոչ է անելում՝ և՛ աշխարագրորեն, և՛ սկզբունքորեն։

Էկոլոգիայից մինչ էկոմոդեռնիզմ և էկոֆեմինիզմից մինչև կոլապսոլոգիա․ այս քաղաքական էկոլոգիայի բազմաթիվ հոսքերը կազմում են կենդանի, զարգացող մի ամբողջություն, որը բարդ է, և երբեմն՝ հակասական: Հաշվի առնելով դա, Green European Journal-ը քարտեզագրել է մի քանի քաղաքական էկոլոգիան հիմնական հոսանքներ, որոնք ձևավորվել են վերջին տարիներին: Գեղարվեստական պատմությունները գիտական ոլորտի միջով անց կացնելով՝ մենք կուսումնասիրենք, թե ինչու են ստորև վեց աշխատանքները անփոխարինելի կանաչ մտածողության համար:

Պատմություն Ռիչարդ Փաուերսից

Անդրադարձ Էդուարդ Գոդոթի կողմից

Ի՞նչ կապ ունի Պուլիցերյան գեղարվեստական մրցանակը քաղաքական էկոլոգիայի հետ: 2019-ի մրցանակակիր The Overstory– ին պարզապես գեղեցիկ և շնչառական հեքիաթ չէր ծառերի նկատմամբ սիրով համախմբված և իրար շաղկապված անհատների մասին: Սկզբից մինչև վերջ Փաուերսի վեպը զարգանում է ծառի օրինակով, ինչպես Կալիֆորնիայի հսկա կարմրափայտերը, որոնք էլ այս պատմության մեջ կենտրոնական հերոսներն են՝ աճելով իրազեկվածության և շահույթից բխող արդյունաբերական ագրեսիայից կամ պարզ վարչական անփութությունից պաշտպանելու անհրաժեշտությունից։ Կոշտ ճյուղերից մինչև փափուկ տերևներ՝ այն միահյուսում է մարդկային իննը ճակատագրերը և նրանց առաջնորդում հայտնաբերելու, տոնելու և պաշտպանելու անտառը որպես կյանքի հիմք/արմատ, որն էլ կապում է բոլորիս:

1970-ականների առաջին բնապահպանական շարժումների, 1990-ականների ծառի նստացույցերի, 1999 թ.-ի Սիեթլի հակագլոբալիստական բողոքի ցույցերի և ակտիվության դեմ 9/11-ի հետապնդման ողջ ընթացքում անհատները կարող էին իրենց կորսված զգալ, երբ բախվում էին դաժան թելերով հյուսված կոշտ իրականությանը՝ իշխանության, փողի և հասարակության հետ: Ինչ-որ բանին համապատասխանելու ցանկությունը հաճախ ամենակարևոր խթանն է, որ թույլ կտա կամ կնպաստի, որ իրադարձությունները պատահեն ու կատարվեն: Ողբերգական և գեղեցիկ, էպիկական և գրոտեսկային The Overstory-ի ճակատագրերը ներկայացնում է խոր մտորումների անդառնալի հոգեկան վնասի մասին, որը արտահայտվում է բնությունից մեր անթույլատրելի բաժանման մեջ: Բայց նպատակի անհատական զգացումից մինչև դրա հարուցած կոլեկտիվ գործողություններ, The Overstory-ն նաև առաջարկում է մասշտաբի փոփոխության խիստ անհրաժեշտություն՝ ամբողջ աշխարհում ընկերական և հավաքական գործողությունների առումով:

Գեղարվեստականությունը ոչ միայն հզոր գործիք է մեր ցանկություններին, երևակայությանը և ձգտումներին կյանք տալու համար, այլև գիտելիքի աղբյուր է: Այն ցուցադրում և փորձարկում է կատարում աշխարհի և մարդկանց վրա: Վերջին տարիների գրականության մեջ կարևոր միտում էր էկոհամակարգային և էկոլոգիական մտածողության միահյուսումը. մի բան, որը հնարավորություն է տալիս ավելի շատ պատմել տարբեր տեսակի պատմություններ՝ ոչ 20-րդ դարում տարածված դրամա կամ մելոդրամա։

Ուտոպիական, դիստոպիական կամ չեզոք գեղարվեստական գրականությունը հիանալի պորտալ է քաղաքական էկոլոգիայի աշխարհների միջև: Չնայած Փաուերսի վերջին գիրքը առանձնանում է որպես ավելի դասական գրականություն, այն մաս է կազմում տարբերակիչ գրական շարժման, որի մեջ մտնում են Մարգարեթ Ատվուդը, Պաոլո Բակիգալուպին, Ուրսուլա Կ. Լե Գուին, Բարբարա Քինգսոլվերը, Ամիտավ Գոշը և Քիմ Սթենլի Ռոբինսոնը։ Ռիչարդ Փաուերսի հզոր էկովեպը կարող է իր տեղը զբաղեցնել մեր քաղաքական ճանապարհորդական ուղեցույցների դարակաշարերում (գրադարանում լավ ընկերներ գտնելու դեպքում) դեպի ավելի լավ աշխարհ տանելու համար:

Կանաչ աճ, խելացի աճ. Տնտեսագիտության նոր մոտեցում Ռալֆ Ֆյուքսի կողմից

Անդրադարձ Ռոդերիք Քեֆերփյութից

Գերմանացի փիլիսոփա Պետեր Սլոտերդայքը մի անգամ գրել է, որ սովորականի պես նույն գործը շարունակելը վտանգավոր է, իսկ գործից հրաժարվելոն ու ինքնաբացարկը՝ միամիտ. խելացի մոտեցումը ընկած էր ինչ-որ միջանկյալ տեղում: Այս սկզբունքն է ընկած Ռալֆ Ֆյուքսի «Կանաչ աճ», «Խելացի աճ» ֆիլմերի հիմքում:

Կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի ճիշտ ռազմավարության՝ անկում կամ կայուն աճի վերաբերյալ բանավեճում Ֆյուքսը վերջինիս ջատագովն է: Մեզ ծայրահեղ տնտեսողականության կամ զրոյական աճի կոչեր պետք չեն: Այն, ինչ անհրաժեշտ է, պնդում է Ֆյուքսը, տեխնոլոգիական, քաղաքական և սոցիալական նորարարությունն ու առաջընթացն է, որը թույլ է տալիս մեզ մուտք գործել արդյունաբերական արդիականության նոր փուլ. դրան զուգահեռ աճի ուղղությամբ՝ տնտեսական աճը տարանջատելով շրջակա միջավայրի սպառումից»:

Գրքի 390 էջերի առաջին կեսը նվիրված է բնապահպանական ճգնաժամին: Ֆյուքսը նախանշում է զարգացող երկրների տնտեսական վերելքը, նոր գլոբալ միջին դասի առաջացումը, ժողովրդագրական զարգացումը, գլոբալիզացիայի փոփոխությունը և այս բոլոր գործոնները բնության վրա դնելու ճնշումը: Նա բացատրում է, թե ինչպես է քաղաքակրթությունը կախված երեք տարրերից՝ կայուն կլիմա, բերրի վարելահող և անձեռնմխելի ջրի շրջապտույտ: Այսօր երեքն էլ գտնվում են ծայրահեղ ծանր վիճակում: Գրքի երկրորդ կեսը նախանշում է կանաչ արդյունաբերական հեղափոխությունը՝ որպես պատասխան էկոլոգիական ճգնաժամերին: Նա կարևորում է, թե ինչպես կարող է կանաչ վերափոխում տեղի ունենալ տարբեր տնտեսական ոլորտներում՝ սկսած գյուղատնտեսությունից և էներգետիկայից մինչև քաղաքաշինություն և ֆինանսական շուկաներ: Ինչ-որ առումով դա ձեռնարկ է էկոլոգիական անցման համար:

Դեռևս մի շարք խնդիրներ անբավարար լուծում են ստանում: Բումերանգի ֆենոմենը, որով նոր տեխնոլոգիաներից արդյունավետության կորուստները կորչում են վարքային կամ համակարգային պատասխանների միջոցով, միայն հիշատակում է գտնում մի քանի էջերում: Կարևոր դեր չի խաղում նաև անհատական գործողությունների կարևոր դերը կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարում: Տարբերություն կա անհատական մակարդակում վարքային փոփոխություններ պարտադրելու և կայունությունը մշակույթին ինտեգրելով վարքային փոփոխությունները գայթակղելու միջև՝ դարձնելով այն «զիլ» կամ պարզապես ճիշտ ուղղություն:

Այս գիրքը, որը սկզբում տպագրվել էր գերմաներենով (2013), երբ Հենրիխ Բյոլ հիմնադրամի համանախագահ էր Ֆյուքսը, գերմանական լրատվամիջոցներում թափ հաղորդեց Նոր Կանաչ գործարքին և խստորեն հետ մղեց հակասպառողական և հակակապիտալիստական գաղափարների աճը, որոնք հատկապես ուժեղ հետևորդներ ունեին Գերմանիայում: Այս գրքով Ֆյուքսը դարձել է կանաչ կապիտալիզմի առաջատար ձայներից մեկը:

Դեպի Երկիր. Քաղաքականությունը նոր կլիմայական ռեժիմում Բրունո Լաթուրի կողմից

Անդրադարձ Էդուարդ Գոդոթի կողմից

Կլիմայի հրամայականի մասին մտածող Բրունո Լաթուրը արևմտյան ամենաազդեցիկ ինտելեկտուալներից մեկն է: Ի պատասխան Թրամփի երևույթին, նրա գաղափարները պտտվում են այն մտքի շուրջ, որ կլիմայական խնդիրը և դրա ժխտումը պետք է դառնան մեր քաղաքական կողմնորոշման բեկումնային կետը:

Դեմքով դեպի գլոբալիզացումը ուղղված առաջադեմ արդիականության և տեղականի անվան տակ դրա մերժման ոչ մի կողմն էլ ի վիճակի չէ հաշվարկել այսօրվա աշխարհի իրողությունը: Մի խոսքով, համաշխարհայնացման հետագիծը նույնքան անհիմն է, որքան մոլորակի վրա կյանքի դեգրադացիայի մարդկային ծագման ժխտումը:

Այնուամենայնիվ, գլոբալիզացիայի քննադատական մերժումն իր հետ բերում է երկու հակադրություն: Նախ, ազգային պետության աբսոլյուտիստական շրջանակներ վերադառնալու գայթակղությունն ամենուր ուղեկցվում է ինքնության, ազգայնականության և այլատյացության նկատմամբ թուլությամբ: Երկրորդ, ցանկացած հարթությունում ինտեգրացման մերժումը ամենահամարձակ քաղաքականությունը դարձնում է առ ոչինչ:

Քաղաքական գործողությունների արժանահավատությունն ու արդյունավետությունը առաջին հերթին ապավինում են «իրականը նկարագրելու» նրա կարողության վրա, որոնք այս դեպքում «կլիմայի նոր ռեժիմը», անհավասարություններն ու միգրացիան են: Սակայն հայտնվելով իրենց իշխանություն տված շերտերում՝ էլիտաները հրաժարվեցին այս իրողություններըը լուրջ ընդունելուց՝ նախընտրելով օֆշորը, կլիմայի ժխտողական քաղաքականությունը, որ գալիս է Ամերիկայի կողմից:

Ընդհանուր հայտարարի գալու և «կողմնորոշվելու» համար անհրաժեշտ է մի նոր տեսակ կողմնացույց, որն ի վիճակի կլինի մեզ հեռացնել Թրամփի քաղաքականությունից: Անհրաժեշտ է ընդդիմանալ գլոբալիզացիայի վատթարագույն և ազգայնականության վատթարագույնի այս համադրությանը՝ փոխելով այն դեպի լավագույնների համադրությամբ։ Աշխարհասոցիալական պայքարը վերասահմանելու համար պետք է ընդունել երկրի վրա մեր արմատները, որով պայմանավորված մենք փոխադարձ կախյալ վիճակում ենք։

Ինչպես ֆրանսերեն վերնագրում՝ Où atterrir? հարցնում է՝ «Ո՞ւր պետք է վայրէջք կատարենք»․ հաշվի առնելով ԵՄ ներկայիս սահմանները պատասխանը կարող է շատերին զարմացնել, բայց հենց Եվրոպայում: Քանի որ եթե իսկապես կա ազգային քաղաքականության պատմական շրջանակներից դուրս մեր քաղաքական գերակայությունների վերաիմաստավորման լաբորատորիա, դա իսկապես հին մայրցամաք է: Հուսանք, որ այստեղի բնակիչները բավարար չափով գիտակցում են դա, որպեսզի ապացուցեն այդ իրավունքը:

Հրդեհի բռնկում. Կանաչ նոր գործարքի (վառվող) գործը Նաոմի Քլեյնի կողմից

Անդրադարձ Անաբել Դեվսոնից

Նաոմի Քլեյնի վերջին գրքում կորպորատիվ գլոբալիզացիայի և կապիտալիզմի նրա քննադատությունը պաշտպանում է Նոր Կանաչ գործարքը: Վերջին տասնայմակների Քլեյնի աշխատանքները նոր ապացույցներով հարվածներ է հասցնում՝ արմատական Վատիկանից մինչ ծխախոտով խեղդված Բրիտանական Կոլումբիցսեան: Կլիմայի վերաբերյալ համառ քաղաքական անգործության ֆոնի վրա հրատապությանը զուգահեռ աճում է պարուրաձև անհավասարությունների ու ծայրահեղ աջակողմյան ուժերի փոփոխության հույսը:

2018-ի նոյեմբերին Արևածագ շարժման ակտիվիստները հավաքվել էին Վաշինգտոնում՝ Նոր Կանաչ գործարք կնքելու կոչով: «Նոր քաղաքական տեսակ» երիտասարդ առաջադեմ ժողովրդավարների ընկերական ընդունելությունից ընդամենը երեք ամիս անց մեկնարկեց Ալեքսանդրիա Օկազիո-Կորտեզի և Էդ Մարկիի Նոր Կանաչ գործարքի պաշտոնական բանաձևը: 2019-ի սեպտեմբերին հրապարակված՝ Քլեյնի ենթադրած ժամկետը (2020-ի ԱՄՆ նախագահական մրցավազքից առաջ) ճշգրիտ էր:

Հրդեհի բռնկումը Նոր Կանաչ գործարքի ճանապարհային քարտեզ չէ և չի ձգտում կատարելագործել դրա ավելի գործնական կողմերը, ինչպես արել են մյուսները (տե՛ս Ann Pettifor կամ Jeremy Rifkin): Փոխարենը, այն ներկայացնում է արագ ածխաջրածնավորումը որպես «դարի հնարավորություն», որ կարող է լուծել մեր փտած տնտեսական մոդելը, և թե ինչու է Նոր Կանաչ գործարքը մեր լավագույն զենքը: Ըստ էության, սա ենթադրում է խորը քաղաքակրթական վերափոխում՝ հասարակությունը վերաձևակերպելու և փոխկախվածության, փոխադարձության և համագործակցության մեջ ներառված այլընտրանքային աշխարհայացք առաջ բերելու համար: Արևային մարտկոցներից և հողմային տուրբիններից բացի Նոր Կանաչ գործարքը (Green New Deal) կառուցվածքային փոփոխությունների մասին է, որոնք միաժամանակ նպատակաուղղում են մեր ժամանակների բազմաշերտ ճգնաժամերը՝ էկոլոգիական, սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդավարական:

Այս տեսակի փոփոխությունը պահանջում է համակողմանի մոտեցում: Քլեյնի համար Նոր Կանաչ գործարքի ուժը կայանում է նրանում, որ կարող է «համակիրների բանակ ստեղծել»՝ կլիմայական անխախտ կոալիցիայում միաձուլելով տարբեր շարժումներ՝ բնապահպանական, աշխատավորական, հակառասիստական, ֆեմինիստական, ժողովրդավար, բնիկների և այլ։

Նոր Կանաչ գործարքին սպասվում է վտանգավոր ճանապարհ: Քլեյնի վերջին գիրքը հրատապ հիշեցում է այն մասին, որ էկոլոգիական անցման ցանկացած ծրագիր պետք է իր հիմքում պահի կլիմայի արդարադատությունը, եթե ցանկանում է մարտահրավեր նետել մեր առջև ծառացած ճգնաժամը լուծելու համար: Հիմա, երբ ամենուր «կլիմայական բարբարոսություն» է շատ բան է վտանգված:

Էկոֆեմինիզմ Մարիա Մայլզի և Վանդանա Շիվայի կողմից

Անդրադարձ Սիրիել Չաթելեյնից

«Էկոֆեմինիզմ» բառը առաջացել է 1974 թվականին Ֆրանսուա դ’Էոբոնի կողմից Le Le Féminisme ou la Mort (Ֆեմինիզմ կամ մահ) գրքում: Նա կարծում էր, որ ֆեմինիստական և բնապահպանական շարժումները պետք է մերձենան։ Նա ներկայացրնում է այն գաղափարը, որ կանանց և նրանց մարմնի ստորադասումը նույն կապիտալիստական և հայրապետական համակարգի արտադրանքն է, որը շահագործում է բնությունը: 1993-ին առաջին անգամ լույս տեսած աշխատության մեջ Մարիա Մայլզը և Վանդանա Շիվան հետապնդում են 1970-ականների մտածողությունը նոր աշխարհայացքի ստեղծման անհրաժեշտության մասին, որը լիովին կճանաչի յուրաքանչյուր կենդանի էակի փոխկախվածությունը և կասկածի տակ կդնի կենդանի էակների գաղութացումով սնվող համակարգը և երկիրը:

Մարիա Մայլզը գերմանացի սոցիոլոգ է, իսկ Վանդանա Շիվան հնդիկ ֆիզիկոս, ակտիվիստ և գրող է: Վերջինս հայտնի է փոքր ֆերմերներին աջակցելու, ԳՄՕ-ների դեմ և կենդանի օրգանիզմների արտոնագրման համար իր ակտիվիզմով և 1993-ին արժանացել է Այլընտրանքային Նոբելյան մրցանակի: Նրանց աշխատանքը արտացոլում է ֆեմինիստ ակտիվիստների հեռանկարները, որոնք տարբեր կողմերից ուսումնասիրել և պայքարել են կապիտալիստական համակարգի դեմ։ Այն, ինչ մեկի համար Արևմուտքի սիրտն է, մյուսի համար շահագործվող Գլոբալ հարավն է: Քննադատական վերլուծության միջոցով Շիվան և Մայլզը փորձում են ընդգծել և ապակառուցել այս երեք սերտորեն կապված գործընթացները՝ Հյուսիսի կողմից Հարավի գաղութականացում, տղամարդկանց կողմից կանանց գերիշխում, մարդկանց կողմից բնության շահագործում։

Այս երեք գործընթացները հետևում են նույն տրամաբանությանը. բնական համարվողի արժեզրկում և արևմտյան սպիտակ մարդուց տարբերվողի («այլ» -ի) նորմալացում, կենցաղային կամ ընտանեկան աշխատանքի մերժում, արևմտյան երկրների կողմից գաղութացումը, որը ներկայացվել է որպես զարգացման փուլ և սովորութային իրավունքների կամ կյանքի այլընտրանքային ձևերի ցանկացած պահանջի լեգիտիմացում: Այս ակնարկները լուսաբանում են հրատապ խնդիրներ, ինչպիսիք են՝ բնապահպանական արդարությունը, բնական ռեսուրսների բաշխումը և արևմտյան սպառման անկայուն բնույթը: Մայլզն ու Շիվան նպաստել են այսօրվա էկոֆեմինիզմի վերականգնմանը և ակադեմիական, ակտիվիստական և քաղաքական ոլորտներում ապագաղութային ֆեմինիստական մտածողության զարգացմանը, որը շարունակում է որոնել գիշատիչ և մահացու համակարգից ազատագրման ուղիներ:

Բրածո կապիտալ. Գոլորշու էներգիայի աճը և գլոբալ տաքացման արմատները Անդրեաս Մալմի կողմից

Անդրադարձ Ֆրանչոյիս Ջարիգ

Վերջին 10 տարվա ընթացքում շվեդ պատմաբան և փիլիսոփա Անդրեաս Մալմի աշխատանքը օգնում է մեզ հաղթահարել էներգետիկ ճգնաժամի հետ կապված բարդությունները: Մալմի մոտեցումը ակտիվիստական է, արմատավորված է պատմական մատերիալիզմի և հասարակության իշխանության փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության մեջ, բոլորը հիմնված են էմպիրիկ հետազոտությունների վրա:

Ի պատասխան գլոբալ էկոլոգիական ճգնաժամի՝ կլիմայական գիտության և քիմիայի ազդեցության տակ մտածողները առաջարկել են այսօրվա դարաշրջանը, որում մարդկությունն ինքնուրույն դառնում է երկրաբանական ուժ անվանել «Անտրոպոցեն»: Մալմը ժամանակակից էկոլոգիական մարքսիզմի հիմնական դեմքն է, որը կարծում է, որ կապիտալի կուտակումը հանգեցնում է կենդանի գործընթացների ոչնչացմանը: Նրա առաջարկն է փոխարինել Անտրոպոցենի գաղափարը «Կապիտալոցեն» հասկացությամբ, որը առավել նկարագրողական է՝ «բրածո մայրաքաղաքի» պատմական հետագիծը դիտարկելիս:

Բրածո կապիտալի վերաբերյալ Մալմի մտածողությունը սկսվեց հավակնոտ աշխատանքով, որը վերլուծում էր խորհրդանշական մեքենայի՝ շոգեքարշի պատմությունը: Բրածո կապիտալ. Գոլորշու էներգիայի աճը և գլոբալ տաքացման արմատները (2016, Verso) վերամեկնաբանում է գոլորշու տեխնոլոգիայի պատմությունը սոցիալական և քաղաքական հարաբերությունների պրիզմայի միջով, որն առաջ բերեց նոր տեխնոլոգիան: Ըստ Մալմի՝ հանածո վառելիքը «անհավասար սոցիալական հարաբերությունների միկրոկոսմոս է»: Օրինակ, 1830-ականներին բամբակի արդյունաբերությունից ածուխի անցումը հիմնականում պայմանավորված էր սոցիալական գործոններով: Չնայած ջրային ռեսուրսների կառավարումը բնութագրվում էր կոլեկտիվ կարգապահությամբ, շոգեմեքենան առաջարկում էր էներգիայի ճկուն և անհատական ​​աղբյուր, որը 1830-ականներին լավ տեղավորվում էր անգլիական տեքստիլ կապիտալիզմի գաղափարախոսությանը: Մալմն ավելի հեռուն է գնում՝ նայելով «բրածոների կայսրությանը» և այն, թե ինչպես է Բրիտանիան օգտագործում շոգենավերն ու երկաթուղիները 19-րդ դարի համաշխարհային տնտեսության ծայրամասերը հնազանդեցնելու համար, ինչպիսիք են Հնդկաստանը, Եգիպտոսը և Արևմտյան Աֆրիկան (բոլորն այսօրվա կլիմայական ռիսկերի առաջնագծում):

Իր ավելի վերջերս Այս փոթորկի առաջընթացը (հրատարակված՝ 2017) գրքում Մալմն առաջարկում է նոր «կլիմայական ռեալիզմի իմացաբանություն»: Քաղաքական տեսության գիծը, որը անցնում է Մալմի աշխատանքում, ուղղված է բնության վերանայմանը՝ դրա հետ աշխատելու համար: Նրա կարծիքով, բնությունը ո՛չ մարդուց անկախ աշխարհի մի մասն է, ո՛չ էլ մարդկանց կողմից կառուցված հիբրիդային արտեֆակտ է. դա այն է, ինչ դիմադրում է, որով պայմանավորվում է մեր կյանքը: Մալմը, ի վերջո, ցույց է տալիս, որ համաշխարհային էկոլոգիական ճգնաժամը պատմական ընտրությունների և ավելի ու ավելի անհավասար և կործանարար գլոբալ կապիտալիզմի արդյունքն է: Այս պատմական, տեսական և ռազմատենչ աշխատանքը կարևոր ներդրում է սոցիալական բնապահպանության աճող գիտակարգի մեջ:

Թարգմանեց ՝ Լուսինե Քոսակյանը

Պատմություն փոթորկի կենտրոնում. բնապահպանական ոսպնյակից հայացք համավարակին

2020 թվականին ճանապարհորդական սահմանափակումների պատճառով մի շարք ավիաընկերություններ սկսեցին վաճառել թռիչքներ դեպի ոչ մի տեղ: Մեկ տոմսի և թռիչքի արտանետումների գնով ուղևորները կարող են հետ նստել, վայելել խմիչք 35,000 ոտնաչափ բարձրության վրա ու ձևացնել, թե ամեն ինչ կարգին է մինչև կհասնեն նույն վայրը, որտեղից մեկնել են: «Մեծ խառնաշփոթ» (2016) գրքում ճանաչված արձակագիր Ամիտավ Գոշը պնդում է, որ ապագա սերունդները մեծագույն հիմարություն կհամարեն շրջակա միջավայրի քայքայման մասշտաբները չընկալելը:

Ջեյմի Քենդրիկի «Աննախադեպը» 2020-ին ամենից շատ օգտագործված բառն է: Դուք պնդում եք, որ ժամանակակից հասարակության՝ աննախադեպ իրադարձություններին նախապատրաստվելու անկարողությանը մեզ խոցելի է դարձնում: Ի՞նչ զուգահեռներ եք տեսնում առողջապահական ճգնաժամի և շրջակա միջավայրի քայքայման միջև:

Ըստ Ամիտավ Գոշի, այս երկուսի միջև շատ զուգահեռներ կան, նույնիսկ եթե կապը պատճառահետևանքային չէ: 1990-ականներից ի վեր արտադրության և սպառման ծավալները, ճանապարհորդության և մեր բնակավայրերի ոչնչացման և անտառահատումների տեմպերը հասել են մի կետի, երբ Չինաստանի շուկայից մի փոքրիկ արարած կարող է աշխարհը հանկարծակիի բերել:

Իհարկե, սրանք ամբողջովին տարբեր բաներ են: Համավարակը հիվանդություն է, մինչդեռ կլիմայական ճգնաժամն արտահայտվում է անհավատալի եղանակային իրադարձություններում՝ զարմանալի անտառային հրդեհներից մինչև Ատլանտյան օվկիանոսում բազում փոթորիկներ: Կարևոր է նաև, թե ինչպես աշխարհը արձագանքեց այս երկու իրողություններին: Համավարակի ընթացքում կառավարությունների մեծ մասը, եթե ոչ բոլորը, շտապել են փորձագետներից խորհուրդներ հարցնել և պատրաստ են եղել խորհրդակցել գիտնականների հետ: Չինաստանի, Նոր Զելանդիայի, Վիետնամի և այլ երկրների պարագայում այս ռազմավարությունն արդյունք է տվել:

«Մեծ խառնաշփոթ» աշխատությունում Դուք օգտագործում եք «գերբնական» բառը եղանակային ծայրահեղ իրադարձությունները նկարագրելու համար, քանի որ այն արտահայտում է ոչ միայն տարօրինակությունը, այլև դրա ընդունումը: Համավարակը նման էր դրան․ տարօրինակ, բայց և ծանոթ՝ վկայակոչելով աղետների և մեկուսացման մասին հավաքական հիշողությունները: Գուցե համավարակը մեզ ստիպում է ինչ-որ բան հիշել մեր մասին:

Հուսով եմ, որ այս համավարակն էլ կունենա այն արդյունքը, ինչ 18-րդ դարում Լիսաբոնի Մեծ երկրաշարժը (բացատրեմ, թե ինչու): Երկրաշարժից առաջ՝ 1755 թ.-ին, եվրոպացիները սկսել էին մտածել, որ իրենք յուրացրել են բնությունը, կարծես բնությունն իրենցից զատ ինչ-որ բան էր, որը կարող էին գրավել մարդիկ: Լիսաբոնի Մեծ երկրաշարժը Լուսավորության մի պահ էր, երբ հանկարծ մարդիկ հասկացան, որ բնությունը լիովին տիրապետում է մարդկային գոյությանը:

Եվրոպական ընկալումը բնության վերաբերյալ հետևյալն է, թե իբր այն կանոնավոր է, ունի իր տեմպը և բնական գործընթացները զարգանում են կանխատեսելի ձևերով: Հիմա մենք տեսնում ենք, որ դա այդպես չէ: Ես գրեցի «Մեծ խայտառակությունը» 2015-ին: Այն ժամանակ ես չէի կարող պատկերացնել, որ այս աղետալի հետևանքները վրա կհասնեն այն հանկարծակիությամբ, ինչպես 2020 թվականին: Երբ ես առաջին անգամ սկսեցի աշխատել կլիմայի փոփոխության և գրականության վրա, ընկերներս ու հրատարակիչները զարմացան՝ հարցնելով. «Ի՞նչ կապ ունի դա գրողների և գրականության հետ»: Այլևս չեն հարցնում: Բոլորն էլ գիտակցում են, որ կլիմայի փոփոխությունը մեզ վրա հասած ճգնաժամ է: Բեկումնային պահը 2018 թվականն էր: Մարդիկ հասկացան, որ սա ապագայի մասին չէ, այլ հիմա է, և 2020 թվականն այն տարին էր, որ այն ամբողջ ուժով հարվածեց:

ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագրի ղեկավար Ինգեր Անդերսենը ասաց, որ երկիրը մեզ ուղերձ է ուղարկում կորոնավիրուսի ճգնաժամի և կլիմայի փոփոխության հետ կապված: Համաձա՞յն եք:

Ես միանգամայն համաձայն եմ, բացառությամբ այն մասի, որ ասել է, որ երկիրը մեզ ուղերձ է ուղարկում։ Դա նշանակում է, որ այնտեղ ինչ-որ մեկը փորձում է շփվել մեզ հետ: Իրականությունն այն է, որ երկիրը բոլորովին անտարբեր է մեր նկատմամբ: Այն պարզապես արձագանքում է խթաններին, որ մենք դնում ենք այնտեղ: Երկրի կողմից մեզ հաղորդագրություն ուղարկելը մեր նախնիների արածն է: Նրանք դիտում էին երկիրն ու իրենց շրջապատող ամեն ինչ և փորձում էին հասկանալ, թե ինչ է ասում իրենց: Դա այն է, ինչ մենք մոռացել ենք:

Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում, երբ այս սարսափելի ճգնաժամերը զարգացան, Միացյալ Նահանգներում առնվազն ավելի ու ավելի շատ մարդիկ տեղափոխվում են շրջաններից, որոնք ջրի տակ կհայտնվեն ծովի մակարդակի բարձրացման և անտառային հրդեհների սպառնալիքի տակ: Արիզոնայի Փյունիքսը ԱՄՆ-ի ամենաթեժ վայրերից մեկն է: Կյանքի միակ աղբյուրը Կոլորադո գետն է: Փյունիքսում կյանքը հնարավոր է միայն մասսայական օդափոխության շնորհիվ, որը հորինվել է 1940-ականներին: Պարզապես պատկերացրեք այս ամենի խենթությունը՝ միանգամայն անկայուն քաղաք, որը անխնա ընդարձակվում է: Մարդիկ տեղափոխվում են վայրեր, որոնք ընթացքում անկասկած կդառնան կյանքի համար անհամատեղելի:

Ինչո՞ւ են նրանք դա անում: Նրանք չեն լսում տարածված հաղորդագրությունները: Փոխարենը ի՞նչին են հավատում: Նրանք հավատում են 18-րդ դարից եկող այն համոզմանը, որ մարդիկ միշտ իշխելու են բնությանը: Այս գիտակցությունն ու բանականությունը միշտ գերակշռելու են: Այդ տեխնիկան նրանց մասին հոգ կտանի: Եվ այն, որ ողջ երկիրը նրանց տակ է և նվաճված: Հենց սա էլ այս պահի համար տարօրինակն է ու քննադատելին. 18-րդ դարի այս բոլոր գաղափարները, որոնց մենք հավատում էինք, բանականությամբ ղեկավարվող հասարակության մեջ, պարզապես քանդվում են մեր աչքի առաջ:

Գիտությունը առաջարկում է չփաստված տեխնոլոգիա՝ որպես կլիմայական ճգնաժամից հնարավոր փախուստի ճանապարհ: Բայց շրջակա միջավայրի և կլիմայով զբաղվող գիտությունը կարևոր նշանակություն ունի գլոբալ տաքացումը հասկանալու համար: Ո՞րը պետք է լինի գիտության դերը, որպեսզի մեզ օգնի դիմակայել կլիմայի փոփոխությանը:

Մենք պետք է խուսափենք գիտության՝ որպես յունիտար (մեկ ամբողջական) սուբյեկտի մասին մտածելուց: Կլիմայով զբաղվող գիտնականների հարաբերությունները հասարակության հետ բավական տարբեր են, քան օրինակ, համաճարակաբանների և կենսաբաններինը: Շատ գիտնականներ չափազանց հումանիստ են քաղաքականության նկատմամբ իրենց մոտեցմամբ և մտահոգված են շրջակա միջավայրի և կլիմայի արդարադատությամբ: Բայց այս գիտնականների զգալի մասը կպատասխաներ Մեթ Դեյմոնի նման «Մարսիացին» (Մարս մոլորակից) ֆիլմում. «դժոխք նետենք գիտությունը»: Նրանց գաղափարն է, ըստ էության, միջամտել աշխարհաշինության գործընթացին այնպիսի էլիտար հաստատությունների միջոցով, ինչպիսիք են Հարվարդը և Յեյլը, որոնք ավելի ու ավելի են մղում դրա կարգավորումը:

Կլիմայի փոփոխության արդյունաբերական և գիտական լուծումները կմնան նույնը: Այն ստեղծում է հիվանդությունը, որ պետք է բուժի:

Կենսաինժեներիան օգուտ կբերի Գլոբալ Հյուսիսին, բայց կարող է աղետալի լինել Գլոբալ Հարավի համար: Այդ պատճառով կլիմայական ճգնաժամը աշխարհաքաղաքական խնդիր է: Գրետա Թունբերգը, որով ես շատ եմ հիանում և լիովին աջակցում եմ նրան, անընդհատ կրկնում է. «Լսե՛ք գիտնականներին»: Բայց բոլոր գիտնականներին նույն տուփի մեջ դնելը սխալ է: Գիտությունը կարող է ճանաչել խնդիր, բայց չկա միայն մեկ հնարավոր լուծում: Կլիմայի փոփոխության արդյունաբերական և գիտական լուծումները կնշանակեն նույնը: Դա հիվանդությունը սխալ է համարում բուժման համար:

Ինչպե՞ս է Հնդկաստանը զգացել համավարակը:

Համավարակը դժվար է եղել ամենուրեք, բայց Հնդկաստանը դա ամենավատն է տարել: Թվերը սարսափելի էին: Միակ պայծառ կետն այն էր, որ մահացության մակարդակը, կարծես, համեմատաբար ցածր էր, բայց Հնդկաստանում մահվան դեպքերի համախառն թիվը, հավանաբար, կգերազանցի ցանկացած այլ երկրի: Նույնիսկ 1918 թ. Մեծ գրիպի համաճարակի ժամանակ զոհերի մեծ տոկոսը Հարավային Ասիայից էին:

Covid-19 համավարակը Հնդկաստանում վերածվել է համատարած դասակարգային պատերազմի: Կառավարության պատասխանը ոչնչացրել է աղքատ միգրանտ աշխատողների կյանքը: Միլիոնավոր անորոշ մարդկանց ոտքերը կտրել են տակից: Չկարողանալով աշխատել՝ ստիպված մայիսյան սարսափելի շոգին մայրուղիներով տուն գնացին: Հնդկաստանում, համեմատաբար բարեկեցիկ Արևմուտքում գտնվող քաղաքային աշխատավոր դասերը և աշխատանքային միգրանտները գրեթե բոլորը Բենգալիայից կամ Արևելյան Հնդկաստանից են: Այս շրջաններն արդեն մեծապես տուժել են կլիմայի փոփոխությունից, և շատ մարդիկ տեղահանվել են ծովի մակարդակի բարձրացման պատճառով: Երբ այս մարդիկ տուն էին գնում, սարսափելի փոթորիկ «Ամֆան» հասունացավ Բենգալիայի ծոցում և հարվածեց մայրցամաքին: Դա մի բանի օրինակ էր, ինչ մենք հիմա տեսնում ենք՝ բազմաթիվ աղետներ, որոնք սարսափելի ձևերով փոխազդում են միմյանց հետ:

Մեծ խառնաշփոթը պնդում է, որ մշակույթն ու գրականությունը չեն կարողացել հաղթահարել կլիմայի փոփոխությանը և էկոլոգիական ճգնաժամին: Ինչպե՞ս եք բացատրում այդ ձախողումը:

Վեճը ոչ այնքան գրողների, այլ գրական ու գեղարվեստական էկոհամակարգի մասին էր. ի՞նչն է այսօր համարվում լուրջ գրականություն: Լուրջ գրականությունը համարյա միշտ այս կամ այն իմաստով ինքնության մասին է, և դա այդպես էր վաղուց: Յուրաքանչյուր ոք, ով գրում է կլիմայի և բնապահպանական հարցերի մասին, ավտոմատ կերպով համարվում է ժանրի հեղինակ: Կլիմայի մասին գրելը գիտական ֆանտաստիկա չէ, դա ապագայի մասին չէ և սպեկուլյատիվ չէ: Դա իրականություն է, որի մեջ մենք ապրում ենք հենց հիմա:

Գրողները հպարտանում են այն բանի համար, որ աշխարհին նայում են առանց երանգների: Բայց հենց գրելու պրակտիկան ձգտում էր մարդկանց հեռացնել մեզ շրջապատող ամենահրատապ խնդիրներից: Շատ աներևակայելի նորարար գրողներ անդրադարձել են բնապահպանական թեմաներին, ինչպես Ուրսուլա Լե Գուինը: Որից հետո նա մարգինալացվեց որպես գիտական ֆանտաստիկ գրող, չնայած որ իր գրքերը մնում են արդի մեր ժամանակների համար: Այդ պատճառով նա այսօր շատ ավելի լայնորեն է կարդացվում, քան շատ այսպես կոչված լուրջ գրողներ: Այնուամենայնիվ, 2018 թվականից ի վեր գրական և արվեստի համայնքները նկատելիորեն փոխվել են, և կլիմայի վրա գրչության և արվեստի հեղեղ է եղել: Մարդիկ արթնացել են մեզ շրջապատող աղետից:

Ինչպե՞ս եք փորձել անդրադառնալ ձեր գեղարվեստական գրականության փոփոխվող միջավայրին: Ձեր վեպերից շատերում ջրհեղեղները, փոթորիկները և եղանակային այլ իրադարձությունները մեծ դեր են խաղում:

Մի բան, որը ես չեմ ուզում անել, գեղարվեստական գրականություն է՝ կապված այդպիսի խնդրի հետ: Ես տեսնում եմ, որ իմ գրածը ոչնչով չի տարբերվում իմ նախորդ գրվածքներից: Ես ուզում եմ գրել այն աշխարհի իրողությունների մասին, որտեղ մենք ապրում ենք: Կլիմայի և համաճարակների խնդիրները այս աշխարհի համար կենսական են. դրանք իրարից զատ չեն: Իմ աշխատանքներից շատերը ձևավորվել են Բենգալիայում՝ պայմանավորված իմ ծագմամբ: Բենգալիան մոլորակի ամենավտանգավոր տարածքներից մեկն է: Քանի որ ես գրում եմ Բենգալիայի, և հատկապես Դելտայի և նրա մանգրային անտառների մասին, ես քաջատեղյակ եմ, թե ինչ ազդեցություն են կրել, գուցե ավելի, քան ցանկացած այլ շրջան, գուցե բացառությամբ բևեռների:

Ի՞նչ դեր ունեն մշակույթն ու գեղարվեստականությունը՝ ապագայի նկատմամբ մեր այլընտրանքային պատկերացումներում:

Դժվար է ասել: Ես կցանկանայի մեծ պահանջներ ներկայացնել գրականությանը, բայց այդ պնդումներն այլևս արժանահավատ չեն: Երբ ես սկսեցի գրել 1980-ականներին, գրականությունն ու վեպերը մշակույթի մեջ կարևոր նշանակություն ունեին: Երբ մարդիկ հավաքվում էին գրասենյակներում ջուր սառեցնող սարքերի շուրջ, նրանք խոսում էին գրքերի մասին: Հիմա մարդիկ խոսում են հեռուստատեսության և Netflix-ի մասին: Գրական աշխարհը նահանջել է երկրորդ պլան:

Կլիմայի փոփոխության մասին խոսելիս ամեն անգամ կապիտալիզմը առաջին պլան բերելով՝ ստեղծում ենք իրական խնդրի մասին աղետալի տարընթերցում:

Ժամանակակից գրականությունը այնպես, ինչպես մենք գիտենք, առաջացել է 18-րդ դարում: Դա որոշակիորեն Արևմտյան պրակտիկա էր և արմատավորված էր, եկեք խոստովանենք, արևմտյան սպիտակ գերակայությունը և դրա հետ կապված գաղափարները. խեղդված Երկիր, և հետևորդներ, գաղութացված մարդիկ: Այդ պատմությունները բուրժուական ժամանակակից մշակույթի հիմքում էին: Եթե մենք հարմարվենք այսօրվա աշխարհին, մենք ստիպված կլինենք ինքներս մեզ պատմել տարբեր տեսակի պատմություններ, որոնք տարբերվում են նախկինում պատմվածներից և որոնք միայն մարդկանց մասին չեն: Ժամանակակից գրականության զարգացումը դուրս մղեց մնացյալը: Այս պատմությունները ամբողջովին վերաբերում էին մարդկանց: Բայց դա ոչ Եվրոպայի և հաստատ ոչ Աֆրիկայի, Ասիայի կամ Լատինական Ամերիկայի գործը չէր: Մոդեռրնիզացիայի վերելքից առաջ մարդիկ միշտ պատմում էին պատմություններ, որոնցում կային այլ էակներ՝ կենդանիներ կամ նույնիսկ կլիմայական երևույթներ, որոնք խոսում էին անձնավորված ձայներով, ինչպես Էյոլուսը՝ քամու հունական աստվածը: Թե ինչպես կենդանություն տալ ոչ մարդկային սուբյեկտներին, օրինակ՝ վիրուս, մեր ժամանակի հիմնարար գրական խնդիրն է: Մենք չգիտենք՝ վիրուսը կենդանի՞ է, թե՞ ոչ, բայց այն, անշուշտ, փոխազդում է մեր կյանքի հետ: Ինչ մոդերնիզմը ստիպեց մոռանալ այն, որ մեր կյանքը փոխկապված է բազմաթիվ այլ երևույթների հետ՝ հիվանդություններից մինչև հանածո վառելիք:

Համաճարակը ցույց տվեց, թե որքանով ենք մենք փոխկապակցված գլոբալացված աշխարհում: Իբիս եռագրությունը վեպերի շարք է, որոնք հետևում են հերոսների պատմություններին, որոնց ճակատագրերը միահյուսվում են Ափիոնի պատերազմին, Հնդկաստանի, Չինաստանի և Եվրոպայի ժողովուրդներին կապող հակամարտությանը: Ո՞րն է կայսրության ժառանգությունը այսօրվա բնապահպանական խնդիրներում:

Կլիմայի փոփոխության մասին խոսելիս ամեն անգամ կապիտալիզմը առաջին պլան բերելով՝ ստեղծում ենք իրական խնդրի մասին աղետալի տարընթերցում: Կապիտալիզմին նախորդում էին եվրոպական կայսրությունները: Կայսրությունը հնարավոր դարձրեց կապիտալիզմը: Յուրաքանչյուր փուլում կապիտալիզմը հնարավոր դարձրեց կայսրությունը, ստրկությունն ու ներխուժումը և անազատ աշխատանքը: Միակ պատճառը, որ հնարավոր է դա մոռանալ, այն է, որ սևերը, բնիկները և գունավոր մարդիկ այսքան մարգինալացված են: Դեռ 1980-ականներին սև արմատական մտածող Սեդրիկ Ռոբինսոնը պնդում էր այս տեսակետը ռասայական կապիտալիզմի մասին: Մարքսիստական գաղափարն այն մասին, որ կապիտալիզմը ինչ-որ կերպ էնդոգեն է եվրոպական փաստաթղթերին՝ կապված իշխանության իրողությունների հետ, որոնք էլ դա հնարավոր էին դարձնում առաջին հերթին:

Այսօր աշխարհին նայելով՝ հանածո վառելիքի աշխարհաքաղաքականությունը արևմտյան ուժերի համար հիմնարար է: Լինի դա նավթադոլար, թե ռազմավարական գերակշռություն Հնդկական օվկիանոսում, կլիմայի հարցը հիմնականում վերաբերում է աշխարհաքաղաքականությանը, կայսրությանը: Կորպորատիվ իրավունքի մի քանի շտկումներ և կապիտալիզմի գնային կառուցվածքը չեն կարող լուծել այն:

1945-ից հետո մեծ արագացումը համընկավ ապագաղութացման հետ: Անկախ Հնդկաստանը և Կոմունիստական Չինաստանը հետևեցին զարգացման նույն մոդելին, ինչ Արևմուտքը: Նույնիսկ եթե շրջակա միջավայրի խզման արմատները կայսրության մեջ են, դժվար է տեսնել, թե ինչպես աշխարհը դուրս կգա այս հետագծից:

Հնդկաստանը, Չինաստանը և Ինդոնեզիան որոշ չափով որդեգրել են գաղթական-գաղութային քաղաքականություն, ինչպես երևում է բնիկ մարդկանց և անտառների վերաբերյալ Հնդկաստանի կառավարության բնապահպանական քաղաքականությունից: Միացյալ Նահանգները 1930-1940-ականներից, բայց հատկապես 1990-ականների Վաշինգտոնի կոնսենսուսից ի վեր, առաջ մղեցին զարգացման իր առանձնահատուկ մոդելը՝ որպես համընդհանուր իդեալ: Այս անցումն, իրոք, սկսվեց 1990-ականներին Հնդկաստանում, Ինդոնեզիայում և Չինաստանում, այն տասնամյակում, երբ կլիմայական ճգնաժամը սկսեց արագանալ: Արևմտյան դիսկուրսը հարց է տալիս. «Ինչպե՞ս կարող ենք մենք լուծել խնդիրը»: Բայց ո՞վ է «մենք»-ը: Լուծումն այլևս Արևմուտքում չէ: Լուծումը Հնդկական օվկիանոսի Խաղաղ օվկիանոսի տարածաշրջանում է, որն այսօր համաշխարհային տնտեսության շատ ավելի մեծ մաս է կազմում, քան ԱՄՆ-ը և Եվրոպան: Ատլանտյան աշխարհի 19-րդ դարի գերակայությունը պատմական անոմալիա է: Աշխարհը վերադառնում է մի համակարգի, որում աշխարհի տնտեսական գործունեության մեծ մասը տեղի է ունենում Հնդկական օվկիանոսի շրջակայքում:

Կլիմայական շարժումը հաճախ նախազգուշացնում է, որ Գլոբալ Հարավը առավելագույնս կտուժի կլիմայի ճգնաժամից: Համաճարակն առաջին հերթին հարվածեց արդյունաբերական կենտրոններին, ինչպիսիք են Վուհանը, հյուսիսային Իտալիան և Նյու Յորքը, իսկ անտառային հրդեհները քայքայեցին ԱՄՆ-ի Արևմտյան ափը: Կլիմայի ազդեցության ավելի ու ավելի ունիվերսալ հասանելիությունը արդյո՞ք ավելի մեծ խթան կստեղծի առաջիկա տարիների գործունեության համար:

Մի շարք աղետներ, որոնց մենք սովոր ենք ապրել Հնդկաստանում և Գլոբալ Հարավում, այժմ իրենց այլ տեղ են դրսևորում: Ես հիշում եմ, որ 1970-80-ականներին ամեն անգամ, երբ աղետներից, ջրհեղեղներից և ջերմային ալիքներից տուժում էինք Արևմուտքում գտնվող մեր ընկերները մտահոգվում էին: Հիմա սլաքները հակառակ են: Բրիտանիան ճահճացել է ջրհեղեղներից, և տարօրինակ եղանակը ազդում է հյուսիսային Իտալիայի և Գերմանիայի վրա: Սա աներևակայելի կլիներ 30 կամ 40 տարի առաջ: Այն աղետներն ու քաղաքական աղետները, որոնց մենք սովոր էինք, այժմ ավելի նորմալ են ժողովրդավարական երկրներում ամենակայուն պայմաններում:

Կլիմայի փոփոխության նկատմամբ խոցելիությունը, ինչպես համավարակի դեպքում, չի առնչվում ՀՆԱի հետ: Կլիմայի ճգնաժամը անկանխատեսելի ձևերով է խաղում:

Ես երբեք չեմ հավատացել այն պատմությանը, որը սիրում են պատմել բնապահպան ակտիվիստները Արևմուտքում, այն մասին, որ աշխարհի ամենաաղքատ հատվածները առավելագույնս կտուժեն: Շատ աղքատ շրջաններ, իրոք, ծանր տուժելու են, օրինակ՝ Սահելը: Բայց կլիմայի փոփոխության նկատմամբ խոցելիությունը, ինչպես համավարակի դեպքում, չի առնչվում ՀՆԱ-ի հետ: Կլիմայի ճգնաժամը խաղում է անկանխատեսելի ձևերով: Վիետնամն ունեցել է լավագույն Covid-19 արդյունքները՝ մեկ շնչի հաշվով չնչին եկամուտով: Լավագույն կատարողական ունեցող երկրներից մի քանիսը գտնվում են Աֆրիկայում: Համավարակի սկզբում Մելինդա Գեյթսի պես ամերիկացի բարերարները ձեռքերը թափահարում էին՝ ասելով՝ «Աֆրիկան կկործանվի՜»: Արդյունքում, Սոմալին բժիշկներ ուղարկեց Իտալիա: Կլիմայի ճգնաժամի համար ՀՆԱ-ն նույնպես լավ կանխատեսող չէ: Մենք տեսնում ենք շատ ավելի հակասական մի բան. Կլիմայի ճգնաժամը հարվածում է աշխարհի այն հատվածներին, որտեղ առավել ինտենսիվ են եղել էկոլոգիական միջամտությունները, ինչպես Կալիֆորնիան և Ավստրալիայի հարավ-արևելքը, որտեղ էկոլոգիաները վերամշակվել են՝ ավելի եվրոպական տեսք ունենալու համար: Կլիմայական շարժումը սխալ թույլ տվեց՝ առաջ մղելով այն գաղափարը, որ այն առավելագույն հարված կհասցնի աշխարհի ամենաաղքատներին: Բարոյական արձագանք ստեղծելուց հեռու դա արևմուտքում շատերին ստիպեց մտածել՝ «Դե, ուրեմն լավ է»:

Վերջին տարիներին հայտնվել են այնպիսի խմբեր, ինչպիսիք են Երիտասարդությունը կլիմայի և անհետացման ապստամբության համար: Ի՞նչ եք մտածում հանուն կլիմայի նոր շարժումների մասին:

Այն, ինչ տեղի է ունեցել Գրետա Թունբերգի, «Անհետացման ապստամբություն» և «Արևածագ» շարժման հետ, անհավանականորեն հուսադրող է: Այս շարժումները որսացել են հասարակության ուշադրությունը, քանի որ նրանք այլընտրանքային քաղաքականություն են վարում: Քաղաքականություն, որը դիմում է մի շատ խորամանկության, ոչ միայն էկոլոգիական գիտակցության: Ի վերջո, դրանք վերաբերում են Երկրի՝ որպես կենդանի էակի, մեր ընկալմանը: Պատմությունն այս շարժումների համար հիմնարար է: Այդ պատճառով նրանք համագործակցում են գրողների և հեքիաթասացների (storyteller-ի) հետ:

Թարգմանեց ՝ Լուսինե Քոսակյանը

Եվրոպայի չստացված մեդիայի բիզնես մոդելը

Շուկայական տեղաշարժեր, տեխնոլոգիական փոփոխություններ, աշխարհաքաղաքականություն, ժողովրդավարական նորմերի քայքայում. Լրագրությունը բարդ համակարգում է: Մարիա Սադուսկայա-Կոմլաչը վերլուծում է այսօր Եվրոպայում լրատվական դաշտը ձևափոխող ուժերը, որոնք հաճախ մղում են լրագրողներին որակն և հավասարակշռությունը կորստի մատնելուն իրենց դիրքերը չկորցնելու համար: Այն անցել է արագ շտկումների փուլը: Այս ճահճից դուրս գալը Եվրոպական հասարակական խմբերից կպահանջի վերագտնել և պաշտպանել որակյալ տեղեկատվության մատչելիությունը որպես իրավունք։

ԶԼՄ֊ներում բևեռացումը, ապատեղեկատվությունը, վստահելիության պակասը այնքան հին են, որքան ինքը՝ լրագրությունը։ Երկար ժամանակ լրագրողները ընկալվում էին որպես սենսացիոն վաճառքի միջոցով գումար վաստակող անպատասխանատու հակերներ։

Ժոզեֆ Պուլիցերից, ում հետ կապում ենք հեղինակավոր լրագրողական մրցանակը, 10 տարի պահանջվեց համոզել Կոլումբիայի համալսարանին բացել իր լրագրության դպրոցը 1912 թվականին։

Համալսարանը մի քանի անգամ մերժեց նրա 2 միլիոնանոց նվիրատվությունը՝ վախենալով այդ արհամարհված մասնագիտության պատճառով վատ համբավ ձեռք բերելուց: Ի պաշտպանություն պրոֆեսիոնալ մամուլի գոյության անհրաժեշտությանը դեռևս 1904 թվականին Պուլիցերը գրել է. «Մեր հանրապետությունը և իր մամուլը միասին վերելքներ կամ վայրէջքներ կգրանցեն: Կենսունակ, անշահախնդիր, հասարակության շահերին, ստույգ տեղեկատվությունը քաջաբար հարող գիտակցություն ցուցաբերող մամուլը կարող է պահպանել հասարակական առաքինությունը, առանց որի ժողովրդական կառավարությունը ոչ այլ ինչ է, քան կեղծիք և ծաղր: Ցինիկ, վարձկանի հոգեբանությամբ գործող դեմագոգիկ մամուլը ժամանակի ընթացքում կկերտի հենց նշված որակներով ժողովուրդ, որի համար ինքն է հիմք հանդիսացել: Հանրապետության ապագան ձևավորելու ուժը կլինի ապագա լրագրողների սերնդի ձեռքում»: Պուլիցերի առաջարկը չընդունվեց նախքան իր մահը:

Անվստահության երկար պատմություն

Լրագրողներն ու լրատվության բաժինները շատ բան արեցին 20-րդ դարի իրենց հեղինակությունը բարելավելու համար: Լրատվական ոլորտը մշակեց վարքագծի խիստ կանոններ, դետալային կառույցներ և էթիկայի վերահսկման հանձնաժողովներ: Սակայն այս ամենը պետք է մեղադրվեր 2010-ականների վերջերին «կեղծ լուրերը» «կողմնակալ դատարկ մասսային» մատուցելու մեջ: Կարծես պատմությունը նորից կրկնվում է:

Լրատվական ոլորտի գլոբալիզացումը մեծ դեր է խաղում այս պատմության մեջ: Լրատվամիջոցների ազդեցությունն այժմ կարծես դուրս է նրանց երկրի կամ տարածաշրջանի քաղաքականությունից: Դրանց ազդեցությունը կարող է լինել համաշխարհային: Սենսացիոն նորությունները, որոնց մասին այլ կերպ չէինք էլ իմանա, այժմ մեծ հոսքով է տրամադրվում մարդկանց ամեն րոպե: Կարեկցանքի փոխարեն, տեղեկատվության այս հոսքը առաջացնում է աճող անտարբերություն, վախ և բևեռացում: Սոցիալական մեդիան ավելի հեշտացրեց անհատների մասնավոր կարծիքին համապատասխան լուրերի ձեռբերումը, քանզի ալգորիթմների ազդեցությամբ ստեղծվում է այնպիսի տեղեկատվության, որը կամ մարդիկ սիրում են և որի հետ հակված են համաձայնել , կամ էլ զայրույթ են առաջացնում և բարկացնում: Երրորդ կողմի դերակատարները, ներառյալ կառավարությունները, այժմ զինված են լավ գործիքակազմով ուղղակիորեն ազդելու համար թե իրենց երկրի ներսում և թե դրա սահմաններից դուրս գտնվող ընտրողների վրա՝ շրջանցելով դրա իրագործման համար նախատեսված ավանդական լրատվական հարթակները: «Դեղին ժիլետավորների» շարժմանը սատարող Twitter- ի քարոզարշավի համար հիմք ծառայող ռուսական աղբյուրի վերաբերյալ Ֆրանսիայի կառավարության 2018 թ. Հարցումը բացառիկ օրինակ է մի շարք հարցումների շրջանում:

Ցինիկ, վարձկանի հոգեբանությամբ գործող, դեմագոգիկ մամուլը ժամանակի ընթացքում կկերտի հենց նշված որակներով ժողովուրդ, որի համար ինքն է հիմք/կաղապար հանդիսացել:

Այլ փոփոխությունները նույնպես սպառնում են լրատվամիջոցներին վերադարձնելու 19-րդ դարի չափանիշներին: Գովազդային եկամուտների անկումը և այլընտրանքային աղբյուրներն առցանց գտնելու դժվարությունը հաճախ ղեկավարությանը դրդել են որակի վատթարացմանը: 2000-ականների սկզբից ի վեր շարունակվող լրատվական ճգնաժամի առաջին զոհերից էր լրագրությունը, որը պահանջում էր փաստերի մանրակրկիտ ստուգում և վերլուծություն, ինչպիսիք են հետաքննությունները և արտասահմանյան զեկույցները: Վերջին 20 տարիների ընթացքում դրանք փոխարինվել են «նա ասաց» հեռուստատեսային և վիդեո ձևաչափերով, որոնք խառնում են հայտնիների կարծիքները գիտնականների և փորձագետների կարծիքների հետ. «համացանցի ավանդական նորությունների լսարանը ներառում էր քաղաքականության նկատմամբ ցածր հետաքրքրություն ցուցաբերող շատ հեռուստադիտողներ, բայց կաբելային լուրերը հակված են ներգրավել քաղաքականապես առավել հետաքրքրված և որևէ կուսակցությանը խիստ հարող հեռուստադիտողներին: Հարմարվելով այդ իրողությանը՝ ամենաբարձր վարկանիշ ունեցող կաբելային լրատվական ալիքները դարձել են խիստ կուսակցական», – նշել է Princeton- ի հետազոտող Մարկուս Պրայորը 2007 թ.-ին: Սկզբում կաբելային ալիքները, իսկ ավելի ուշ` ինտերնետը լսարանը շեղեցին չափավոր և հավասարակշռված լուսաբանումից դեպի այն տեսակետները, որոնք աջակցում և խթանում են քաղաքական տարաձայնությունները:

Այս ամբողջ ընթացքում լրատվական բաժինները բազմիցս փորձել են գտնել տեխնիկական լուծումներ ոլորտի խնդիրների համար: iPad- ի լրագրությունը կամ շուտով հարդեն հնացած և գործարկումից դուրս տեսախցիկների զանգվածային գնումները երկուսն էլ քայլ էին ծախսերը նվազեցնելու համար` միևնույն ժամանակ խուսափելով ներդրումներ կատարելու անհրաժեշտությունից նրանում, ինչն իրենից ներկայացնում է իրական բիզնեսը՝ լրագրությունը: Չնայած այս լուծումները անընդհատ ձախողվում են, արդյունաբերությունը շարունակում է որոնել հաջորդ «բոլորի համար մեկ չափով» կախարդական փայտիկը: Հաշվի առեք Ռուպերտ Մերդոկի կարճատև The Daily- ի կամ նորությունների ծառայության ներդրումը «կոնվերգենտ» լրագրողների համար, այն հույսով, որ նրանք հմուտ կլինեն լրատվամիջոցներում, չնայած այն բանին, որ բովանդակության արտադրության տարբեր ձևեր պահանջում են ինքնատիպ, խիստ մասնագական հմտություններ:

Սահմանափակ սեփականություն, հաճախակի կողմնակալություն

Եվրոպական երկրների մեծ մասում լուրջ թափանցիկություն և լրատվամիջոցների տիրապետման հարցում կենտրոնացվածությունը: Եվրոպայում սեփականության իրավունքը հակված է անթափանց կամ ենթակա է քաղաքական ազդեցության: 2018-ի մարտին Եվրոպայի խորհուրդը, Եվրոպայում մարդու իրավունքներն ու ժողովրդավարությունը պաշտպանող միջազգային կազմակերպությունը, հրապարակեց նոր առաջարկություններ, որոնք «խրախուսում են» իր 47 անդամ երկրներին կատարել պարտավորություններ լրատվամիջոցների բազմակարծության և բովանդակության բազմազանության վերաբերյալ և ապահովել տեղեկատվության հասանելիությունը լրատվամիջոցներում: սեփականությունը իրավաբանորեն պաշտպանված է:

Իրականում, սակայն, Եվրոպայի խորհրդի ոչ բոլոր անդամներն են հրապարակում այդ տեղեկատվությունը, և առկա տվյալները ուրախ պատմություն չեն պատմում: Ըստ Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից ֆինանսավորվող Media Pluralism Monitor ծրագրի, եվրոպական երկրների երկու երրորդում 4-ից պակաս տերեր ունեն 80 լրատվամիջոցների 80 տոկոսը: Արդյունքները վերաբերում են ԵՄ անդամ և թեկնածու երկրներին, բայց ոչ Եվրոպայի խորհրդի բոլոր անդամներին: Այս համակենտրոնացումը հատկապես ճիշտ է հեռուստատեսային ոլորտում: Եվրոպական 15 պետություններում ՝ իրենց տվյալները հրապարակող 17-ից, հեռուստատեսային շուկայի 80 տոկոսը չորս կամ ավելի քիչ օպերատորների ձեռքում է: Տպագրության ոլորտում նույն ցուցանիշը 57 տոկոս է:

Հունգարիայում, Իտալիայում, Լեհաստանում և Իսպանիայում սովորական է քաղաքական միջամտությունը լրատվամիջոցների սեփականությանը և բազմակարծությանը: Ինչպես Իսպանիայում, այնպես էլ Հունգարիայում կառավարության կողմնակիցներին պատկանող լրատվամիջոցները, ամենայն հավանականությամբ, գովազդ կստանան այն ընկերություններից, որոնք պետական կամ այլ կերպ են կապված կառավարության հետ: Հունգարիայում Վարչապետ Վիկտոր Օրբանի մերձավոր դաշնակից Գաբոր Լիսկայի և «Ֆիդես» կուսակցության անդամների ղեկավարած Կենտրոնական Եվրոպայի մամուլի և լրատվության հիմնադրամը որպես «նվիրատվություն» ստացավ 480 լրատվամիջոց ՝ թերթեր, ամսագրեր, հեռարձակողներ և կայքեր: Հունգարիայի վարչապետը հրամանագիր է արձակել, որը պաշտպանում է կոնգլոմերատը ազգային մրցակցային օրենսդրությունից `հիմնվելով այն բանի վրա, որ մեդիա խումբը« հասարակական հետաքրքրություն է ներկայացնում »: Իսպանիայում հեռուստատեսային հեռարձակման երկիշխանությունը հնարավոր դարձավ 2009 թ. Ապակարգավորմամբ, իսկ 2014 թ.-ին ինը մասնավոր ալիքների փակումը բևեռացրեց լրատվամիջոցները, և նրանց լսարանն էլ ավելի:

Ուստի միամտություն կլինի ակնկալել, որ իրավիճակը Եվրոպայում կարող է շտկվել հանրային հեռարձակման ուժեղացման և առցանց ոլորտում դրա մոդելի կրկնօրինակման միջոցով: Բացառությամբ Արևմտյան Եվրոպայի մի քանի երկրներում, ինչպիսին է Միացյալ Թագավորությունը, պետության կողմից աջակցվող լրատվամիջոցները չեն համապատասխանում հավասարակշռության, անաչառության կամ բազմազանության չափանիշներին: Միայն վերջին տասնամյակում հասարակական լրատվամիջոցները, որոնք փորձում էին պահպանել խմբագրական անկախությունը, փակվեցին, սպառնացին կամ տեսան, որ իրենց ֆինանսավորումը կրճատվում է դժբախտ կառավարությունների կողմից: Սա եվրոպացի քաղաքացիներին պակաս տեղեկացված է թողնում ՝ սահմանափակելով նրանց իրական ժողովրդավարական ընտրություններ կատարելու կարողությունը:

Ոորակյալ տեղեկատվություն սակավ սպառողների համար

Լրատվամիջոցները, որոնք նախընտրում են այլ կերպ աշխատել և առանց գովազդի առցանց վճարովի բովանդակություն առաջարկել, հաճախ համարվում են հաջողված պատմություններ: Որակյալ լրագրությանը ապահովելու և ֆինանսավորելու համար նրանք վճարումներ են հավաքում paywall-ի միջոցով, ինչպես օրինակ New York Times-ը, Süddeutsche Zeitung-ը կամ Helsingin Sanomat-ը, կամ համասեփականության մոդելների միջոցով, ինչպես De Correspondent-ը Նիդեռլանդներում, կամ բաժանորդային մոդելներով, ինչպես Mediapart-ը Ֆրանսիայում: Որոշ ծառայություններ, ինչպիսիք են Dutch Blendle-ը, միկրո վճարումներ են հավաքում տարբեր աղբյուրներից եկող հոդվածների համար: Մյուսները, ինչպես The Guardian-ը, իրենց ամբողջ բովանդակությունն անվճար են տրամադրում, փոխարենը նվիրատվություն են խնդրում:

Չնայած այս հաջողություններին՝ լրատվամիջոցները չեն պատրաստվում լուծել տեղեկատվության հասանելիության հարցը: Նրանց կախվածությունը առցանց ընթերցողներից ի վերջո նրանց էլիտար է դարձնում: Նման պարբերականների արտադրանքը հասնում է բավականին ապահովված ընթերցողների մի փոքրիկ մասի, որոնք էլ հիմնական սպառողն են: Դեռ ավելին, բաժանորդագրվելով իրենց նախընտրած մեկ կամ երկու առցանց աղբյուրի՝ մարդիկ ավելի ու ավելի են հակվում փակվել իրենց փուչիկներով և դառնում անտեղյակ կամ անհարգալից այլ կարծիքների նկատմամբ: Ի տարբերություն 19-րդ կամ նույնիսկ 20-րդ դարի, այս բիզնեսի շուկան այլևս ազգային չէ: Եվ երբ որակյալ պարբերականները սակավ հասանելի են դառնում, երրորդ կողմից ֆինանսավորվող ԶԼՄ-ներն արագորեն լրացնում են տեղեկատվական բացը՝ մոլորեցնող բովանդակությամբ:

Երբ որակյալ պարբերականները սակավ հասանելի են դառնում, երրորդ կողմից ֆինանսավորվող ԶԼՄ-ներն արագորեն լրացնում են տեղեկատվական բացը՝ մոլորեցնող բովանդակությամբ:

Որո՞նք են Եվրոպայում տեղեկատվություն ստանալու անվճար շուկայի հիմնական դերակատարները: Մի կողմ թողնելով հանրային հեռարձակումը՝ նրանք, ովքեր չեն կարող իրենց թույլ տալ կամ չեն վճարելու առցանց լրատվության համար, ենթարկվում են երեք տեսակ դերակատարների. ա) հսկա մեդիա խմբերը հաճախ լավ ֆինանսավորվում են շահերի տեր քաղաքական կամ բիզնեսի կառույցների կողմից, բ) գնալով ավելի բևեռացնող լրատվամիջոցներ, որոնք կախված են գովազդի եկամուտների կտտոցներից և հակված են ոչ վստահելի, սենսացիոն կամ մակերեսային բովանդակության. գ) ակտիվ լրատվամիջոցներ, որոնք ստանում են քաղաքական, պետական կամ ընկերության գումարներ որոշակի օրակարգի հետևլու համար՝ լինի դա կլիմայի, գենդերային խնդիրների, կամ, վերջերս, ՆԱՏՕ-ի, ԱՄՆ-ի կամ Եվրամիության վերաբերյալ:

Բայց քանի որ ավելի փոքր անկախ և հուսալի լրատվամիջոցները պայքարում են գոյատևման համար, պետության կամ կորպորատիվ լրատվամիջոցները կարիք չունեն լայն զանգվածին մատուցած իրենց այլընտրանքային ճշմարտությունը սահմանափակելու: Փոխարենը, նրանք ազատ են ագրեսիվ կերպով գովազդել իրենց բովանդակությունը: Գովազդից անկախ այս լրատվամիջոցներին թույլ է տրվում ստեղծել հեռուստաշոուներ, հոդվածներ և մեդիա արտադրանք, որոնք հավաստի են թվում: Արհեստական բանականության զարգացումը նույնիսկ թույլ է տալիս օգտագործել «խորը կեղծիքներ». թվայնորեն մանիպուլացված պատկերներ, որոնք հավաստիորեն ոչ բնօրինակ բառեր են դնում հայտնի մարդու բերանը կամ կարող են նույնիսկ նմանակել ռազմական գործողություններ: Ներկայումս Ուկրաինայում լարվածությունը մեր ուշադրությունը բևեռեց դեպի RT ալիք (նախկին Russia Today), բայց վաղը կարող է ուշադրության կենտրոնում հայնտվել չինական CCTV կամ մեկ այլ կորպորացիայի կողմից սկսված մեդիա նախագիծ, որը նպատակ կունենա արգելափակել կլիմայի փոփոխության օրենսդրությունը:

Այնպես, ինչպես զարգացած եվրոպական ժողովրդավարություններում ազգային կառավարություններն են արձագանքել ապատեղեկատվությանը հանգեցրել է իրազեկված բանավեճի կամ անկախ լրագրության պակասի։ Բախվելով կեղծ լուրերի վերաբերյալ «ինչ-որ բան անելու» հասարակության ճնշմանը, պետությունները հակված են օգտագործել իրենց իսկ գործիքը՝ ռազմավարական հաղորդակցությունը, և ներգրավվել «ստոր» հռետորաբանության մեջ: Լրատվամիջոցներն ու բլոգերները իրենց գործունեությանն օժանդակելու դիմաց, միացել են «տեղեկատվական պատերազմի» խաղերին՝ խթանելով միաժամանակ «պատմույթներ» և «հակապատմույթներ»: Հասարակայնության հետ կապերի գործակալությունները վարձվում են մեդիա մասնագետների, որ սովորեցնեն, թե ինչպես ինֆլյուենսերների միջոցով ուղերձ տարածել: Սա արդեն կյանքի է կոչված Բալթյան երկրներում և դրանից դուրս: Լրատվամիջոցները, որոնք չեն սատարում այդ միտումները, ստիպված են ամեն օր որոշում կայացնել իրենց հաջորդ հետաքննությունը վարելու կամ վարձավճարը վճարելու շուրջ:

Պատահական չէ, որ ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակները տեղեկատվության հասանելիությունը նույնպես առանձնացրել են, որպես ցուցանիշ:

Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից 2018 թվականի դեկտեմբերի 5-ին հրապարակված ապատեղեկատվության գործողությունների ծրագիրը քննադատվել է մի շարք եվրոպացի քաղաքական գործիչների կողմից` հանրային տեղեկատվության մեջ ուժեղ լրատվամիջոցների դերին պատշաճ ուշադրություն չդարձնելու համար: Փոխարենը, փաստաթուղթը առաջնահերթություն է տալիս մի շարք տեխնոլոգիական, կրթական և իրավական գործողությունների:

«Պատմույթների պատերազմում» իրազեկ քաղաքացիների համար քիչ տեղ կա, և ներգրավվելը նույնիսկ ավելի վտանգավոր է, քան ոչինչ չանելը: Այս միտումը շրջելը նշանակում է ընդունել իրականությունը և գիտակցել, որ լրագրությունը և տեղեկատվության հասանելիությունը վտանգված են: Պատահական չէ, որ ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակները տեղեկատվության հասանելիությունը նույնպես առանձնացրել են, որպես ցուցանիշ: Այս իրավունքն օգտագործելու կարողությունը բարգավաճ և ժողովրդավարական ապագայի բանալին է:

Լրատվամիջոցները ՝ որպես հանրային ծառայություն և հանրային բարիք

Քննադատական մտքի, արդար և կենսակայուն լրատվամիջոցների աջակցությամբ՝ և՛ բարոյապես, և՛ ֆինանսական, իրավիճակը կարող է փոխվել դեպի լավը: Հակառակ դեպքում, մենք ռիսկի ենք գնում դառնալու Թվիթերյան հայտնի մեմերի հերոսներ՝ մի երիտասարդ ցուցարար, որը կրում է հետևյալ կարգախոսը «նախ նրանք եկան լրագրողների հետևից, չգիտենք, թե ինչ է տեղի ունեցել դրանից հետո»:

Ստեղծված իրավիճակի բարելավումը պահանջում է կառավարությունների, միջազգային կառույցների, լրատվամիջոցների և գովազդային համայնքների և քաղաքացիների միջև համակարգում: Մենք, այդ թվում՝ Եվրամիությունը և Եվրախորհուրդը, պետք է ճանաչենք և աջակցենք այն լրագրողների աշխատանքին՝ լինեն նրանք անկախ աշխատողներ, թե լրատվականներ, որոնք հավատարիմ են մասնագիտական ​​չափորոշիչներին և ձևաչափերին՝ չնայած սայթաքումների գայթակղությանը և «սա էսպես ասաց, նա՝ էնպես» լրագրություն: Այս ճանաչումը պետք է լինի հրապարակային և ունենա մասնագիտական ​​մրցանակների և մրցույթների ձև, այլ ոչ թե խնամքով մշակված հրապարակային հայտարարություններ մամուլի ազատության օրը կամ հետաքննող լրագրողի սպանության ժամանակ: Բացի այդ, տեղեկատվության հասարակության պատշաճ մատչելիության և կառավարության հաշվետվողականության համար, լրատվամիջոցները չպետք է դիտարկվեն որպես զուտ առևտրային մարմիններ, որոնք գործում են ազատ և անկաշկանդ շուկայում: Դրամաշնորհների կամ սուբսիդիաների և հարկային լծակների տեսքով աջակցությունը էթիկական, փաստերի վրա հիմնված և քննադատական ​​լրագրության համար կարևոր է: Քաղաքական գործիչները հաճախ բողոքում են ԶԼՄ-ների կողմնակալությունից, բայց վատ քողարկված գաղտնիք է, որ նրանք են առավելագույն շահույթը ստանում բևեռացումից: Ռիսկերը մեծ են, և ժամանակն է գիտակցել, որ մամուլի ազատության սահմանափակումը մեզ տանում է վտանգավոր ճանապարհով։

Թարգմանեց ՝ Լուսինե Քոսակյանը

Տնտեսական և սոցիալական իրավունքները հավասարազոր չեն

Մարդու իրավունքներն ու նեոլիբերալիզմը հավասարապես մեծ հեղինակություն ստացան 20-րդ դարի վերջին տասնամյակների ընթացքում, բայց ինչպիսի՞ն է այդ երկուսի հարաբերությունը: Մարդու իրավունքները արդյո՞ք իր մեջ ամփոփում է հասարակության մեջ տնտեսական արդարության ավելի մեծ պատկեր: Այն հասարակություններում, որոնք դեռ 2008 թ.

Մարդու իրավունքներն ու նեոլիբերալիզմը հավասարապես մեծ հեղինակություն ստացան 20-րդ դարի վերջին տասնամյակների ընթացքում, բայց ինչպիսի՞ն է այդ երկուսի հարաբերությունը: Մարդու իրավունքները արդյո՞ք իր մեջ ամփոփում է հասարակության մեջ տնտեսական արդարության ավելի մեծ պատկեր: Այն հասարակություններում, որոնք դեռ 2008 թ.-ին բախվել են համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքների հետ, կարևոր խնդիր է, թե որ գաղափարները պետք է հիմք հանդիսանան արդար հասարակության համար: Պատմաբան և իրավագիտության պրոֆեսոր Սեմյուել Մոյնի հետ խոսեցինք տնտեսական և սոցիալական իրավունքների, հավասարության և նեոլիբերալիզմի և այն մասին, թե ինչպես են այս հասկացությունները գործում գլոբալ աշխարհում:

Քրիսթյան Սիմոն. Ձեր վերջին գիրքը «Բավական չէ. Մարդու իրավունքները անհավասար աշխարհում» նկարագրում է, թե ինչպես է մարդու իրավունքների դարաշրջանը համընկել նեոլիբերալիզմի և աճող անհավասարության դարաշրջանի հետ։ Կարո՞ղ եք նկարագրել, թե ինչը հանգեցրեց այս համակեցությանը:

Սեմյուել Մոյն. Մարդու իրավունքների դարաշրջանն իսկապես սկսվեց 1970-ականներին, և նեոլիբերալիզմի բեկումը տեղի ունեցավ հենց նույն պահին, այնպես որ կարող եք ասել, որ դրանք պատմական ուղեկիցներ են: Հարցն այն է, թե ինչ դուրս կգա այս զուգադիպությունից: Ես պնդում եմ, որ մենք չպետք է մարդու իրավունքների համար շարժումները դիտենք որպես նեոլիբերալ շարժումներ, քանի որ դրանք ընդհանուր առմամբ տարբեր արժեքներ են առաջ մղում: Չնայած երկուսն էլ հիմնված են անհատների հանդեպ բարոյական հարգանքի վրա, նրանք լիովին տարբերվում են այն բանից, թե ինչն են նրանք համարում կարևոր իրավունքներ: Նեոլիբերալները ասում են, որ դա պայմանագրեր կնքելու, գլոբալ կապիտալ տեղափոխելու և հարկերից զերծ մնալու ազատությունն է, մինչդեռ իրավապաշտպանները հետաքրքրված են այլ տարբեր իրավունքներով, ինչպիսիք են կարծիք արտահայտելու, սեփական դավանանքի ազատությունը կամ խոշտանգումների չենթարկվելը: Նրանք երկուսն էլ պաշտպանում են մասնավոր սեփականության իրավունքը, բայց գործնական մակարդակում ես չգիտեմ որևէ մարդու իրավունքների հասարակական կազմակերպություն, որը հետապնդեր հարուստների և սեփականատերերի շահերը: Կապը այլ տեղ է:

Մենք չպետք է մարդու իրավունքների շարժումները ընկալենք որպես նեոլիբերալ շարժումներ, քանի որ դրանք ընդհանուր առմամբ տարբեր արժեքներ են առաջ մղում:

Սոցիալիստական շարժումները և արհմիությունները հզոր քաղաքական ուժեր էին իրավապաշտպան կազմակերպությունների ի հայտ գալուց առաջ: Այդ շարժումները ցրեցին անհավասարությունը՝ հանուն ամբողջ հասարակության ճնշում գործադրելով հարուստների վրա, ներառյալ աշխատավոր դասը: Մյուս կողմից, մարդու իրավունքների շարժումները կա՛մ չեն առնչվում խտրաբաժան անարդարության հետ (distributional injustice), կա՛մ կենտրոնանում են միայն վատթարագույնի վրա: Այս մոտեցումը անտեսում է ապրանքների և ծառայությունների արդար բաշխումը հասարակության մեջ:

Քանի որ մարդու իրավունքների դարաշրջանը շատ տեղերում համընկնում էր հարուստների և մնացածների միջև աճող անջրպետների հետ, կարելի է ասել, որ մարդու իրավունքներին հաջողվեց համակերպվել նեոլիբերալիզմի հետ: Իրավապաշտպաններն ու փաստաբաններն ինքնին չեն օգնում նեոլիբերալներին, բայց եթե ուզում եք փոխաբերության տեսակետից մտածել, իրավապաշտպան շարժումները փորձում են պաշտպանական հարկ կառուցել վատթարագույնի համար, մինչդեռ նեոլիբերալները փորձում են ոչնչացնել խտրաբաժան անարդարության ցանկացած պատնեշ:

Վաղուց ակնհայտ էր, որ չնայած մարդու իրավունքների նկատմամբ հարգանքին, անհավասարություններն աճում էին: Ինչո՞ւ ոչ ոք դրանով չի զբաղվել: Արդյո՞ք այս ձախողումը պայմանավորված էր մանր տնտեսության և Վաշինգտոնի կոնսենսուսի գաղափարներով, համոզելով մարդկանց, որ երկարաժամկետ հեռանկարում բոլորը կշահեն հարուստների՝ ավելի հարուստ դառնալուց:

Պատկերն ավելի բարդ է: Մենք կարող ենք տարբերակել երեք տարբեր պահեր. նախ ՝ 1970-ականները, երբ աշխարհը սկսեց հոգ տանել մարդու իրավունքների մասին. երկրորդ՝ 1990-ականները, երբ Սառը պատերազմի ավարտը հանգեցրեց գաղափարի վերագնահատմանը, և երրորդ՝ ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակը, որը մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց անհավասարությունների նկատմամբ:

Այս փուլերից առաջինում`1970-ականներին, մարդու իրավունքները հայտնի դարձան նրանց շրջանում, ովքեր դրա կարիքն ունեին, քանի որ չունեին ավելի լավ տարբերակ: Օրինակ՝ Արևելյան Եվրոպայում այլախոհները, որոնցից ոմանք այն ժամանակ դեռ մարքսիստ էին, կամ Լատինական Ամերիկայի հեղափոխականները, ովքեր նման գաղափարներ ունեին հավասարության մասին, երկուսն էլ բախվում էին պետությունների հետ, որոնք հակված էին հրաժարվել խտրաբաժան արդարությունից և կենտրոնանալ բացառապես հիմնական քաղաքացիական ազատությունների վրա: Եթե նայեք 1970-80-ականներին Արևելյան Եվրոպայի այլախոհների գրություններին, նրանք ասում են, որ այն պայմանը, որով նրանք կարող են հաջողության հասնել Սովետական Միության և նրա դաշնակիցների դեմ, ոչ թե սոցիալական արդարության կոչ անելն է, այլ մի քանի հիմնական բարոյական արժեքների վրա կանգնելը։

Շատերը սկսեցին կիսել այն տեսակետը, որ անհավասարությունը սոցիալական ճգնաժամ է, որի հետ պետք է հաշվել:

Ավելի ուշ՝ կոմունիզմի փլուզումից հետո եկող տարիները, երբ ազատական ժողովրդավարությունն ու շուկայական կապիտալիզմը հաստատվել էին որպես նոր ժողովրդավարական մոդելներ, բնութագրվեցին որպես մարդու իրավունքների վերաբերյալ շփոթմունք: Ոմանք, անշուշտ, հավատում էին, որ Վաշինգտոնի կոնսենսուսը լավ արդյունք կունենա: Մյուսները դատեցին, որ այդ ծրագրին այլընտրանք չկա, և, հետևաբար, ավելի ու ավելի քիչ էին կենտրոնանում խտրաբաժան անարդարության վրա:

Երրորդը փուլը հուզիչ պահ է՝ 2008-ի ֆինանսական ճգնաժամից հետո, երբ երիտասարդները սկսեցին պահանջել ավելի հավակնոտ քաղաքականություն: Սրանք այն մարդիկ են, ովքեր մոբիլիզացվում էին ոչ թե մարդու իրավունքների, այլ 1%-ի անհամաչափ արտոնությունների շուրջ: 21-րդ դարում Թոմաս Պիկետտիի հրապարակումից հետո շատ մարդիկ սկսեցին կիսել այն կարծիքը, որ անհավասարությունը սոցիալական ճգնաժամ է, որի հետ պետք է հաշվել:

Ինչպե՞ս ազդեցին վերջին շարժումները մարդու իրավունքների դիսկուրսի վրա, ինչպես օրինակ՝ Օկուպացնել Ուոլ Սթրիթը։

1990-ականներից ի վեր տնտեսական և սոցիալական իրավունքների նկատմամբ հետաքրքրությունն աճում էր: Նույնիսկ 1990-ականների կեսերին Վաշինգտոնի կոնսենսուսը վերանայվեց` ներառելով անվտանգության ցանցերը` առնվազն տեսականորեն: 1998-ին Հարավաֆրիկյան սահմանադրության նման սահմանադրությունները փորձաշրջան դարձան տնտեսական և սոցիալական իրավունքների դատական կիրառման համար: Բայց 2008 թվականը շատ ակտիվիստների համար բացահայտեց, որ մենք չենք կարող կենտրոնանալ աղքատների վրա և ստիպել բոլորին պաշտպանել նրանց՝ առանց հարուստների դերը վերանայելու: Մարդու իրավունքների շարժումները մինչ այժմ դա չեն արել: Այս մյուս շարժումները շատ ավելի գրավիչ և հետաքրքրաշարժ են երիտասարդների համար, քանի որ նրանց հետաքրքրում է բաշխողական կամ խտրաբաժան ամբողջական պատկերը, ոչ միայն աղքատների ճակատագիրը: Նրանք ավելի շատ հանրայնորեն պախարակում են հարուստներին, այլ ոչ թե մեղադրում սոցիալական անարդարության մեջ:

Իրավապաշտպան կազմակերպությունները, ինչպիսիք են Human Rights Watch-ը, հիմնականում կենտրոնանում են բացասական իրավունքների պաշտպանության վրա (ազատություն ինչ-որ բանից): Ի՞նչ եք կարծում՝ կարող են նրանք փոխակերպվել դրական իրավունքների (ազատություն ստանալու համար), թե գուցե մեզ պետք են տարբեր կազմակերպություններ:

Մեծամասամբ տնտեսական և սոցիալական իրավունքները իրենց տեսակով վերաբերում են ամենավատից պաշտպանությանը, այլ ոչ թե հասարակության ընդհանրական պատկերին: Դրանք հավասարազոր չեն բաշխված: Այսպիսով, չի կարելի ասել, որ դրական իրավունքները հավասարազոր են՝ ոչ տեսականորեն, ոչ էլ գործնականում:

Իրավապաշտպան կազմակերպություններին ուղղված այն քննադատությունը, որ նրանք անտեսում են դրական իրավունքները, հին է ու գուցե ոչ ողջամիտ: Գլոբալ Հարավի իրավապաշտպան կազմակերպությունների մեծ մասն այժմ պաշտպանում են տնտեսական և սոցիալական իրավունքները, ուստի գործնականում հնարավոր է այդպես էլ գործել: Բայց Գլոբալ Հյուսիսում գործող հիմնական կազմակերպությունները հաճախ անտեսում են տնտեսական և սոցիալական իրավունքները: Ասվածի դասական բացատրությունը կլինի ասելը, որ նման կազմակերպությունները չեն կարող պետությանը ստիպել որոշակի գործեր անել: Նրանք պնդում են, որ բացասական իրավունքները, ինչպիսիք են ազատ խոսքի կամ խոշտանգումներից ազատ լինելու իրավունքը, պետությանը կոչ է անում՝ ոչինչ չանել: Բայց չէ՞ որ նրանք կարող են ինչ-որ բան անել: Մինչդեռ առողջապահության իրավունքը պետությունից ենթադրում է որոշակի միջամտություն, ինչը շատ ավելի դժվար է:

Առաջավոր իրավապաշտպան կազմակերպությունները երբեք նույն կարևորությամբ չեն առաջնորդվելու տնտեսական ու սոցիալական իրավունքների և քաղաքացիական ազատությունների միջև:

Այդ առարկությունը հիմնականում անտեսվել է, իսկ բացասական և դրական իրավունքների տարբերակումը մի քիչ հնացել է: Նույնիսկ ազատ խոսքի իրավունքը պահանջում է, որ պետությունը ծախսեր կատարի, որպեսզի իր գործակալները չխանգարեն խոսքին, և որ մյուսները նույնպես չխանգարեն: Բայց հիմնական խնդիրն այն է, որ ստանդարտները, որոնցով մենք առաջնորդվում ենք, իրոք, տարբեր են: Եթե ​​մենք շահագրգռված ենք խոշտանգումներից ազատ լինելու իրավունքով, ապա աշխարհում ամեն տեղ պետք է որ պետությունները դադարեցնեն խոշտանգումները և համոզվեն, որ իրենց քաղաքացիները չեն խոշտանգվում մասնավոր դերակատարների կողմից: Բայց եթե ասում եք, որ առողջության կամ ջրի իրավունք կա, պետք է նաև որոշեք, թե դա ինչ է նշանակում: Որքա՞ն առողջապահություն պետք է մատուցվի քաղաքացիներին: Ե՞րբ կարող է պետությունն ասել, որ այլևս ի վիճակի չէ հոգալ քաղաքացիների կարիքները: Որքա՞ն պետք է պետությունը ներդնի առողջապահության ոլորտում` համեմատած այլ գերակայությունների հետ: Տնտեսական և սոցիալական իրավունքների հետ կապված այս բոլոր անհանգստությունները լուրջ են, և դրանք նաև դժվարացնում են դրանց հետ կապված պահանջներ ներկայացնելը: Հավանական եզրակացությունն այն է, որ առաջավոր իրավապաշտպան կազմակերպությունները երբեք նույն կարևորությամբ չեն առաջնորդվելու տնտեսական ու սոցիալական իրավունքների և քաղաքացիական ազատությունների միջև:

Կարո՞ղ եք բացատրել, թե ինչու տնտեսական և սոցիալական իրավունքները հավասարազոր չեն:

Նախ, եկեք պարզապես տարբերենք հավասարության երկու տեսակներից` կարգավիճակի հավասարություն և բաշխման հավասարություն: Ես կարող էի խտրական կամ անհավասար վերաբերվել մարդուն` ելնելով նրա տեսակից. մարդու իրավունքները հստակ սահմանում եմ մարդկանց միջև հավասարությունը, որը մենք կարող ենք անվանել կարգավիճակի հավասարություն: Մարդու իրավունքները դատապարտում են անհավասար վերաբերմունքը ռասայի, սեռի, սեռական կողմնորոշման և այլնի հիման վրա: Բայց կարգավիճակի հավասարությունը տարբերվում է բաշխման հավասարությունից և հատկապես դրա արդյունքների կամ ազդեցության հավասարությունից, որոնք ուսումնասիրում են, թե ինչպես են հասարակության մեջ տարածվում եկամուտը և հարստությունը, իսկ ավելի լայն՝ կյանքի լավ բաները:

Մարդու իրավունքները, ըստ էության, ոչինչ չունեն ասելու ուղղակիորեն եկամտի և հարստության անհավասարությունների մասին:

Մարդու իրավունքները, ըստ էության, ոչինչ չունեն ասելու ուղղակիորեն եկամտի և հարստության անհավասարությունների մասին: Կարող եք կարդալ մարդու իրավունքների բոլոր հռչակագրերն ու պայմանագրերը, և դրանցից ոչ մեկը չի առնչվում այս խնդրին: Պայմանագրերը, որոնք վերաբերում են տնտեսական և սոցիալական իրավունքներին, վերաբերում են միայն ապրանքի կամ ծառայության որոշակի թվով իրավունքներին, բայց դրանք չեն նշում հավասար բաշխման մասին: Տեսականորեն, մենք նույնիսկ կարող ենք պատկերացնել, որ ավելի ու ավելի շատ տնտեսական և սոցիալական իրավունքներ են իրագործվում, մինչդեռ ընդհանուր անհավասարությունը մեծանում է: Հարուստները կարող էին շատ ավելի հարստանալ, նույնիսկ եթե աղքատներն ընդամենը մի փոքր ավելի լավ վիճակում են: Մարդու իրավունքները պարզապես բաշխողական հավասարություն չունեն, նույնիսկ թղթի վրա, էլ ուր մնաց գործնականում:

Բայց ի՞նչ անել, եթե հաշվի առնենք, որ մեր ռեսուրսներից շատերը վերջավոր են, և որ աճը չի կարող շարունակվել առանց վերջի: Այդ դեպքում արդյո՞ք բավարարության գաղափարը և վերջավորության իրողությունը մեզ չեն մղի դեպի ավելի հավասար հասարակության:

Դա արտացոլում է հնարավոր արդյունքը, բայց համահունչ չէ այն ամենին, ինչ մենք սովորաբար տեսնում ենք: Ապրանքներն ու ծառայություններն իսկապես վերջավոր են, բայց դրանք ունեն նաև զգալի աճել են վերջին շրջանում: Հիմնական հարցն այն է, թե ով է տնօրինում այս շահույթը: Առայժմ, որպես հասարակություն, մենք ամեն տարի շատ ավելի ապրանքներ և շատ ավելի շատ փողեր ունենք, և հարուստները գրավում են դրանց մեծ մասը, աղքատները ինչ-որ օգուտ են ստանում, մինչդեռ միջին խավերը լճանում են:

Մարդու իրավունքները, կենտրոնանալով աղքատների շրջանում վատթարագույն իրավիճակի վրա, մեզ ստիպում են արդարացնել հարուստներին միջին խավը խեղաթյուրելու համար:

Այլ կերպ ասած՝ մարդու իրավունքները միջին խավի մասին չեն և չեն նայում, թե ինչպես են հարուստները վերցնում հասարակության այդքան շատ ձեռքբերումները: Այն, ինչ անում են մարդու իրավունքները, և դա հնարավոր է՝ աղետալի է, այն է, որ կենտրոնանալով աղքատների շրջանում վատթարագույն իրավիճակի վրա՝ մեզ ստիպում են արդարացնել հարուստներին միջին խավը խեղաթյուրելու համար:

Գո՞ւցե սա է պոպուլիստական կուսակցությունների վերելքի հետևում կանգնած:

Պոպուլիստական խմբերը աղքատների կողմից կամ նրանց համար շարժումներ չեն: Դրանք ընտրողների շարժումներ են, որոնք դժգոհ են էլիտաներից: Ռասիզմը պատկերի մի մասն է, բայց եթե դուք օրինակ եք վերցնում Հունգարիայի նման մի վայր, որտեղ էապես ոչ մի միգրանտ չի թույլատրվում մուտք գործել, ապա պետք է մտածեք, թե ներգաղթն իրո՞ք բացատրում է քվեարկության վարքը: Շատ տեղերում անհավատալի է թվում, որ անհավասարությունը դուրս կմնա պոպուլիզմի ախտորոշումից: Ընտրողները ընկալում են, որ նրանք լճանում են, մինչ հարուստները ավելի ու ավելի շատ են վաստակում՝ որպես ազգային եկամտի տոկոս: Դա ինչ-որ մեկին կտխրեցնի:

Մարդու իրավունքները, որպես այդպիսին, տիեզերական նորմեր են և ընդգրկված են մի շարք միջազգային պայմանագրերում, բայց այն աստիճանը, որով ինչ-որ մեկը կարող է օգտվել իր՝ մարդու իրավունքներից, մեծապես կախված է այդ անձի քաղաքացիությունից և նրա բնակության վայրից: Ինչպե՞ս կբնութագրեք քաղաքացիության դերը այս հավասարումում:

Սա մեզ հիշեցնում է, թե ինչպես են մարդու իրավունքների ի սկզբանե շարժումները առաջանում: Մարդու իրավունքները հիմնականում վերաբերում են մարդկանց պաշտպանելուն և նրանց սեփական պետության մեջ իրավունքներ տրամադրելուն, բայց ոչ մի շարժում մարդկանց իրավունք չի տալիս տեղափոխվել մեկ այլ պետություն, բացառությամբ այն նեղ և հազվագյուտ հանգամանքի, երբ նրանք ունեն հետապնդումների հիմնավորված վախ:

Գլոբալ խնդիրը կա, իսկ մարդու իրավունքների հայեցակարգը չունի գործիքներ ազդելու նրա վրա, առավել ևս լուծելու այն։

Միլիոնավոր մարդիկ փորձել են հասնել եվրոպական պետությունների սահմանները, որ կարող են ընդունել իրենց: Երբեք միջազգային հանրության կողմից անհատներին չի տրվել տեղափոխվելու իրավունք, կամ էլ գլոբալ անհավասարությունը լուծել տեղափոխման միջոցով, ինչը, հավանաբար, փորձում են անել միգրանտների մեծ մասը: Սա կրկին մարդու իրավունքների հսկայական սահմանափակում է։ Այս գլոբալ խնդիրը կա, իսկ մարդու իրավունքների հայեցակարգը չունի գործիքներ ազդելու նրա վրա, առավել ևս լուծելու այն։

Ինչպիսի՞ գլոբալ կառավարում կարող է օգնել մեզ միջնորդել առկա խնդիրներին:

Չի կարելի չափազանց ուտոպիստական դառնալ: 1970-ականներին բարձրաձայնվեց առաջարկ` ստեղծել բարօրության գլոբալ կառուցվածքի նման մի բան, որը պետք է մեղմացնի անհավասարությունները ոչ միայն պետությունների ներսում, այլ նաև նրանց միջև: Դա այժմ հեռանկարային չէ՝ հիմնականում այն նեոլիբերալ կառավարման շնորհիվ, որը մենք ունեցել ենք այդ օրվանից: Կարճաժամկետ հեռանկարում աշխարհում անհավասարության հաղթահարման ամենաիրական միջոցը առանձին պետությունների բարեկեցության կառավարման վերաբերյալ առաջարկները դիտելն է և դրանք մասամբ մասշտաբավորելու։ Շատ կառավարություններ արդեն սկսել են մտածել ավելի առաջադեմ լուծումների մասին: Կանաչ կուսակցությունները կարող են նաև առաջ տանել այս գործընթացը, և տարբեր կանաչ կուսակցությունների համագործակցությունը սահմաններից դուրս հիանալի առաջին քայլ է:

Համաշխարհային կառավարումը չի կարող փոխվել, մինչև գոնե որոշ պետություններ չշարժվեն առաջադեմ ուղղությամբ: Ուստի հարցն այն է, թե ինչպե՞ս են նոր շարժումները հիմնավորելու ազգային մակարդակում իշխանություն նվաճելու և ներքին ընտրողներին գլոբալ քաղաքականությամբ ծառայելու առաքելությանը, որոնք ներառում են նաև քաղաքացիություն չունեցող անձանց: Հնարավո՞ր է համոզել ազգային քաղաքացիներին համաշխարհային արդարությանն ուղղված աշխարհաքաղաքական ծրագրով:

Դուք դասավանդում եք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր ամերիկյան պահպանողականության քաղաքական հետագծի մասին: Ի՞նչ դեր խաղացին այնտեղ մարդու իրավունքները:

Փոխկապվածությունները շատ չեն, բայց ճիշտ է, որ ամերիկացի պահպանողականների մեծ մասը մերժում է մարդու միջազգային իրավունքները, բացառությամբ այն բանի, ինչ Ամերիկան «արտահանում» է այլ մարդկանց: Այդ առումով առաջնորդները եղել են նեոկոնսերվատիվներ, ովքեր 1970-ականներից ի վեր ունեցել են իրենց տեսլականը մարդու իրավունքների միջազգային լինելու մասին: Այս արտահանումը կապված էր մեկ այլ գաղափարախոսության հետ, որը կոչվում էր «ժողովրդավարության խթանում» և հանգեցրեց պահպանողական գաղափարի, որ Ամերիկան տեր կանգնի մարդկային արժանապատվությանը ամբողջ աշխարհում, անհրաժեշտության դեպքում՝ զենքի ճանապարհով՝ փոխելով ռեժիմները Իրաքի նման վայրերում կամ վերջերս Վենեսուելայի ԱՄՆ պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն հիմնադրել է նոր հանձնաժողով՝ վերանայելու մարդու իրավունքները: Մենք կտեսնենք, թե արդյո՞ք այդ հարցման արդյունքները լավ պատասխան են տալիս այն հարցին, թե ամերիկացի պահպանողականները ներկայումս՝ ինչ կարծիք ունեն մարդու իրավունքների գաղափարի վերաբերյալ:

Այն գաղափարը, որ Ամերիկան տեր է կանգնելու մարդկային արժանապատվությանը ամբողջ աշխարհում, շատ պահպանողական է:

Այսպիսով, առայժմ պարզ չէ, թե ինչպես է Դոնալդ Թրամփը կամ նրա թիմը տեսնում մարդու իրավունքները:

Թրամփը գործիչ է, ում տակ շատ տարբեր խմբավորումներ են պատերազմում: Մի խմբակցություն իսկապես հավատում է մարդու իրավունքներին, բայց կարծում է, որ մարդու իրավունքները խլել են այն մարդիկ, ովքեր տարածում են հղիության արհեստական ընդհատման կամ նույնասեռական ամուսնությունների իրավունք: Այս խմբակցությունը հիմնականում մտահոգված է աշխարհում իրենց կրոնական ազատության իրավունքի ոտնահարումներով։ Բայց ԱՄՆ պահպանողական քաղաքական ասպարեզում ոչ բոլորն են ընդունում բոլոր մարդկանց իրավունքների քաղաքականության անհրաժեշտությունը: Պահպանողականները դուրս են եկել Թրամփի դեմ ոչ այն պատճառով, որ նա այդքան քիչ է մտածում մարդու իրավունքների մասին, այլ այն պատճառով, որ նա վիճարկել է աշխարհում ԱՄՆ-ի ավանդական զինված գերակայությունը: Երբ Թրամփը դուրս եկավ Սիրիայից, բողոքն ուղղված էր ոչ թե դրան հաջորդած մարդու իրավունքների խախտումներին, այլ ԱՄՆ-ի քրդական դաշնակցի «դավաճանությանը», ինչպես նաև իր գործընկերների հանդեպ Ամերիկայի ստանձնած պարտավորությունների վստահելիությանը կամ աշխարհի տնտեսությանը: Թրամփը մատնացույց է անում հետիմպերիալ Միացյալ Նահանգները, ինչը ոգևորիչ է նույնիսկ երբ նրա ձեռնարկած քայլերը անխոհեմ են և քիչ են ազդում աշխարհաքաղաքական իրողություններին Ամերիկայի արտաքին քաղաքականության ադապտացմանը։

Թարգմանեց ՝ Լուսինե Քոսակյանը

Vështrojmë drejt së Ardhmes: Shëndeti Publik dhe një Rimëkëmbje e Gjelbër

Evropa është tronditur nga kriza shëndetësore e shkaktuar nga Covid-19. Megjithëse disa kërkojnë një kthim të shpejtë në punën e zakonshme, ekziston një konsensus në rritje për një të ardhme më elastike dhe më të qëndrueshme. Dy blloqet kryesore të ndërtimit janë Bashkëpunimi më i madh Evropian për shëndetin publik dhe drejtimi i dhënë nga Marrëveshja e Gjelbër Evropiane. Ne biseduam me Petra De Sutter, zëvendës kryeministre dhe ministre për shërbimin civil dhe ndërmarrjet publike Belge, për të ardhmen e sistemeve shëndetësore dhe bashkëpunimin evropian.

Green European Journal: Punonjësit shëndetësorë u shpallën heronj në vitin 2020. Si mund të shkojmë përtej duartrokitjeve, dhe ta mbrojmë shëndetin publik dhe sektorin e kujdesit shëndetësor?

Petra De Sutter: Pyetjet “Si” janë më të vështirat sepse të gjithë bien dakord që kjo krizë ka qenë një thirrje zgjimi për sistemet shëndetësore në BE. Si gjithmonë, në kohë krize, është sektori publik ai që duhet të paraprijë dhe të gjejë zgjidhje. Nuk është e mjaftueshme vetëm t’i duartrokasim punonjësit shëndetësorë ; nevojiten reforma strukturore dhe rritje e shpenzimeve shëndetësore. Politikat e kursimit që na shtyjnë drejt liberalizimit, privatizimit dhe efikasitetit më të lartë të kostos në sektorin e kujdesit shëndetësor ishin gjithmonë të rrezikshme sepse ato i linin vendet Evropiane pa kapacitete të tepërta për menaxhimin e krizave. Tani, në të gjithë Evropën, çdo parti politike e ka kuptuar nevojën për investime më të mëdha në shëndetin publik.

Nuk është e mjaftueshme vetëm t’i duartrokasim punonjësit shëndetësorë; nevojiten reforma strukturore dhe rritje e shpenzimeve shëndetësore.

Nuk ka të bëjë vetëm me kapacitetin e kujdesit intensiv; ajo që duhet të mësojmë nga kjo krizë, është nevoja për më shumë investime në shëndetin mendor dhe në parandalimin e tij. Izolimi dhe ora policore kanë shkaktuar çështje serioze të shëndetit mendor. Depresioni dhe ankthi arritën kulmin gjatë valës së parë dhe rrezikohet që e njëjta të ndodhë përsëri. Pastaj, nëse shikoni se si evoluoi kriza dhe si u përhap virusi, është e qartë se shërbimet shëndetësore preventive kursejnë departamentin e trajtimit. Parandalimi shkon përtej sektorit të shëndetësisë. Ka të bëjë me rreziqet mjedisore dhe ndotjen, cilësinë e ushqimit dhe politikat tregtare dhe sigurinë në punë. Një mënyrë e rëndësishme për të mbështetur sektorin e shëndetësisë është zbatimi i qasjes “shëndet në të gjitha politikat” në mënyrë që ndikimet në shëndetësi të merren parasysh në të gjitha fushat.

A do të mundet që ky konsensus i ri rreth përfundimit të masave shtrënguese të tejkalojë krizën në sektorin shëndetësor?

Petra De Sutter:  Kjo është pyetje një milion dollarëshe. Disa grupe politike mund të duan t’i kthehen punës së zakonshme me t’u tejkaluar kriza. Sidoqoftë, ndjeshmëria publike është e fortë. Edhe para krizës, sondazhet nga e gjithë Evropa treguan se mbi 70 përqind e qytetarëve të BE-së e konsiderojnë parësor shëndetin dhe duan që BE të bëjë më shumë. [1]

Për më tepër, masat e vendosura tani nuk do të jenë thjesht të përkohshme, ato do të çojnë në ndryshime strukturore. Në nivel Evropian, solidariteti midis vendeve anëtare dhe sistemeve të tyre shëndetësore duhet të thellohet. Shëndetësia është sigurisht një kompetencë e një vendi anëtar, kështu që do të jetë një luftë. Por momentet e krizës janë zakonisht koha kur Bashkimi Evropian bën hapa përpara dhe kriza si Covid-19 nuk njohin kufij.

Çfarë do të përfshinte Bashkëpunimi më i gjërë Evropian për shëndetin?

Petra De Sutter:  Një politikë e plotë e shëndetësisë në nivel Evropian ndoshta nuk do të funksionojë pasi prek shumë fusha, si sigurimet shoqërore dhe financimin. Vendet Evropiane kanë sisteme të ndryshme me nivele të ndryshme të privatizimit, kështu që mund të mos jetë as e dëshirueshme dhe nuk është as realiste. Por ajo që Bashkimi Evropian mund të bëjë është të përfshijë masat që përmirësojnë shëndetin në të gjitha zonat në të cilat ka fuqi, për shembull: ushqimi dhe bujqësia, tregtia dhe punësimi.

Aty ku mund të veprojë drejtpërsëdrejti në çështjet shëndetësore, si për shembull në menaxhimin e krizave, BE duhet të shkojë përtej rekomandimeve për të ndërmarrë veprime më komprometuese.

Qendra Evropiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve, si agjensi e BE-së , ka një mandat dhe gatitshmëri për menaxhimine krizave dhe ajo duhet të forcohet, me kompetenca më të mëdha për të koordinuar mbylljet e kufijve dhe rezervat emergjente të ilaçeve dhe pajisjeve. Një propozim i Gjelbër është krijimi i një force shëndetësore të BE-së, e cila do të ishte pjesë e sistemeve të mbrojtjes civile të Evropës. Mjekët dhe infermierët në spitalet në të gjithë Evropën mund të trajnohen dhe përgatiten për mobilizim në rast të një krize lokale ose globale.

Po sa i përket bashkëpunimitmbi ilaçet dhe pajisjet mjekësore?

Petra De Sutter : Gjatë kësaj krize është vënë në dukje varshmëria e Evropës ndaj ilaçeve themelore të prodhuara në vende tjera të botës. Paracetamoli prodhohet në Kinë, paketohet në Indi dhe dërgohet në BE. Imagjinoni një krizë ku kufijtë do të ishin vërtet të mbyllur dhe qasja plotësisht e ndërprerë. Pra, nevojitet një rilokalizim i ri, i organizuar në nivel Evropian. Bashkimi Evropian gjithashtu ka kompetencë mbi zhvillimin dhe tregtimin e produkteve farmaceutike dhe vaksinave.

Gjatë krizës së Covid-19, disa shtete anëtare filluan të negociojnë drejtpërsëdrejti me kompanitë farmaceutike për të porositur paraprakisht vaksina. Sigurisht, industrisë i pëlqen të negociojë me shumë vende. Për fat të mirë, Komisioni Evropian që atëherë e ka marrë përsipër dhe rezultati do të jetë kushte shumë më të mira për zhvillimin dhe prodhimin e vaksinave. Nëse duam të sigurojmë kushte të përballueshme dhe qasje për vendet në pjesën tjetër të botës, niveli Evropian është thelbësor.

Kriza ngre pikëpyetje se si ne i prodhojmë dhe i tregtojmë produktet farmaceutike në përgjithësi. Fuqia e industrisë farmaceutike është e jashtëzakonshme. Ata njëkohësisht negociojnë çmime në favor të tyre dhe përqendrohen në barnat më fitimprurëse. Ata nuk janë të interesuar për ilaçe me kosto të ulët. Sektori publik, duke e përfshirë atë në nivelin Evropian, duhet të marrë në konsideratë iniciativën dhe investimin në laboratorët publik për kërkime dhe zhvillim.

Ekziston gjithashtu një argument për t’i ndarë nga njëri-tjetri zhvillimin dhe tregtimin e barnave. Sektori publik mund të japë udhëzime në lidhje me atë se ku duhet të ndodhë zhvillimi dhe më pas të punojë me tregun për të organizuar kërkime dhe marketing. Tregu farmaceutik nuk është si tregjet e tjera, sepse në radhë të pare ju, si pacientë, nuk e zgjidhni sëmundjen tuaj dhe, së dyti, në fund të fundit, gjithçka paguhet nga paratë publike ose nga sigurimi shëndetësor.

Pandemia ka shkaktuar një krizë sociale, por gjithashtu paraqet një krizë mjedisore. Si mund të sigurojnë të Gjelbrit që shkaqet e saja rrënjësore të mos humbasin në shtysën për rimëkëmbjen ekonomike?

Petra De Sutter : Pandemia e Covid-19 ndodhi për shkak të rrezikut të përhapjes zoonotike që sjell marrëdhënia jonë me ekosistemet. Ekspertët kanë paralajmëruar tashmë se sëmundje të tjera si Covid-19 do të shfaqen në të ardhmen, veçanërisht nëse shkatërrimi i habitateve të kafshëve të egra vazhdon. Detyra e të Gjelbrëve është të mbajnë këtë mesazh në krye të agjendës.

Organizata Botërore e Shëndetësisë e ka përfshirë këtë rrëfim në analizën e saj ndaj krizës së Covid-19. Drejtori i saj Tedros Adhanom ka folur rreth asaj se si pandemia na i kujton “marrëdhëniet intime dhe delikate midis njerëzve dhe planetit”. Pothuajse tingëllon si një i Gjelbër. Hapi tjetër është të sigurohemi që kjo lidhje të njihet po aq edhe nga qeveritë dhe institucionet Evropiane.

Angazhimi i BE-së për të mbrojtur biodiversitetin në 30 përqind të të gjitha ekosistemeve deri në vitin 2030 duhet të mbështetet me investim dhe aksion. Lidhjet midis humbjes së biodiversitetit dhe origjinës së kësaj krize, si dhe atyre midis ndotjes së ajrit dhe ndjeshmërisë ndaj Covid-19, tregojnë se mjedisi, ndryshimi i klimës dhe shëndeti nuk mund të ndahen. Nëse duam të mendojmë për qëndrueshmërinë dhe shmangien e pandemive në të ardhmen, çështjet e tilla duhet të trajtohen si një e vetme.

A ka ndonjë faktor që tregon se implikimet e krizës shëndetësore shkojnë shumë më thellë sesa ngrohja klimatike? Nuk ka të bëjë vetëm me sistemet e energjisë; Covid-19 ka prekur çdo aspekt të jetës tonë.

Petra De Sutter : Mund të tingëllojë çuditshëm, por ndryshimi i klimës është akoma në fazën fillestare. Shkon shumë ngadalë dhe njerëzit nuk mund ta shohin efektin e tij të menjëhershme. Sigurisht, do të duhejtë ishit të verbër për të mos i vënë re ndryshimet në sistemet klimatike botërore. Por, po flasim për ngjarje për të cilat nevoijiten rreth 10, 15, madje 30 vjet për t’u bërë të dukshme. Ndryshimet klimatike janë abstrakte dhe shpesh janë problem i gjeneratës së ardhëshme. Pandemia, nga ana tjetër, ka qenë kaq shkatërruese; ajo solli gjithçka në një ngërç ashtu siç nuk mund ta imagjinonim një vit më parë. Ngjante diç si fanta-shkencë, por ndodhi. Kur ndryshimi është kaq radikal – për shoqërinë, për kompanitë, për industrinë, për të gjithë – është momenti të orientojmë rimëkëmbjen në një drejtim të ri.

Kur ndryshimi është kaq radikal […] është momenti të orientojmë rimëkëmbjen në një drejtim të ri.

A do të shohim këtë lloj ?

Petra De Sutter : Forcat, kryesisht në të djathtën ekstreme, që duan t’i kthehen punës së zakonshme dhe t’i përmbahen një ekonomie të karburanteve fosile tani janë në pakicë. Ndërmjet grupeve të tjera politike, në shumicën e vendeve të BE-së (edhe pse jo në të gjitha), madje edhe në Komisionin Evropian, kjo krizë kuptohet si një moment për të ndërtuar një të ardhme të bazuar në neutralitetin klimatik dhe në dixhitalizimin. Propozimet dhe idetë e gjelbra për rimëkëmbje dhe qëndrueshmëri, që u paraqitën gjatë krizës, vazhduan të formësojnë paketën e rimëkëmbjes së BE-së. Sepse kur rindërtoni një ekonomi, nuk mendoni për një afat kohor dy ose tre vjeçar, por shikoni 20 ose 30 vjet përpara. Ambiciet dhe afati kohor për klimën dhe tranzicionet e energjisë janë të qarta dhe ato ofrojnë drejtimin që duhet marrë.

Cilat rreziqe kërcënojnë këto perspektiva për një rimëkëmbje të gjelbër?

Petra De Sutter: Marrëveshja e Gjelbër Evropiane sigurisht tingëllon e mrekullueshme dhe ambicioze, por planet gjithmonë tingëllojnë bukur në letër. Të Gjelbrit kanë marrë gjithmonë një qëndrim konstruktiv, por kritik ndërsa presin të shohin se çfarë do të thotë e gjitha kjo në praktikë. Koherenca është thembra e Akilit në këtë plan. Progresi i bërë përmes një strategjie të biodiversitetit dhe investimeve të gjelbëra mund të nënvlerësohet plotësisht me reformat bujqësore që nuk mandatojnë ndalesën e pesticideve të nevojshme dhe një politike tregtare që lejon uljen e standardeve.

Sepse kur rindërtoni një ekonomi, nuk mendoni për një afat kohor dy ose tre vjeçar, por shikoni 20 ose 30 vjet përpara

Një pyetje tjetër e rëndësishme është se si do të përdoren paratë e rimëkëmbjes. Vendet e BE-së kanë për qëllim të investojnë në tranzicionin e gjelbër dhe dixhital, por sa e ashpër do të jetë mbikëqyrja?

A do të jetë kjo një rimëkëmbje thjesht ekonomike dhe jo e përqendruar në aspektet ekologjike dhe sociale? Çështjet sociale, shëndetësia dhe arsimi nuk kanë luajtur kurrë një rol të madh në semestrin Evropian. Përkundrazi, vendet e BE-së shpesh inkurajoheshin të ulnin investimet publike dhe, në të kaluarën, Komisioni Evropian madje u ka kërkuar vendeve anëtare të privatizonin pjesë të sistemeve të tyre shëndetësore për të kursyer para. Le të shpresojmë se diç e ngjashme nuk do të ndodhë dhe se investimi do të shkojë atje ku duhet.

Dy partitë e Gjelbra të Belgjikës hynë në qeveri në Tetor 2020 dhe të Gjelbrit janë në pushtet në shumë qytete, rajone dhe vende përreth Evropës. A kërkon ndonjë rregullim largimi nga opozita për të qeverisur në një krizë?

Petra De Sutter : Pas një kohe shumë të shkurtër në qeveri, ne akoma jemi duke u mësuar dhe shumë njerëz në partinë tonë mbeten në modalitetin e opozitës. Kur bëni një marrëveshje për të hyrë në qeveri, ajo bëhet programi juaj edhe nëse nuk është manifesti juaj. Marrëveshja e koalicionit belg ka shumë elementë të gjelbër dhe ne shkruamë për klimën, energjinë dhe lëvizshmërinë. Ca pjesë të tjera nuk i përkisnin programit tonë, por kjo do të thotë të jesh pjesë e një mazhorance qeverisëse.

Nevojitet një ndryshim mentaliteti pas gati 20 vjetësh në opozitë. Në Belgjikë, të Gjelbrit tani më janë në pushtet në nivelin federal dhe në rajonet e Brukselit dhe Wallonisë. Në Ghent, një qytet shumë i dashur për mua, ata kanë qenë në pushtet për gjashtë vjet. Njerëzit i shohin efektet në cilësinë e jetës së tyre dhe vlerësojnë atë se të Gjelbrit nuk janë vetëm ëndërrimtarë. Të lëvizësh nga teoria dhe opozita për të bërë që të ndodhë ndryshimi, është e rëndësishme.

Përktheu Arta Rexhepi

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.