Елинор Остром: Случај за неуреден федерализам

Работата на политичката економистка Елинор Остром, која е инспирација за зелено размислување, е посветена на сфаќањето како ресурсите и институциите да се управуваат демократски. Во проучувањето алтернативи од реалниот свет за државната контрола и организација преку пазарот, таа нè поттикнува да го прошириме поимот за тоа што значи демократијата.

Ако сакаме да спречиме катастрофални климатски промени, кој треба да дејствува прв: владите, корпорациите или индивидуалните потрошувачи? Дали има смисла да се напредува со намалување на емисиите на штетни гасови, ако и другите не брзаат? Како најдобро да се поттикне здрава циркулација на информации со толку многу закани што се наѕираат, од „лажни вести“ и од пад на професионалното новинарство до државна и корпоративна цензура и закана за приватноста што ја претставува надзорниот капитализам? Како најдобро да се обедини Европа? Дали треба да пренесеме повеќе моќ на федерално ниво или да бидеме флексибилни и да прифатиме повеќе откажувања, дали е ова нужно зло или несакан благослов? Во соочувањето со вакви прашања, клучни за политичката пресметка на нашето време, има многу да се научи од Елинор Остром (1933-2012).

Во 2009 година, американската научничка стана првата жена на која ѝ беше доделена Нобеловата награда за економски науки „за нејзината анализа на економското управување, особено на заедничките добра“. Елинор, заедно со нејзиниот сопруг, Винсент Остром, една од централните фигури на новиот институционализам, ќе се опише себеси како „политички економист“. Како што истакнува Дерек Вол, авторот што помогна да се воспостави Остром како зелен мислител, во „Правилата на Елинор Остром за радикали“(Elinor Ostrom’s Rules for Radicals), политичката економија што ја практикува Остром се разликува од вообичаеното сфаќање на овој термин. Место да го проучува економскиот пораст, монетарната политика или државниот буџет, таа се фокусираше на тоа како овчарите во швајцарско село ги штитат своите пасишта, или како селаните на турскиот брег ги решаваат своите рибарски конфликти. (Овде не станува збор за размер – Остром, исто така, беше заинтересирана за глобалните заеднички добра, како што се климата или интернетот.)

Специфична карактеристика на учењето на Остром беше бескомпромисниот емпиризам. Тоа што е вистина во практика не треба да се прогласи за невозможно со теорија, тврдеше таа. Кога почнала со истражување на заедничките добра, доминантната теорија била дека заедничките добра се осудени на пропаст. Луѓето се суштински егоисти, водени од личен интерес дури и на сметка на другите. Ако мамењето помине неказнето, сигурно ќе мамат.

За да се обезбеди согласност, потребен е или страв од казна (државна контрола) или ветување за профит (пазарни стимулации). А, сепак, како што забележи Остром, има многубројни случаи на заеднички добра што дејствуваат и се одржуваат во текот на долг временски период. Како е можно ова?

Со проучување на десетици заедници изградени околу различни заеднички добра, Остром откри збир од осум (привремени) правила што постоеја во повеќето случаи на успешни заеднички добра и отсуствуваа таму каде што напорите не успеваа. Луѓето се, навистина, егоисти, но тие, исто така, можат да комуницираат, да преговараат, да градат доверба – и, што е најважно, да учат од своите грешки. Заедничките добра може да бидат предмет на „социјални дилеми“, но тие не се осудени од нив. Игнорирањето на ризикот од „профит без труд“ при дизајнирање политика или институција би било кратковидо, но игнорирањето на потенцијалот за соработка може да биде уште пострашно на долг рок. Неколку децении реформи засновани на поедноставени претпоставки за луѓето како „рационални актери“, кои се грижат само за себе, ни оставија институции што се сè само не рационални.

Климата, иднината на Европа и дигиталниот свет се некои од централните теми на зелената политика денес. И по последиците и по динамиката, тие, на различни начини, се дилеми за и околу демократијата. Пристапот на Остром може да биде најкорисен кај начинот на размислување што може колективно да помогне во решавањето на проблемот.

Во областа на климатската политика, Остром понуди полицентричен пристап. Полицентризмот е форма на општество што не зависи од единството на моќта за неговата кохерентност. Постојат многу „единици“, автономни, но се земаат предвид и другите, придружени со односите на соработка, конкуренција, конфликти и на решавање конфликти. Во споредба со нивната спротивна, моноцентрична хиерархија, полицентричните системи може да изгледаат малку „неуредни“. Според Остром, сепак, таквите неуредни структури се посоодветни за јавни претпријатија, демократски правен поредок и за производство на научно знаење.

Што значи ова за креирање политика за климата? Соочувањето со климатската криза не е или-или ситуација: или влади или поединци, или компании или потрошувачи, или глобален договор или натрупани експерименти на урбано ниво. Секое глобално решение треба да биде поддржано со промени во локалната политика и во индивидуалното однесување; секоја локална или национална промена треба да се вгради во глобалната соработка за да се спречи „истекување“.

Нејзиното истражување за успешни заеднички добра ја навело да предложи важна точка: дека фокусот не треба да биде на трошоците, туку на заедничките придобивки од транзицијата на кое било ниво. За домаќинството, зазеленувањето може да значи пониски сметки за греење; за градот, почист воздух и поздрави луѓе; за националната држава, помала зависност од увоз на енергија и импулс за иновации; за Европската унија, можност за повторно откривање на нејзината политика за регионална кохезија и натамошна интеграција меѓу нејзините членки. Далеку од одвлекување на вниманието, таквите колатерални придобивки се централни за климатската политика да стане изводлива – и подемократска. Во спротивно, климатската транзиција, едноставно, би се толкувала во однос на трошоците и очигледната неактивност на „профитерите без труд“ би можела да го осуети секој поттик за промени.

Некогаш гледан како камен-темелник на демократијата во вмрежен свет, денес интернетот почесто се доживува како загрозување на демократскиот процес.

Полицентричните системи се, исто така, пофлексибилни и со тоа поспособни да се приспособат на променливите околности. Тие беа во срцевината на американскиот федерализам. И иако, како што самата Остром постојано предупредуваше, дизајнирањето одржливи институции е повеќе усогласување со дадениот контекст, отколку имитирање на тоа што функционирало на друго место, идејата за полицентризам, исто така, може да ни помогне да го осветлиме – и подобро да го цениме – европското искуство за интеграција.

Пристапот на Остром може да се примени на знаење и на информации, централни предизвици за демократијата денес. Заклучоците не се толку јасни колку за климатската политика, но аналитичките рамки создадени за природните заеднички добра и полицентричните системи да имаат смисла, даваат нова перспектива. Остром во текст во коавторство со Шарлот Хес пишува дека е познато дека едно заедничко добро е склоно кон истите закани како и природните заеднички добра: комодификација и затворање, загадување и деградација, како и неодржливост.

Покрај тоа, ранливо е на тоа што тие го нарекуваат „трагедија на антизаеднички добра“, јаремот на прекумерните права на интелектуална сопственост. Од 90–тите години, интернет -дискурсот неверојатно се смени. Некогаш гледан како камен-темелник на демократијата во вмрежен свет, денес интернетот почесто се доживува како загрозување на демократскиот процес. Според Остром, сепак, дигиталното заедничко добро може да биде демократска алтернатива на моноцентричната хиерархија (тоа што ние денес го нарекуваме надзорен капитализам). Дигиталните заеднички добра треба да бидат добро дизајнирани и соодветно заштитени, со добро внимание на деталите. Нема готово решение. Едно навестување, сепак, изгледа очигледно: подобро да се воспостави функционален систем за решавање конфликти, отколку да се настојува да се решат сите конфликти со еден сет правила.

Според Остром, заедничките добра не се сребрен куршум. Во некои случаи, државата или пазарот, навистина, може да биде посоодветна за намената. Покрај тоа, резултатот од заедничките добра може да биде добар или лош, одржлив или неодржлив. Но, сите ние што веруваме дека обновувањето на демократијата почнува со начинот на кој ги организираме работната и економската активност, во нејзиното истражување ќе најдеме нешто поскапоцено од оптимистичките приказни. Ќе најдеме збир алатки за да сфатиме како можат да функционираат заедничките добра и зошто понекогаш не успеваат.

На колена, но уште во игра: независните медиуми на Централна Европа

Слободата на печатот е од суштинско значење за демократијата дозволувајќи отворена дебата и осветлувајќи ги злоупотребите на власта. Медиумите во Централна Европа мораа да се борат со намалената разновидност во секторот, преземањето на независните медиуми и сеприсутноста на пропагандата. Сепак, некои медиуми во овие земји се покажаа како извонредно отпорни продолжувајќи да произведуваат квалитетно известување и покрај зголемениот притисок од владата. Со доволна поддршка од читателите и од меѓународната заедница, тие би можеле да формираат столб на новиот, плуралистички медиумски простор.

Централноевропското новинарство е далеку од мртво. Тие што не веруваат треба само да ги погледнат победниците и номинираните за Европската награда за печат – награда што стана сè позначаен показател за новинарскиот квалитет во Европа. Во 2020 година, најдоброто мислење дојде од најголемиот словачки дневен весник, „СМЕ“. Беата Балогова, новинарката што учествуваше во студентските протести во 1989 година против неслободниот социјалистички режим во земјата, опиша како по три децении во демократија, Словаците повторно се најдоа на крстопат меѓу слободата и „неслободата“. Нејзиното дело повикуваше на отпор против политичарите што „ја киднапираат иднината“ и ги оправдуваат своите деструктивни мерки врз основа на „заштита на идентитетот на нацијата од непријатели, непријатели што ги зготвија по рецепти на успешни автократи“.

Истата година, „Спиече“ (Spięcie), заеднички проект меѓу пет независни редакции во Полска, беше пофален од жирито што ја доделува Европската награда за печат за напорите да се соочи со поларизацијата во полското општество. Списанијата што учествуваа – кои се наоѓаат на различни точки од политичкиот спектар, од умерена конзервативна до прогресивна левица – заедно избраа серија теми што треба да се обработат. Меѓутоа, место да ги објавуваат написите од сопствениот персонал, тие објавуваа написи едни од други за да ги соочат читателите со нови, можеби непознати перспективи и за да им помогнат да ги разбијат меурите на филтрација. Медиумите во регионот се, исто така, добро застапени меѓу неодамнешните номинации, вклучително и романската „Република“ (Republica.ro) за истакнување на вкоренетата тенденција за обвинување на жртвите (без разлика дали станува збор за случаи на сексуално вознемирување, сообраќајни несреќи или природни катастрофи) во романското општество во 2017 година, унгарскиот медиум „Директ36“ (Direkt36) за опишување како германската индустрија го заштитува режимот на Виктор Орбан од критиките на Западот во 2021 година и чешката веб-страница „А2ларм“ (A2larm )за анализа што значи „Црниот живот е важен“ за ромското малцинство, истата година.

Меѓутоа, моќното новинарство во регионот не е ограничено само на потесниот избор за наградата. Во 2018 година во Словачка Јан Куцијак и Мартина Кушнирова беа убиени како одмазда за нивното истражно известување за криминални организации, објавено на интернет -порталот за вести „Актуелност“ (Aktuality.sk). Бугарскиот истражувачки медиум „Бивол“ (Bivol), тријазичната балтичка истражувачка веб-страница „Ре: Балтика“ (Re: Baltica) и прекуграничните проекти како Балканската мрежа за истражувачко новинарство им се добро познати на новинарите низ Европа. Романскиот документарен филм „Колектив“(Collective ), номиниран за „Оскар“, прикажува како новинарот Каталин Толонтан и неговиот тим во спортскиот весник „Газета спортурилор“ (Gazeta Sporturilor ) почнале истрага за да откријат како корупцијата и неспособноста довеле до смрт на десетици луѓе по пожарот во ноќен клуб во Букурешт. Тешкиот извештај доведе до оставка на министерот за здравство – впечатлив пример за тоа како педантното новинарство може да има вистинско влијание. Додека документарниот филм завршува со отрезнувачки заклучок дека доброто новинарство не може само да ги донесе потребните промени во општеството, работата на овие репортери испраќа јасен сигнал до политичарите дека не можат да очекуваат дека сè ќе им успее.

Клима на преземање

Иако, очигледно, нема недостиг од квалитетно новинарство, политичката и економска средина во Централна Европа во изминатите децении им отежнуваше на овие медиуми да најдат одржливи извори на приход. Многумина се бореа да соберат доволно средства за да ги финансираат напорните истражувања потребни за нивното известување, како и соодветно далекосежни канали за дистрибуција за нивните наоди. Претходен напис за „Зелениот европски журнал“ опишува како медиумското опкружување во новите источни земји-членки на ЕУ стануваше сè поживописно кога почнаа да се отвораат, почнувајќи од раните 90–ти години. На новинарите, конечно, им беше дозволено да пишуваат послободно и во нови формати, кои претходно не им беа познати. Повеќето медиуми завршија во рацете на големи странски конгломерати. Во земјите што беа географски поблиску до „Запад“ (како што се вишеградските земји: Полска, Словачка, Чешка и Унгарија), тоа значеше до 80 проценти од пазарот. Тие со право беа критикувани за давање приоритет на профитот во однос на новинарскиот квалитет, но денес постои одредена носталгија за времето на странска сопственост. Во Унгарија, многу новинари тврдат дека странските компании обезбедија финансиска стабилност и ефективно ги заштитуваа редакциите од политички притисоци.

Независните медиуми во Централна Европа не треба да се напуштат.

Новиот милениум донесе голем број неповолни случувања поради недостигот од барања за владеење на правото по пристапувањето во ЕУ, економска криза и промени на пазарот на медиумите предизвикани од брзото ширење на пристапот до интернет. Во согласност со глобалниот тренд, приходите од медиумите опаднаа, огласувачите преминаа на „Гугл“ и на „Фејсбук“, а многу претходно профитабилни медиуми се најдоа со финансиите во минус. Странските сопственици го загубија интересот за медиумите што ги купија во текот на претходната деценија (особено во помалите земји; помалку на релативно големиот и посилен полски пазар). Речиси истовремено, нов вид политичари, авторитети и популисти, почна да покажува зголемен апетит за медиумска контрола. Ова доведе до појава на преземање на медиумите, при што приватните интереси извршија сосема доволен притисок врз независните медиуми за да ги спречат правилно да ја вршат својата работа, истовремено престанувајќи отворено да ги кршат нивните права.

Место да ги затвораат новинарите или да испраќаат екипи за упад во редакциите, владите што сакаа да ја заострат контролата воведоа повисоки даноци или непропорционални барања за контрола на квалитетот што ги оттргнаа новинарите од нивните основни задачи. Во меѓувреме, групите од интерес манипулираа со пазарот на реклами за да наметнат влијание врз известувањето или, едноставно, си го откупија патот до медиумите. Во Чешка, Андреј Бабиш (бизнисмен и премиер од 2017 година) стана најголемиот сопственик на медиуми откако се здоби со неколку водечки медиуми од странски сопственици. Словачкиот „СМЕ“ привремено се најде во рацете на финансиската група „Пента“, компанија за чиишто корупциски скандали медиумот често известуваше. Во Словенија, инвеститорите поврзани со авторитативната популистичка влада на Унгарија почнаа да купуваат удели во медиумите за да му помогнат на колегата популист Јанез Јанша да ја пренесе својата порака. Во Унгарија, целиот локален и регионален печат беше купен од неговите поранешни (претежно германски) сопственици и се претвори во гласник на владата. Полската влада изрази слични аспирации за „повторна полонизација“ на својот медиумски простор.

Рекламирањето често се распределува на пристрасен начин. Во Бугарија и во Унгарија, државата стана доминантен играч на пазарот за реклами, што ѝ овозможува финансиски да награди поволно известување и да ги казни тие што се критични. Во овој контекст, истражувачките новинари, истражувачките медиуми или тие што, едноставно, сакаат да придонесат за неограничен јавен дискурс, често се борат да врзат крај со крај.

Прислушување на читателите

Иако контекстот во кој функционираат независните медиуми во регионот е далеку од здрав, голем дел од медиумите успеаја да преживеат, додека некои од новинарите што останаа без работа успеаја да почнат нови – иако, обично, помали – проекти. Исто така, постојат и некои надежни знаци за иднината. Квалитетното новинарство може да биде поотпорно отколку што мислеа некои коментатори, а читателите би можеле да покажат поголема подготвеност отколку што се очекуваше за да го поддржат опстанокот на доверливи медиуми. Извештајот од јануари 2021 година покажа дека сè поголем број редакции гледаат на приходите генерирани од читатели како на средство за одржување на своето идно работење. Овој фокус на поддршката од читателите може да биде опција и во источноевропските членки на Унијата. Извештајот на „Ројтерс“ за дигитални вести за 2020 година откри дека процентот на луѓе што платиле за вести се зголемил за време на пандемијата: во Чешка и во Бугарија, 10 проценти од испитаниците рекле дека плаќаат за некаква форма на вести преку интернет, со бројки од 20 проценти во Полска и 16 проценти во Романија.

Приходите генерирани од читателите, генерално, имаат една од трите форми: претплати (читателите плаќаат за пристап), донации (читателите плаќаат за медиумиот да биде слободно достапен) и членство (читателите имаат поактивна, партиципативна улога). Веќе имаше некои спорадични примери на успешни проекти поддржани од читатели. Во Словачка, група новинари што беа лути поради преземањето на „СМЕ“ од страна на „Пента“ решија да го отворат весникот „Деник Н“ (значи независен дневен весник). Нивното лансирање беше поддржано со првична донација од локална ИТ-компанија, но нивниот модел на претплата се покажа како толку успешен што во краток временски период тие собраа доволно приходи за да го отплатат почетниот капитал. Додека „Деник Н“(Denník N ) се сметаше за можен пример за регионот, повеќето други медиуми беа помалку успешни во искористувањето на потенцијалот на своите читатели. Во повеќето земји, проектите за членство сè уште се во фаза на формирање и претплатата досега не постигна споредлив успех. Донациите се почести, но доаѓаат со значителни мани: нивните текови се непредвидливи и сумите што ги генерира кампањата за групно финансирање ретко се доволни за да одржат редакција со повеќе од грст новинари. Сепак, за многу истражувачки медиуми и левичарски, прогресивни сајтови за мислења би било невозможно да преживеат поинаку.

Медиумите на пресвртница

Пандемијата беше пресвртница. Здравствената криза ја направи публиката посвесна за ранливоста на независните редакции. Со пропаѓањето на пазарот за рекламирање и со затворањето на киосците, сè повеќе медиуми бараа поддршка од своите читатели. Покрај тоа, вонредната ситуација во јавното здравје и непосредната закана што ја претставуваше за здравјето на нивните најблиски, создадоа обновена благодарност за медиумите што работат на откривање на вистината, а не за засилување на манипулираните податоци на владата.

Во Унгарија, владата на Виктор Орбан направи чекор што предизвика огромен шок. Го отстрани главниот уредник на најголемата редакција во земјата, „Индекс“ (Index.hu) – единствениот преостанат независен весник што сè уште го консумираа конзервативците, либералите, обожавателите на Орбан и владините критичари – и постави свои луѓе во менаџерскиот тим. Ова предизвика масовна оставка на речиси целиот персонал на редакцијата. Тие нови невработени новинари одговорија со почнување кампања за групно финансирање што им донесе приближно 40.000 поддржувачи што плаќаа. Во земја каде што новинарството преку интернет, целосно водено од читатели, до тогаш изгледаше речиси невозможно, им овозможи да го отворат „Телекс“ (Telex.hu), медиум што успеа да ги вработи сите поранешни членови на тимот што сакаа да ја продолжат својата работа. Досега, оваа поддршка се покажа како доволна за да ѝ овозможи на платформата да работи без рекламирање и да ја направи својата содржина слободно достапна.

Здравствената криза ја направи публиката посвесна за ранливоста на независните редакции.

Популистичкото раководство на Полска сака да копира многу потези на Унгарија во нападот врз владеењето на правото, граѓанското општество и независните медиуми. Клучна тактика е претворањето на медиумите од јавниот сервис (форма на независни медиуми финансирани од даноци) во некаква форма на идеолошки медиуми контролирани од владата, често етикетирани од критичарите како „пропаганда“. Во почетокот на 2020 година, Дариуш Росијак, популарен водител на јавното радио „Тројка“, беше отпуштен, наводно, како одговор на неговото учество во програмите емитувани од владиниот критички настроен „ТВН канал“ и неговите чести критики на Доналд Трамп. Како резултат на тоа, неколку негови поранешни колеги заминаа и решија групно да финансираат свои медиуми. Кампањата во голема мера ги надмина очекувањата на нејзините основачи, а „Нови швјат“ (Nowy Świat) сега има месечен буџет од речиси 700.000 злоти (150.000 евра).

Заостанување

Овие случаи покажуваат дека донациите можат да ги одржат медиумите. Тие им дозволија на новинарите со докажано досие, исфрлени од нивните редакции при преземање, да продолжат да работат квалитетно новинарство. Но, тешко е да се генерализира од овие искуства бидејќи невидената поддршка што ја добија беше предизвикана од губењето на ценетиот извор на информации кај публиката. Исто така, тешко е да се предвиди колку долго може да трае овој модел бидејќи новинарството водено од донации има релативно кратка историја, а досегашните докази покажуваат дека донаторите на групно финансирање брзо губат интерес. Тие можат да бидат дарежливи кога ќе се почне нов проект, но помала е веројатноста да придонесат за неговиот континуиран опстанок. Претплатата – кога пристапот е условен со плаќање – нашироко се гледа како поизводлив модел, моментно користен од познати медиуми како словенечка „Младина“ и полска „Газета виборца“ (Gazeta Wyborcza), меѓу другите. Но, овие модели на претплата тешко се воведуваат. На краток рок, заклучувањето на содржините штети на рангирањето на страниците во пребарувањето, читаноста и на приходите од реклами. Покрај тоа, претплатата (или „ѕидови што се плаќаат“ како што понекогаш, помалку привлечно, се нарекуваат) ризикува држење вредна содржина подалеку од публиката. Во време кога одредени земји во ЕУ имаат влада или други групи на интерес што инвестираат зголемена сума пари и енергија за ширење дезинформации или пропаганда, ставањето на фактичките вести на располагање само на тие што плаќаат за тоа е многу опасна стратегија. Постои ризик политички мотивираната содржина (и од заробени даватели на јавни услуги и од политички усогласени приватни медиуми) тогаш да стане стандарден извор на информации за секој што не е подготвен, мотивиран, па дури и способен да купи непристрасна алтернатива. Тоа може да доведе до создавање непремостлив јаз – не само меѓу богатите и сиромашните, туку и меѓу „експертите“, чијашто работа, социјална положба или голем интерес за политика им овозможува да бараат најдобри можни информации за случувањата во јавниот живот, и граѓаните со ограничена експертиза или мрежи, кои може да имаат други интереси и должности што го отежнуваат идентификувањето вредни информации скриени зад ѕидовите што се плаќаат. Во таква ситуација страда демократијата. Ако гласачите имаат лесен пристап само до изманипулирани информации, донесувањето одлуки што се базираат на информации на денот на изборите (или дознавање каде лежат нечии вистински интереси) е речиси невозможно.

[…] ставањето на фактичките вести на располагање само на тие што плаќаат е многу опасна стратегија.

Попривлечниот модел усвоен од унгарскиот видеоканал „Партизан“, меѓу другите, е потпирање на содржината на „фримиум“ (freemium). Медиумот произведува емисии со соговорници, длабински интервјуа, документарни филмови и истражувања. До поголемиот дел од нивната содржина може да се пристапи бесплатно на платформи за споделување видеа или да се слуша како поткаст, а соработниците што плаќаат добиваат пристап до голем број додатоци, како што се несечени верзии на видеата. Во некои земји, владите се вмешаа за да ги ублажат загубите што ги претрпеа редакциите како резултат на ковид-19. Добар пример е Латвискиот фонд за поддршка на медиумите, кој имаше цел да им помогне на радиодифузерите, како и на печатените публикации и на публикациите на интернет во време на огромен финансиски притисок. Но, во многу земји овој вид поддршка е (или би бил) недостапен за критично настроените медиуми, со оглед на отвореното непријателство на владите кон нив.

Без оглед на пандемијата, ЕУ обезбедува одредено ниво поддршка за истражувачкото новинарство што многу медиуми добро го користат, а во претходните години низа приватни филантропи обезбедија финансиска поддршка за медиумите што вршат вредна работа на терен. Во декември 2020 година, Европската комисија го претстави Акцискиот план за европска демократија, како и Медиумски и аудиовизуелен акциски план. Тие беа придружени со ветување за преземање натамошни чекори за подобрување на медиумскиот плурализам, особено со обезбедување транспарентност на државното рекламирање и помагање на медиумите да аплицираат за финансиска поддршка. Сродна препорака во 2021 година има цел да ја подобри безбедноста на новинарите, имајќи предвид дека малтретирањето и нападите врз новинарите (особено жените) станаа уште еден сериозен проблем. Ова се чекори во вистинската насока, но, можеби, не се доволно кога редакциите постојано се намалуваат, а новинарите, особено тие надвор од главните градови, се мачат да ја завршат својата работа.

Кога станува збор за вештините на новинарите, многу независни медиуми во Централна Европа, како и во Источна Европа и пошироко, се добро подготвени да ѝ помогнат на својата земја да ја надмине „кризата на демократијата“. Тие се мајстори за новинарскиот занает и уживаат доверба кај своите читатели; успеваат ефективно да привлечат внимание за проблемите поврзани со управувањето и постојано откриваат прекршувања поврзани со политичката и економска елита. Како и да е, им треба помош од европските креатори на политика, фондации и одговорни граѓани за да продолжат да ја работат својата работа, да го одржат квалитетот на своето известување и да го зголемат своето влијание. Поддршката е, исто така, клучна за професијата да биде привлечна за талентираните новинари од новите генерации, кои моментно двапати помислуваат пред да прифатат недоволно платена работа во весник со ограничени перспективи за иднината. Ако оваа поддршка стигне навреме, овие новинари, добро упатени во обезбедувањето сигурни информации и борба против пропагандата, можат да формираат столб на нов, многу посилен медиумски простор. Тој во кој виталните информации остануваат достапни за секого. Редакциите се особено подложни на заклучување во меурчињата на филтрирање, фрагментацијата на публиката и во нестабилноста на медиумскиот пазар. Растечката подготвеност да се плати за квалитетна содржина е ветувачки знак – покажува дека сè повеќе луѓе ја ценат квалитетната продукција на вести и плурализмот на информациите. Сепак, независните медиуми од Централна Европа не треба да бидат напуштени и оставени сами да се спротивставуваат на сите малициозни сили во нивната земја. Со оглед на финансиските тешкотии на западните медиуми, јасно е дека одржливоста и сигурноста за иднината за независните медиуми во Централна Европа е сè уште далеку.

Демократија во пандемија: моментната состојба

Пандемијата на ковид-19 длабоко ги погоди сите аспекти на животот, а политиката не е исклучок. Ограничување на основната слобода, вонредни состојби и јасни авторитативни грабања на моќта во некои земји – искуството поставува сериозни прашања за цврстината на демократиите во криза. Социјалното дистанцирање го испразни и заедничкиот простор што ги зближува луѓето и им дава живот на заедниците. Сепак, здравствената криза останува вистинска итна состојба и, во одреден момент, ќе помине. Што ќе значи пандемијата за иднината на демократијата? Рано е да се каже. Избегнувајќи алармирање и задоволство од самите себе, овие инфографикони ни покажуваат како демократиите се соочувале со кризата. Иако постојат основи за загриженост за иднината на демократијата, постојат и причини да се слави нејзината отпорност.

Расте демократскиот јаз

Индексот на „Фридом хаус“ ги разгледува граѓанската слобода и политичките права низ целиот свет за да ја измери температурата на демократијата на глобално ниво. Од 2006 година глобалната слика безусловно се влоши. 2020 година беше најлошата година досега.

Број на земји во кои демократијата се подобри минус бројот каде што назадуваше
Извор: Фридом хаус
– Демократски јаз
– Број на земји каде што назадуваше
– Број на земји каде што се подобри

Протестите мора да продолжат

И покрај здравствената ситуација и законските ограничувања, правото на протест се остваруваше во текот на 2020 година и на 2021 година. Иако некои демонстрации се фокусираа на затворањата, најголемите повикуваа на расна еднаквост, репродуктивни права и чесна влада.

Протестите низ Европа во 2020 година и во 2021 година Извори: Карнегу фондација за меѓународен мир и локални вести

–          Женски права (родовобазирано насилство и репродуктивни права)
–          Демократија
–          Граѓански слободи (вклучувајќи образование и слобода на собирање)
–          Ковид-19 (вклучува скептицизам за ковид-19 и социјални протести против затворањата)
–          Антикорупција
–          Услови во затворите
–          Расна еднаквост и полициска бруталност
–          Клима

Забелешка: Оваа карта ги покрива поголемите и поупорни протести. Податоците за протестите никогаш не се целосни и поплаките често се преклопуваат.

Шок за довербата на јавноста?

Пандемијата беше шок што малкумина го очекуваа. Иако можеше да се очекува дека тешкото запирање што го проживеа светот ќе ја поткопа вербата на луѓето во институциите, во 2020 година, особено по првиот бран, сликата повеќе зборуваше за заедништво во момент на криза.

Доверба во институциите
Колку лично им верувате на следниве институции? 1 воопшто – 10 целосно.
Извор: Еврофонд
Доверба во ЕУ Доверба во ЕУ Доверба во власта Доверба во власта
Април 2020 година Јули 2020 година Април 2020 година Јули 2020 година
Финска
Полска
Австрија
Холандија
ЕУ-просек
Словачка
Италија
Бугарија
Шпанија
Франција

Губење на навиката

Речиси сите големи избори што се одржаа во Европа од почетокот на пандемијата доживеа пад на одѕивот на гласачите, од разбирливи причини. На општинските избори во Франција разликата беше голема. Во Холандија, посебни тридневни избори помогнаа бројките да бидат исклучително високи.

Одѕивот на изборите во пандемијата
Извори: Меѓународна фондација за изборни системи и локални вести
– Одѕив на неодамнешни избори – Одѕив на претходните исти избори
Бугарски парламентарни избори
Април 2021 година
Холандски парламентарни избори
Март 2021 година
Португалски претседателски избори
Јануари 2021 година
Литвански парламентарни избори
Октомври 2020 година
Чешки регионални избори
Октомври 2020 година
Италијански регионални избори
Септември 2020 година
Хрватски парламентари избори
Јули 2020 година
Француски општински избори
Март – јуни 2020 година

Ѕвони алармот

Вонредната состојба треба да биде последното прибежиште во моменти на криза. Бидејќи извршните дејства носат ризици и искушенија, тие треба да бидат привремени и подложни на проверки и на рамнотежа. Дури и во пандемија, отворените канали за разгледување, дебата и за несогласување се клучни за демократијата.

Број на денови под вонредна состојба
Имиња на усвоените мерки може да варираат. Податоци од 30 април 2021 година
Велика Британија
до 25 септември 2021 година
Италија
до 31 јули 2021 година
Франција
до 2 јуни 2021 година
Шпанија
заврши на 9 мај 2021 година
Унгарија
нема одреден датум на завршување
Белгија
заврши во јуни 2020 година

Далечинска демократија

Многумина предвидуваат дека обесшумувањето и индустриското одгледување животни ќе ги направи пандемиите поверојатни во текот на 21 век. Но, отпорноста не бара само да ги реформираме нашите системи за храна и синџирите на снабдување; тоа значи и заштита од пандемијата на нашите парламентарни системи.

ЕУ-парламент Италија Франција Германија Шпанија
Дали беше дозволено
далечинско учество на претставниците?
Дали бројот на учесници Само во првата фаза Кворумот беше намален
беше намален? и со неформален договор за една четвртина
Дали агендата беше скратена?
Дали беа изменети седниците
за расправи и гласања?
Дали беше одобрено Само во одбори
далечинско гласање? и како последно средство
Дали беше одобрено гласање
со полномошник?
Дали беа формирани
специјални комисии?
Дали беа формирани
ограничени комисии?

Грбот спроти ѕид: враќање на борбата

Откако ја загуби работата како новинарка во Турција по нејзините отворени критики за сè понедемократскиот режим, писателката Еџе Темелкуран тргна да ги предупреди тие во другите земји за знаците на притаена авторитативна политика. Иако има некои зраци на светлина, таа предупредува дека многу западни демократии се на нестабилна почва додека политиката се движи надесно. Патот назад е долг и бара од граѓаните да си го вратат достоинството и повторно да ја откријат вербата во себе, во својата демократија и едни во други.

Беатрис Вајт: Во Вашата книга „Како да изгубите земја“ (How to Lose a Country), дијагностицирате форма на современа авторитаивна политика што не пристигнува со тенкови, туку постепено се зацврстува. Кои се главните карактеристики на овој феномен? Како сметате дека највпечатливо се отелотворува во Европа денес?

Еџе Темелкуран: Оваа книга, донекаде иронично, е напишана како прирачник за потенцијални диктатори. Но, исто така, дава увид во тоа што може да се случи во Европа. Тоа, всушност, беше повик за глобална солидарност, но најмногу беше насочен кон европските земји и САД бидејќи земјите како Индија, Турција и Пакистан знаат сè за овој иритирачки процес на демократска земја што се лизга по падината кон авторитативна политика. Но, западните земји одамна ја земаат демократијата здраво за готово. Тие имаат премногу доверба во своите институции и во нивната таканаречена демократска култура.

Главната порака е дека авторитативната политика е глобален феномен и овие авторитативни лидери учат едни од други. Не пристигнува во униформи, туку со смешни фризури, како Борис Џонсон и Доналд Трамп. Луѓето се многу збунети ако ова се идентификува како фашизам. Но, ние треба да го наречеме фашизам, место популизам или авторитет. Луѓето често мислат дека фашизмот беше целосно избришан во Европа до крајот на Втората светска војна. Всушност, тој беше само поразен на бојното поле. Неколку земји, покрај Германија, се соочија со сопствената историја на фашизам.

Се обидував да предупредам и да ги поттикнам овие општества да дејствуваат бидејќи во земји како Турција, ние сме исцрпени. Авторитаивното дејствување не се однесува само на политиката – тоа создава морална корупција и го нарушува основниот консензус во општеството. Сè уште ни е потребна издржливост на спротивните, загрижени маси на Запад. Се работи за обид да се најде начин да се изгради заеднички јазик – заедничка нарација – за да можеме заедно да се спротивставиме на оваа нова форма на фашизам. Не може да го победат сами луѓето на една земја. Потребна е глобална солидарност.

Лидерите како Реџеп Таип Ердоган и Доналд Трамп се вешти во присвојување на реториката на демократијата: само нивните победи се вистински демократски резултати. Како тие што ги бранеа демократските принципи од авторитативното однесување открија дека дури и концептите што ги бранат се узурпирани?

Тоа што го велат не е целосно погрешно. Да, тие победуваат на избори, победуваат во гласачките кутии, но ова само ја илустрира кризата на застапеност што ја доживуваме во моментов. Бидејќи, во текот на долг период, демократијата се сведе на гласачки кутии. Кампањата за запирање на инвазијата врз Ирак во 2003 година беше впечатлив пример. Улиците беа полни со луѓе што велат „не“ на војната, но, сепак, нивните лидери продолжија.

Кога излезе книгата пред две години, со своите предупредувања за тоа што, најверојатно, ќе се случи, многумина ја отфрлија поради чувство на исклучителност. Но, сега луѓето на места како Велика Британија, Франција, Германија и САД се вратија на тоа. Ова покажува како, во рок од две години, сите овие институции, сите овие таканаречени зрели демократии, почнаа да губат верба во себе. Тоа се случува исклучително брзо, пред нашите очи.

Процесот може да се следи многу подалеку – до крајот на 70 тите години, кога Маргарет Тачер и Роналд Реган изјавија „нема алтернатива“. Потоа, особено по Студената војна, демократијата стана нешто административно, нешто за што треба да се грижи некој друг место нас. Водењето на земјата се однесуваше на бројки – бројки што зборуваат со бројки. Луѓето веќе не се сметаа. Ако нема алтернатива, што прават луѓето? Тие продолжуваат со својот живот. Тоа е тоа што се очекуваше од нив. Но, ова не се случи случајно. Левицата беше потисната во секоја земја, без разлика дали со воен удар, како што се случи во Турција, или со војувањето на Тачер и на Реган против синдикатите.

Целата политичка сфера се помести надесно. Мораме да се соочиме со ова.

Целата политичка сфера се помести надесно. Мораме да се соочиме со ова. Без прогресивни елементи во политиката и во општеството, нема контрола и рамнотежа во однос на моралот и на политиката. Останавме да живееме со детето мунтант на неолибералната политика. Без вистинска демократија што вклучува социјална правда, завршуваме во ситуација во која секој може да биде самопрогласен „вистински демократ“.

Овој вид „демократија“, која сè уште е нашата сегашна состојба на демократија, бара аполитизирани маси. Така тие произведуваат идеален граѓанин, кој ја избегнува политиката, тој што мисли дека демократијата се однесува само на гласачките кутии, дека политиката на идентитетот е единственото нешто што е важно, а дека слободата е само работа на поединецот итн. Резултатот од намалувањето на сите овие концепти се луѓето што мислат дека ако се ослободат од Европската унија (особено во Велика Британија) ќе бидат слободни и ќе бидат „супер“. Оваа парадигма се задржа и денес. Но, луѓето сакаат да го занемарат периодот во историјата кога политиката на десницата стана толку доминантна што се претвори во наша природна состојба. Истовремено се одвиваат неколку други кризи – кризите на капитализмот, демократијата, климата и така натаму – и овие стравови лесно можат да се политизираат и мобилизираат од лидерите десничари и популисти, ако луѓето немаат вистински, цврст избор.

Сепак, сè уште има луѓе на улиците денес – продемократските движења во Хонгконг, Русија, Белорусија и во Мјанмар, на пример. Но, исто така, и на Запад, особено младите бараат социјална, расна и еколошка правда. Како гледате на овие движења?

Постои голема разновидност меѓу овие движења – во поглед на луѓето на улиците и нивните барања, потекло и јазици. Но, јас гледам глобално заедништво: сите тие бараат човечко достоинство, на неколку различни начини. Ова е дел од одговорот на кризата на застапеност и на други кризи со кои се соочуваме. Има нешто многу надежно во овие протести и демонстрации што се појавија, дури и за време на пандемија. Низ светот, желбата на луѓето за достоинство е посилна дури и од стравот од смрт. Ова покажува дека човештвото сè уште има верба во себе. Се надевам дека сите овие демонстрации можат да се одржат солидарно едни со други под знамето на човечкото достоинство.

Оваа нова генерација е толку лута на претходните генерации. Зошто не би била? Сите овие кризи им паднаа в скут. Се чувствуваат како да немаат што да загубат. Тие го гледаат лицемерството; тие се цинични, саркастични и лути. Но, сè уште преговараат – сè уште сакаат нешто и јасно кажуваат што сакаат. Меѓутоа, ако не ги сослушаат, следните бранови протести нема да бидат толку елоквентни.

Луѓето, исто така, се на улиците во демократиите што назадуваат, особено маргинализираните групи, чиишто основни права сега се загрозени, како што се жените. Како ја гледате нивната улога во движењата на отпорот?

Не е случајно што денешниот најостар отпор доаѓа од женското движење. Кога се борите за својот живот – буквално – се борите најжестоко. Ова може да звучи како далечен проблем за жените на Запад. Но, размислете за сè што се смени во изминатите неколку години што претходно изгледаше незамисливо.

Жените се канаринците во рудникот за јаглен […] затоа што фашизмот секогаш прво ги напаѓа жените […]

Во земји како Турција, се води сеопфатна војна против жените. Но, ова е предвидливо бидејќи знаеме дека мизогинијата е прв придружник на фашизмот. Жените се канаринците во рудникот за јаглен кога станува збор за фашизмот. Ова не е затоа што нивните политички и морални сензори се почувствителни од машките, туку затоа што фашизмот секогаш прво ги напаѓа жените и тука не зборувам само за самите жени, туку за сè што е женско. И мислам дека фашизмот ќе биде поразен со отстранување на мизогинијата. Тоа зависи од жените и тие сега стануваат свесни насекаде во светот. Според моето мислење, единствената инспиративна работа во политиката денес се младите луѓе, особено жените.

Протестните движења често развиваат нови начини на водење политика. Едно од наследствата на протестите во паркот Гези беа собири на луѓе од дното нагоре што се појавија низ градот. Дали постојат знаци дека конвенционалната политика може да се отвори за оваа практика бидејќи социјалните движења ја зголемуваат нејзината моќ?

Да, мислам дека политичкиот естаблишмент сфаќа дека доколку не ги поздрави овие движења, ќе биде застарен, минлив и, на крајот, ќе исчезне. Видовме како се појавуваат нови политички организми од движењата во Хонгконг, Истанбул и во Каиро. Но, тие не се компатибилни со нашата сегашна претставничка демократија.

Единствениот излез што го гледам од овој ќор-сокак е локалната политика. Прогресивните градоначалници, општини и локални политичари што се желни да најдат нови начини за водење политика, се поподготвени за интеракција со овие политички движења. Ако не се случеа протестите во Гези [кандидатот на левоцентристичката опозициска ЦХП] Екрем Имамоглу немаше повторно да победи на прегласувањето за избор на градоначалник на Истанбул во 2019 година. Токму тие луѓе се организираа и се мобилизираа себеси и другите да гласаат повторно. Мислам дека тие политички движења нè учат преку своите постапки. Решителноста, тврдоглавоста и палавоста што ги прават толку активни можат да ги освежат нашите политички институции – доколку се отворени за освежување.

Како зелените и прогресивните можат да допрат надвор од своите кругови, до поширокото општество, избегнувајќи ги притоа типот на популистичка реторика и стратегиите што ги користат нивните противници?

Живееме во ера на страв и на распаѓање. Фашистите си играат со емоциите и ги монополизираат во својот дискурс. Мислам дека левицата воопшто, но зелените особено, треба да размислат за својот политички однос кон емоциите, како и кон вредностите. Да престанеме да се плашиме од емоции и да научиме како повторно да разговараме со луѓето, како и меѓу себе, за љубовта, лутината, стравот, па дури и за верата. Што е вера за нас? Во што имаме верба? Што можеме да кажеме за љубовта како луѓе од левицата? Или за гордоста? Гледам научена дистанца од емоциите во прогресивната политика. Сепак, новите политички организми се обидуваат да го направат ова; тие се обидуваат да изразат емоции. Затоа тие се толку динамични и сосема поинакви од институционализираната и воспоставена политика.

Како писателка, ја истражувате сложеноста на човечката природа и мотиви. Каква улога може да игра фикцијата во промената на нашата политика и на општеството и да помогне да се разбереме едни со други?

Зборовите, било да се политички или неполитички, не го менуваат светот; само луѓето што веруваат во овие зборови можат да го направат тоа. Затоа, невозможно е да се спореди пишувањето за политика со пишувањето фикција во однос на моралниот суд за нашиот придонес кон светот. Ако ме прашувате, мојот роман „Жени што дуваат на јазли“ (Women Who Blow on Knots) беше многу повеќе политички трансформативен, отколку „Како да изгубите земја“. Предноста на фикцијата е што приказната е посочувствителна и поопфатна форма на комуникација; читателот полесно му се приближува на навидум аполитичниот писател. Потоа, во доменот на фикцијата, писателот може да зборува за најконтроверзните идеи и за вистината во апсолутна смисла.

Како новинарка што постојано зборуваше, често се соочувавте со тие што стојат зад демократскиот пад на Турција. Вашата нова книга „Заедно“ (Together) бара од читателот да избере да има верба во луѓето со кои ја делиме оваа планета. Што велите, како сега можеме да изградиме мостови, да ја имаме оваа верба еден во друг?

Мислам дека прашањето „како да се изградат мостови“ не е вистинското за поставување. Понекогаш нема мостови. Политиката не е само мир и хармонија, туку конфронтација. Сепак, ние го истеравме овој начин на размислување од нашата политичка сфера. Политичкиот систем не сака конфронтација, не сака антагонизам. Затоа луѓето треба да веруваат дека не постои алтернатива; нема веќе за што да се борат. Дури и без да забележиме, ја нормализиравме оваа идеја. Ја исфрливме борбата од нашиот речник во обид да преживееме. Го прифативме нашиот намален простор за постоење. Но, ако место тоа сфатиме дека нè победија и дека сме лути, ова може да биде појдовна точка од која треба да се направи нешто. Политиката, за жал, е борба. Би било убаво оваа борба да вклучува само зборови, но понекогаш тоа не е така.

Затоа се враќам на овој пораз; откако ќе бидете поразени, некако легитимирајте го, нормализирајте го поразот, а потоа почнете да прашувате како можеме да градиме мостови. Ќе ги победиме. Мора да се запрат. Како дојдовме до точка да го поставиме ова прашање за заедничкиот живот со фашизмот? Не, тоа е погрешно прашање! Ова се прашањата што ја овозможуваат доминантната идеологија.

По модерното: државјанство надвор од националната држава?

Сè поголем број луѓе живеат и работат во странство како недржавјани, додека државите ги филтрираат и категоризираат жителите и нивните права на сè посложени начини. Што значи државјанството за милиони луѓе во Европа, кои се мигранти во каква било форма? Ако демократијата остане во својот национален калап, патот во 21 век може да биде пат на исклучување и на обесправување. Освен ако државјанството не може повторно да се замисли.

Ова е 2074 година во постапокалиптична Европа и организираниот живот на луѓето каков што го знаеме престана да постои. Тоа што останува од европското население е расфрлено низ континентот, живее во различни заедници или племиња. Ова е поставката на „Племињата на Европа“(Tribes of Europa),  серија на „Нетфликс“ од 2021 година, која се потпира на прилично вообичаен тренд во научната фантастика: човештвото по катастрофа се враќа во својата предмодерен облик. Иднината се замислува како враќање во минатото. За литературниот теоретичар Фредрик Џејмсон, парадоксот на научната фантастика е тоа што открива дека иднината на крајот е незамислива. Затоа, нејзината функција е „да не ни дава ‘слики‘ од иднината […], туку да го обезличи и преструктурира нашето искуство од нашата сегашност“.

„Племињата на Европа“, преокупирана со прашања за идентитетот и за припадноста, за групната лојалност и за поделената верност, зборува за сегашноста. Станува збор за потрага по (изгубена) заедница – нешто што, како што забележи социологот Зигмунт Бауман, сите го чувствуваме како недостига во ерата на „големото раздружување“. Интересно е што оваа иднина не познава нации и, што е уште поважно, ни национални држави. Исто така, нема други модернистички институции, нема модерни држави, нема граѓани, нема универзални права и така натаму. Тоа е свет по (или пред) модерното, во кој истовремено постојат различни историски, социјални и политички форми и каде што нема трага од модерниот секуларен човечки универзализам. Накратко, серијата ја открива нашата неспособност да размислуваме за универзалноста на правата надвор од националната држава.

Националност = државјанство

Научниците Андреас Вимер и Нина Глик Шилер тврдат дека националните држави почнаа да се разбираат како природни социјални и политички форми на модерниот свет: модерното, како што велат, „беше фрлено во железниот кафез на национализираните држави“. Тоа што тие го нарекуваат „методолошки национализам“ ја открива оваа натурализација на националната држава како слепа точка на модерното. Разбирањето на националните држави и општества како природно дадени предмети за проучување и моделот на национална држава како единствен замислив начин за организирање на политиката, произведе аналитичка поделба меѓу „нација“ и „држава“, а потоа и „нација“ и „демократија“. Затоа, националното врамување на модерното државотворење и демократизација стана невидливо. Според тоа, „нацијата“ беше сфатена како прашање на идентитет и на припадност, а „државата“ како суверен систем на власт на одредена територија. Поради ова, „национализмот се појавува како сила туѓа за историјата на западната државотворност. Место тоа, се проектира на други […] Западното државотворење беше замислено како ненационално, граѓанско, републиканско и либерално искуство “.

Модерната нација е „замислена заедница“, замислена повеќе на јазик отколку на крв, која, иако проектирана во историјата, беше свесен и намерен политички проект. Никогаш немало очигледни национални заедници на кои природно им одговарала националната држава. Секоја мораше да се изгради, често насилно, преку макотрпен процес. Меѓутоа, со оглед на тоа што нацијата е сфатена како контејнер на модерната држава и демократија, нејзината постојана улога во обликувањето на политиката за вклучување и исклучување беше оставена настрана. Денес, ова погодно заборавено национално врамување се врати со одмазда, можеби како фарса, но, сепак, смртоносно.

Следејќи го пропишаниот западен модел, задачата за градење одржлива национална култура стана природна последица на модернизацијата. Како таков, тој беше копиран низ целиот свет за време на деколонизацијата и, подоцна, во транзициските процеси на постсоцијалистичките земји. Во својата книга „Народи и граѓани во Југославија“, Игор Штикс го предлага (етно) националното врамување на државјанството и демократијата во неговите подединици како клучен момент во распаѓањето на мултинационалната федерација. Во согласност со западниот пат кон модерното, односно транзицијата кон либералната демократија и пазарната економија, нацијата беше сфатена како единствена остварлива рамка за демократизација, а законите за државјанство беа применети како едно од важните средства за нејзино основање. Штикс открива дека речиси во сите постјугословенски држави, новото законодавство им нуди привилегиран статус на членовите на мнозинската нација без оглед на нивното место на живеење и значително го комплицира процесот на натурализација за тие надвор од неа.

Дедемократизација на демократијата

Режимите за државјанство на западните национални држави имаат слична функција. Централниот парадокс на денешните либерални демократии, според филозофот Етјен Балибар, е дека тие треба истовремено да ја „потценуваат и потврдат“ равенката меѓу националноста и државјанството. Стиснати меѓу сеприсутното транснационално движење на капиталот и луѓето од една страна, и националните корени на нивниот легитимитет од друга страна, либералните демократии користат сложени административни и принудни апарати за да направат разлика меѓу граѓаните и недржавјаните, посакуваните и непожелните, тие што припаѓаат и тие што се исклучени, тие што можат да се „интегрираат“ и тие што ќе останат странци. Не изненадува што националните аспекти на државјанството се силно одразени во овие процеси. За некој да се натурализира, и со тоа да добие политички права, треба да ја докаже посветеноста не само кон државата, туку и кон нацијата, на пример со учење на националниот јазик и често со откажување од претходното државјанство.

Градењето на нацијата, иако е замаглено од бирократскиот и граѓански јазик, останува еден од централните критериуми што го обликуваат процесот на натурализација. На крајот на краиштата, во мнозинството европски држави „jus sanguinis“, пренесувањето на статусот на државјанство „преку крв“ од родителите на децата, е централната практика.

Меѓутоа, интензивната глобализација во последните 30 години ја доведе во прашање стабилноста на, наводно, автархичната национална држава, која ги спои граѓаните, суверените народи и националностите, додека појавата на неолибералната рационалност ги ослабна врските на солидарност меѓу членовите на националната група. Во текот на последната деценија, учеството на недржавјани значително се зголеми низ Европа, со случаи како што се Малта (5,3 проценти до 20,1 проценти), Австрија (11,8 проценти до 16,6 проценти), Исланд (6,7 проценти до 13,6 проценти), Германија (9,4 проценти до 12,5 проценти) и Ирска (11,8 проценти до 13,0 проценти). Во космополитските градови соодносот е уште поизразен: секој петти жител на Берлин и на Барселона, и речиси секој трет на Виена, не е државјанин.

Заедно со глобалната економска интеграција и појавата на моќни наднационални финансиски институции, беше кажано дека овие тектонски промени ќе доведат до пад на националната држава. Сепак, нашиот современ свет повеќе од кога и да е свет на национални држави. Тие се покажаа не само како компатибилни со глобализацијата, туку и неопходни за неа, особено во моменти на криза. Диференцијацијата на социјалните услови меѓу националната економија на различни земји и зачувувањето на експлоатирачките режими на труд со ниска цена, кои помагаат да се одржат, се токму силите што ја водат глобализацијата напред. Затоа, поточно е да се зборува за реконфигурација на националните држави, а не за нивно пропаѓање.

Според Балибар, концептите за државјанство и за демократија се неразделно поврзани, но, сепак, во своето срце институцијата државјанство носи контрадикција во однос на демократијата. Како универзална категорија што подразбира еднакви права за сите, модерната идеја за државјанство е во спротивност со нејзината „навистина постојна“ национална форма. Државјанството како „вечна идеја“ сугерира постојан чекор кон универзализација и освојување на правата. Додека демократијата, впишана како што е во националната држава, функционира за да зачува одредена дефиниција за државјанството и затоа станува неспособна да се спротивстави на нејзината „дедемократизација“.

Овој условен карактер на државјанството до неодамна во голема мера остана невидлив бидејќи модерното го поистоветува државјанството со националноста, што ги прави, практично, идентични во „основната равенка на модерната републиканска држава“. Демографските промени предизвикани од глобализацијата откриваат дека оваа равенка е историски одредена, во суштина нестабилна и подложна на уништување и на преформулирање. Тие, исто така, покажуваат дека националниот идентитет не мора да придонесува за единството на заедницата на граѓани.

Класи граѓани

Развојот на модерното граѓанство беше тесно поврзан со прогресивното проширување на правата, и во однос на нивниот квалитет – од граѓански до политички и социјални права – и за тоа кои се сметани за нивни легитимни носители. Неолибералното расклопување на моделот на социјална држава преку истовремена дерегулација, приватизација и индивидуализација ја промени насоката за развој на државјанството стеснувајќи го опсегот на социјални права и преобликувајќи го граѓанинот во граѓанин-претприемач.

Продирањето на неолибералната рационалност во политичката сфера, според зборовите на политичката теоретичарка Венди Браун, „произведува субјекти, форми на граѓанство и однесување и нова организација на општественото“. Тоа што таа го нарекува „дедемократизација на демократијата“ подразбира проширување на пазарните вредности во поранешните неекономски области, така што сите човечки и институционални активности ќе станат „рационална претприемачка акција“. Притоа, неолиберализмот ја брише разликата меѓу моралното и економското однесување и го означува моралот како прашање за рационално размислување. Самата држава се трансформира, не само што одговара на потребите на пазарот, туку се однесува како пазарен актер посочувајќи на здравјето и на порастот на економијата како основа за нејзиниот легитимитет. Браун заклучува дека, земени заедно, овие процеси доведуваат до смрт на либералната демократија бидејќи ја намалуваат поделбата меѓу економијата и политиката, така што политичките принципи за еднаквост и за слобода веќе не претставуваат алтернативни социјални и морални референции на тие на пазарот.

Една од последиците од оваа реконфигурација е комодификација на државјанството и трансформација на државата во давател на услуги слично на компанија. Во многу европски земји (Малта, Португалија, Шпанија, Грција, Латвија, Бугарија, Велика Британија, Црна Гора), престојот, па дури и самото државјанство, може да се купат директно или со вложување преку таканаречените програми за „златна виза“. Португалија стана првата земја на ЕУ што ја воведе оваа услуга во 2012 година нудејќи неколку патишта за престој (како што е трансфер на капитал од најмалку еден милион евра или купување имот во вредност од 500.000 евра или повеќе) и државјанство по пет години обновен престој (иако не е потребен физички престој). Овој сектор веќе беше наречен „индустрија за имиграциски инвестиции“, и многубројни консултации нудат експертска поддршка за добивање златни визи.

Процесот на натурализација е најгусто регулираниот аспект на законот за државјанство. За да се приспособат на зголемениот прилив на странци на нивна територија, државите развија огромен број статуси „под“ статусот граѓанин (привремени и постојани жители, бегалци, баратели на азил итн.), секој со различен збир на права и обврски. Притоа, тие ефективно конструираат класи граѓани, практика од која може само да се очекува да расте. Веќе се испробуваат многу концепти за „облак во заедницата“, како што се „дигитално граѓанство“ и „нација како услуга“, кои ја редефинираат државата како платформа на дигитални услуги, социјални и културни вредности и / или економски правила. Естонија е еден од пионерите на овој тренд со својата е-резиденција, што му овозможува на едно лице да работи економски во рамките на националниот правен систем, но без стандардни придобивки, како што е правото за вистински престој во земјата. Други држави, како Хрватска и Србија, воведуваат закон за олеснување на пристапот за престој за „дигитални номади“: државјани на трети земји што работат дигитално или имаат компанија регистрирана на друго место.

Демократија без државјани?

Во блокбастерот „Целосно отповикување“ (Total Recall ) од 2012 година, поставен на крајот на 21 век, граѓаните на Колонијата (поранешна Австралија) секојдневно патуваат преку гравитациски лифт низ јадрото на Земјата до единственото друго место за населување на планетата во Западна Европа. Ова сценарио многу личи на нашата современа ситуација: многубројни се тие што, физички или виртуелно, редовно ги преминуваат националните граници за да најдат работа.

Овој феномен беше особено забележлив на почетокот на кризата предизвикана од ковид-19. И покрај затворените граници, беа организирани специјални воздушни и железнички коридори за да им се овозможи на сезонските работници и на работниците за нега да патуваат од Романија во Германија и во Австрија. Овие нови типови мобилни работници мигранти сочинуваат сè поголем дел од европската работна сила, особено во земјоделството и во негата. Легалните сезонски работници, илегалните имигранти и државјаните од шенген-зоната што работат илегално сочинуваат дури една половина од земјоделските работници во Италија, додека Германија речиси целосно се потпира на миграцијата внатре во ЕУ за да ја задоволи својата побарувачка за сезонски земјоделски работници. Во Австрија, работниците за нега од Романија и од Словачка држат до 80 проценти од работните места во овој сектор.

Со преминување на работа од дома забрзано од пандемијата, способноста на капиталот да вработува работници надвор од националниот пазар на труд ќе се прошири и во други сектори. Глобализацијата на пазарот на трудот и неговото ширење на канцелариски работи ќе се почувствуваат најостро меѓу средната класа на богатите земји. Економистот Бранко Милановиќ укажува дека ова, пак, ќе ги направи попривлечни поевтините места за живеење, феномен што е веќе забележан во случајот со дигиталните номади. Како и физичките работници пред нив, овие работници може да почнат да се сомневаат во придобивките од глобализацијата и на сличен начин може да се повтори нарацијата „тие ги зедоа нашите работни места“, што дополнително доведува до десничарски чувства и порестриктивна миграциска политика.

Кога се екстраполираат, овие тенденции – сеприсутноста на недржавјаните и на мобилните работници мигранти, неолибералната трансформација на државата и на државјанството и зголемената употреба на нивоата на државјанство – сите накалемени во националната демократска рамка, даваат прилично дистописка слика. Обидот на „материјалната“ демократија да ја зачува националната дефиниција за државјанство може да имплицира дека значителен дел од нејзиното население (тие што сезонски, привремено или трајно ги населуваат и / или работат под нејзините законски рамки) ќе бидат недржавјани, па дури и нерезиденти. Во исто време, другите можат да уживаат во предностите купени на „пазарот за државјанство“. Со зголемениот број лица без државјанство, или тие со ограничени права на државјанство, државјанството веќе не може да се сфати како универзална категорија. Во контекст на климатската криза што може да значи поништување на политичките структури во погодените области и масовна миграција, овие перспективи се особено загрижувачки.

„Племињата на Европа“ претставува измислено сценарио за можна иднина. Тоа на што сме сведоци денес може да звучи како фикција, но станува реалност со галопирачко темпо: појавата на нов вид демократија, „демократија без граѓани“, каде што целосното државјанство е луксуз што не е достапен за сите (развој веќе предвиден во идејата за „нелиберална демократија“). Дали тие сè уште ќе се нарекуваат демократија или, поточно кажано, системи што институционализираат нови форми на апартхејд? Да не заборавиме, додека не беа делегитимирани, старите режими на апартхејдот се сметаа за демократски.

Можеме ли да сонуваме за поинаква иднина, дури и ако, како што вели Џејмсон, навистина не можеме да ја замислиме? Сигурно можеме да се обидеме. Бидејќи се чини дека модернистичката идеја за универзални права веќе не го наоѓа својот израз во националната рамка, зар не треба да размислуваме за алтернатива? Често се смета дека наднационалната структура на Европската унија е една. Меѓутоа, ова изгледа погрешно: како Федерацијата во „Ѕвездени патеки“, да наведеме уште една позната утописка иднина, тоа, во суштина, е продолжување на националниот модел, карактеризиран со цврсти граници, ексклузивен (и исклучувачки) идентитет и барање за лојалност кон нацијата (или Федерацијата). Сепак, тоа не значи дека Европската унија не може да игра улога, особено ако е сојузник во борбите за значењето на демократијата и на  државјанството што претстојат: може да помогне во олеснување на процесите на трансформација, особено ако ЕУ самата се трансформира.

Други имагинации изгледаат поветувачки, како што е растечкото значење на градовите што користат општински пристап за проширување на демократското учество (вклучително и недржавјани) и повторно воспоставување јавна сопственост и контрола врз критичната инфраструктура и услуги. Сродни со овие се обидите да се организира економска активност околу идеите за заедничките добра и економска демократија. Овие се залагаат за демократско управување на природните, културните и на изградените ресурси и инфраструктура што ги опфаќаат границите и националните интереси имплицирајќи создавање нови форми на државно уредување надвор од тоа на нацијата и на националниот граѓанин. Во контекст на еколошката криза, демократската сопственост и управувањето на ресурсите изгледаат особено соодветни за обидот да се оспори капиталистичката парадигма на бесконечен пораст. На крајот, ако сме сведоци на крајот на модерното, наше е да се бориме за тоа што следува, кои нејзини идеи и институции треба да ги задржиме, а кои треба да ги напуштиме.

Aлександра Савановиќ

Саша Савановиќ е независна истражувачка, авторка, уредничка и писателка. Таа е членка на белградскиот „zajednicko.org“, истражувачки колектив кој ги истражува пост-капиталистичките економски парадигми, од економската демократизација, до економијата заснована на заедничките обичаи и дерастот, како и современите трансформации на трудот, државата и граѓанството. Нејзиниот прв роман „Десетти живот“ (Живот бр. 10) беше објавен во 2018 година и влезе во потесниот избор за годишната награда НИН, најпрестижната книжевна награда во Србија.

Дејвид Грабер: Моќта на имагинацијата

Дејвид Грабер (1961-2020) беше американски антрополог, активист и интелектуалец од општествените движења. Неговиот увид во имагинацијата и во практиката на демократија инспирираше многумина не само да го гледаат светот поинаку, туку да се обидат да го променат.

Речиси за секој важен политички момент во Западна Европа и во Северна Америка во текот на изминатите 20 години имаше напис или книга од Дејвид Грабер за која може да се каже дека помогна тој да се дефинира.

Напишани во раните години од новиот век, есеите на Грабер за движењата на алтерглобализацијата кружеа толку широко во активистичките кругови што беа претворени во тајна компилација и преведени на неколку различни јазици пред да успее да ги испечати како книга. „Долг: првите 5.000 години“(Debt: The First 5,000 Years), објавена во 2011 година, додека Грабер беше активен во движењето „Окупирај“, оттогаш стана камен-темелник за сите заинтересирани да научат за економијата. Се чини дека речиси сите слушнале за „глупави работи“ без нужно да можат да го именуваат Грабер како автор на есејот од 2013 година во кој го скова терминот.

Како го направи тоа? Каков увид му овозможи на Грабер да го фати моментот и да го артикулира тоа што многумина го чувствуваа, но се плашеа да мислат, а не, пак, да кажат? Како неговата работа ги доведе читателите до ново сфаќање на демократијата и до можност за заедничка работа за промена на светот?

Посветеноста на Грабер на моќта на имагинацијата беше движечка сила зад неговата работа и една од причините што одекна кај толку многу луѓе. Неговото чувство за чудење и интимно знаење за тоа како функционира имагинацијата помогнаа да се формираат неговите сознанија за различни теми како што се природата на демократијата, потеклото на цивилизацијата и значењето на вредноста.

За Грабер имаше два вида имагинација. Првиот беше „ имагинативна идентификација“. Ова се однесува на способноста да се замисли гледна точка на друг – темел на сите грижливи и поддржувачки општествени односи. Способноста да се ставиш себеси на место на другиот е неопходна за функционален демократски систем: без тоа нема да има компромис, ниту заедничка работа кон заедничките цели. Друг термин што го користеше за да го опише ова беше „толкувачки труд“.
Вториот вид имагинација беше „иманентната имагинација“: способноста да се замислат и да се создадат нови општествени и политички начини на постоење. Грабер тврди дека токму оваа имагинација ја сочинува човечката способност да биде политичка: колективно да донесуваме одлуки што сакаме да правиме со нашиот живот.

Еден начин да се размисли за иманентната имагинација е со разгледување на нејзината спротивност, „идеолошка натурализација“. Ова се однесува на смртоносниот ефект на хиерархија и доминација, каде што променливата општествена конвенција е погрешно сфатена како природен, непроменлив поредок на битието. Социјалниот дарвинизам е класичен пример. Неговите поборници претпоставуваат дека „опстанокот на најсилните“ е универзален поредок, а не неодамнешна идеологија што служи за оправдување политички и економски систем во кој поединците мора да се натпреваруваат за да преживеат.

Грабер беше особено заинтересиран за местото каде што идеолошката натурализација се манифестира во секојдневниот живот: отуѓувањето. Повторувајќи го Карл Маркс, тој сугерираше дека ако има нешто во суштина човечко, тоа е способноста да се замислат работите и да се создадат […] отуѓувањето се случува кога ќе ја загубиме контролата над процесот.

аботењето, како и многумина од нас, „умртвувачки, здодевни, механички работи“ секогаш ја задушува желбата да ги правиме работите поинаку. Грабер тврди дека проблемот со капитализмот не е само тоа што е експлоатациски, еколошки деструктивен или неправеден – за што се согласи дека е – туку дека зависи од огромната бирократија, која, пак, бара хиерархиски општествен поредок. Во оваа смисла, значи, Грабер тврди дека тоа што може да ја дефинира левица и да ја разликува од десница, е нејзиното инсистирање дека креативноста и имагинацијата се основните онтолошки принципи – односно, ние можеме (и треба) креативно да го произведеме светот и да го преправаме како што сакаме.

Исто така, овој увид го поттикна антрополошкото дело на Грабер. Тој ја сфати антропологијата како дисциплина што ги проучува општествените разлики за да стигне до политички возможното и беше особено заинтересиран за политичките структури на домородните американски групи. Многу домородни народи, како што се Индијанците од рамнината и амазонските племиња, имаа културна меморија за централизирано, хиерархиско општество и намерно изградија демократски структури што ќе спречат негово враќање. Во многу околности Грабер истакнуваше дека средбата со демократски и егалитарни народи во новиот свет го охрабри просветителството, деконструирајќи го митот за демократијата како европски извоз.

Место бирократски процес што мора да се вклучува на секои неколку години, демократијата за Грабер беше имагинативна, активна и интензивно лична.

Неговата понова работа со археологот Дејвид Венгроу се навраќа на историските и етнографски истражувања за домородните народи за да покаже дека многу општества намерно се колебаат меѓу демократските, нехиерархиски структури и хиерархиските. Со тоа, Венгроу и Грабер разоткриле друг мит што ги карактеризирал предмодерните народи како „благородни дивјаци“, кои биле само демократски затоа што нивните општества биле недоволно напредни или комплексни да не бидат тоа.

За многу луѓе Грабер го сврти концептот на демократија на глава. Место бирократски процес што мора да се вклучува на секои неколку години, демократијата за Грабер беше имагинативна, активна и интензивно лична. Не постои неизбежен лак на напредок кон поголема или подлабока демократија. Место тоа, за демократијата мора да се бори, активно да се вградува во институциите, да се заштити и постојано да се обновува. Гледајќи како политичкиот и економски систем ја спречуваат имагинацијата, може да се поттикне желба за демократија.

Иако Грабер ретко ги допираше еколошките прашања, тој, без сомнение, влијаеше врз размислувањето во политичката екологија. Неговата работа на директна демократија информираше за смената кон општини, особено во екот на шпанското движење против штедењето во 2011 година, 15-М. Неговото пишување за глупави работи внесе нов живот во движењето за основен приход и радикална критика на работата отворајќи го патот за предлози како што е намалена работна недела, сега дел од неколку верзии на Зелениот нов договор. Неговата работа за долгот и за потеклото на парите го поттикна интересот за радикална фискална политика и модерна монетарна теорија. Демократизацијата, преиспитувањето на работата и трансформацијата на монетарниот систем сега се централни за платформите за политика на постпораст.

Дејвид Грабер веќе не е со нас, но неговиот увид во моќта на човечката имагинација продолжува да нè инспирира да ги демонтираме и реконфигурираме градежните блокови на реалноста. Во следните децении, можеби ќе откриеме дека неговата работа ни помогна да замислиме и изградиме подобар свет. Како што напиша Грабер: „Крајната, скриена вистина на светот е дека тоа е нешто што го создаваме ние и исто толку лесно може да го направиме поинаку“.

Трансформирање на работата, преобразување на образованието

Потребата за реорганизација на работата може да се оправда и во социјална и во еколошка смисла. Сепак, таквата реорганизација не би била целосна без да се доведе во прашање доминацијата на работата над другите области од животот. Образованието е клучен елемент на оваа реорганизација, но мора да се гледа како нешто што им помага на луѓето да се развијат и да напредуваат во текот на својот живот, а не само да ги приспособи на ограничувањата на неолибералниот работен пазар. Трансформирањето на нашите концепти за образование и за работа на овој начин може да ја намали нееднаквоста во здравјето, да ја подобри индивидуалната благосостојба и да ги ублажи влијанијата врз животната средина на системот целосно посветен на работата.

Работата останува една од најнездравите опсесии на капитализмот. Место да ја сметате за средство за постигнување на целта, работењето – и особено напорното работење – стана цел само по себе. Работните недели од 40 часа или повеќе остануваат норма и покрај подобрувањата во продуктивноста и несигурните плати ги држат работниците апсорбирани од работните места и неспособни да ги негуваат другите области од својот живот. Доминацијата на работата над другите сфери на животот го доведе образованието во улога на кревок помошник. Образовните програми најчесто се избираат врз основа на патеките за кариера што би можеле да ги отворат, а можностите за враќање во формалното образование по влегувањето како работна сила се ограничени, и покрај социјалните и здравствените придобивки што ги обезбедува доживотното образование.

Затоа, реорганизацијата на работата не треба да се ограничува само на ревизија на работното време и на платите, колку што се итни овие две мерки. Работата мора да се преобликува на начин што ќе ја поништи нејзината долгогодишна доминација над образованието. Место тоа, политиката за доживотно учење може да создаде позитивна интеракција меѓу работата, слободното време и образованието. Основата за овој предлог беше скицирана пред речиси 40 години од социологот Крис Филипсон во „Капитализмот и изградбата на староста“(Capitalism and the Construction of Old Age). Во време кога неолибералната политика ги влоши несигурноста, отуѓувањето, исцрпеноста и хроничната невработеност, преиспитувањето на работата и на образованието во тандем е посуштинско од кога било. Можноста да се трансформира работата и повторно да се измисли улогата што ја игра во нашиот живот, конечно, ни е на рака. Додека работата – негата, основната работа – никогаш нема да престане да постои, дали нејзиното присуство ќе биде задушувачко или намерно зависи од нас.

Политиката за доживотно учење може да создаде позитивна интеракција меѓу работата, слободното време и образованието.

Штетно за луѓето и за планетата

Работата има привилегирана позиција во нашето општество и во нашиот живот: нашата вредност често се пресметува врз основа на обемот на работа што можеме да ја извршиме, а нашиот идентитет е испреплетен со работата што ја вршиме или кон која се стремиме. Работата со општествена вредност се претвори во привилегија, додека бескорисните корпоративни позиции нудат подобри услови од основните работни места. Во анкетата на „ЈуГов“ (YouGov) во 2015 година, 37 проценти од британските работници посочиле дека нивната работа нема значаен придонес за светот. Меѓутоа, помалку од една половина од тие испитаници барале друга. Анкетата се базираше на познат напис од антропологот Дејвид Грабер, каде што тој го измисли терминот „глупави работи“: работи толку бесмислени, па дури и штетни, што дури и луѓето што ги работат веруваат дека не треба да постојат.

И, навистина, зошто постојат? Не затоа што треба. Технолошките подобрувања и зголемувањето на продуктивноста ќе овозможат значително намалување на работната недела. Сепак, 40-часовната недела остана реалност во повеќето европски земји од почетокот на 20 век. Зошто, практично, работиме исто часови колку и просечниот британски работник пред речиси 100 години? Според зборовите на Грабер, „Како некој да прави таму бесмислени работи само за да нè држи сите да работиме“. Подмолноста на работната етика и системот што се потпира на несигурна и преморена работничка класа доведе до моментната ситуација. Ситуација кога работата, нашиот начин да ги задоволиме нашите и туѓите неисполнети потреби и да придонесеме за заедницата, се претвори во социјално погубна реалност.

Ако ништо друго, пандемијата ја разоткри непотребната природа на многу работа и начините на работа откривајќи систем преполн со вишок и со непотребни работни места. Иако оваа изјава може да биде непријатна за некои луѓе, природна реакција со оглед на тоа колку е сеопфатна работата во одредувањето на нашиот идентитет и самопочит, сфаќањето дека голем дел од работата што ја извршуваме не е од суштинско значење е нешто што треба да се слави поради препознавањето нови можности и отворањето реорганизирање на работата. Аргументот не е против несуштински активности што сè уште можат да бидат вредни за општеството, како што се уметниците, туку против опсесијата да се држат поединците окупирани осум часа дневно во текот на нивниот живот како возрасни единки, без оглед на корисноста на тоа што го прават. Сегашната ситуација, иако е катастрофална на многу начини, ни овозможи да замислиме нови начини на живеење и на работа, и тие не треба да се заборават откако ќе се смири пандемијата.

Така, реорганизацијата на работата е итна работа, ако сакаме социјално поодржлив и поправеден систем, но и ако сакаме систем што не е еколошки штетен. Според извештај објавен во 2019 година, намалувањето на работното време би ги намалило емисиите на јаглерод и загадувањето на воздухот и на тој начин би било клучен чекор во патот кон јаглеродно неутрална економија. Веќе се појавија неколку предлози за таквото намалување да стане реалност: движењето „Без пораст“ вклучува споделување на работата и 32-часовна недела како дел од нивните предлози за политика, а тековните дебати се фокусираат на тоа дали ќе биде покорисен пократок работен ден или пократка работна недела, земајќи ги предвид екофеминистичките аргументи.

Сегашната ситуација, иако е катастрофална на многу начини, ни овозможи да замислиме нови начини на живеење и на работа.

Сегашниот предлог сугерира вклучување доживотно образование во оваа реорганизација, промовирање систем во кој образованието и работата ќе имаат дополнителна функција во текот на животот на една личност. Тоа што е најважно, идејата не е да се пренасочува сето време ослободено од работа во формалното образование. Ова ослободено време може да се потроши на многу начини, од општествена репродукција до слободно време, поттикнување напади на безделничење и уживање, кои нашата крута работна парадигма толку долго време ги потиснуваше. Овој нов систем потоа ќе промовира позитивна интеракција меѓу три клучни елементи: образование, работа и слободно време.

Зошто доживотно образование?

Првата, можеби наивна, но суштинска причина за промовирање доживотно учење вклучува поттикнување на човечките капацитети и аспирации за човечки процут. Централната цел на континуираното образование не треба да биде во тек со најновите достигнувања или да здобива профитабилни вештини за да биде поконкурентна на пазарот на труд. Најосновната амбиција треба да биде да им се овозможи на луѓето да ги негуваат своите интереси здобивајќи разбирање, искуство и вештини во дисциплини и области што ги возбудуваат и интригираат. Светот во кој образованието е ценето заради себе ќе ги прошири човечките капацитети и можности дозволувајќи им на луѓето да се потпрат на својата љубопитност без да размислуваат за пазарната вредност на своите интереси.

Загриженоста за ограничените можности што ги нуди комодифицираниот образовен систем треба да биде доволна причина за промовирање реорганизација на образованието, но има и многу други. Централниот аргумент во корист на промовирање доживотно учење се однесува на социјалните детерминанти на здравјето: односно последиците што економскиот и социјалниот контекст од животот на поединецот ги имаат врз неговото здравје. Додека доминантниот биомедицински модел на здравје тврди дека нивото на здравјето на една личност зависи најмногу од нејзината генетика и начин на живот, многу социјални варијабли имаат значајно влијание. Всушност, Светската здравствена организација проценува дека таквите немедицински фактори можат да го објаснат поголемиот дел здравствена нееднаквост. Овие социјални варијабли, меѓу другото, вклучуваат пол, домување, плата, соседство, социјална класа на родителите и, што е најважно за сегашниот аргумент, ниво или години на образование. Различни студии открија трајно влијание на образованието во текот на животот на една индивидуа влијаејќи врз варијабли како што се морбидитет, здрав животен век и смртност. Поконкретно, тоа значи дека лице во најниската образовна категорија, во однос на годините или нивото, има двојно поголема веројатност да развие долгорочна попреченост, меѓу 10 и 15 проценти почесто да развие ограничувачка болест и има ризик од развој на деменција речиси трипати од таа на некој од највисоката категорија. Застапувањето за систем во кој образованието ќе одигра поизразена улога, не е само прашање што се однесува на идеалите или аспирациите, туку прашање на посветеност кон порамноправно општество.

За соочување со овие две прашања, од суштинско значење е да се промовира доживотно образование, а не само да се засили образовниот модел каков што е сега. Овој сегашен модел диктира дека формалното учење е претежно резервирано за младите луѓе, што е проблематично на најмалку два начина. Прво, не може секој да си дозволи да продолжи со образование кога е млад: образованието е под големо влијание на социо-економскиот статус на семејството, при што децата родени во помалку привилегирани семејства наидуваат на многу пречки за да посетуваат повисоко образование од средно образование. Дури и кога го прават тоа, нивниот избор за студирање може да има повеќе врска со перспективите за работа отколку со личните интереси. Второ, дури и за тие што имаат можност да учат во младоста, ограничувањето на формалното образование на толку ограничен временски период не успева да го признае начинот на кој луѓето се развиваат во текот на нивниот живот, развивајќи широк спектар на интереси што, можеби, не биле присутни кога лицето се сметало за доволно младо за да учи. Така, моделот што поддржува доживотно образование е посоодветен за начинот на кој еволуираат поединците во текот на животот, а неговата промоција е од суштинско значење, не само како начин за проширување на човечките капацитети, туку и како обид да се намали здравствената нееднаквост.

Доживотно образование: тесен поглед, ограничено влијание

Концептот за доживотно образование не е нова идеја. И политичката сфера и корпоративниот свет ја препознаваат неговата важност и ја промовираат преку стимулации и пакети на политика. Самата ЕУ е вклучена во поддршката на доживотното учење: Европскиот совет ја усвои Обновената европска агенда за учење возрасни во 2011 година и ЕУ е посветена на целите како што се зголемување на квалитетот и подобрување на креативноста и на иновативноста на сите нивоа на обука.
Оваа образовна агенда ја нагласува потребата да се зголеми учеството на возрасните и во формалното и во неформалното образование и се поставуваат голем број стратегии за постигнување на нејзините цели. Документот ја признава соодветноста на доживотното учење за социјалната кохезија и за учеството, а некои од наведените стратегии следат цели вредни за пофалба, како што се охрабрување на високообразовните институции да ги прифатат возрасните ученици и развивање услови за учење за постари лица. Меѓутоа, сеопфатната концепција за доживотно учење останува во неолиберална рамка поврзана со конкурентноста и со можноста за вработување, главно фокусирајќи се на развојот на вештини специфични за работата и за усовршување на лицата погодени од невработеност. Целта на преструктурирање на образованието на пазарно ориентиран начин е очигледна во намерата да се „развијат механизми за да се осигури дека образовната понуда подобро ги одразува потребите на пазарот на трудот“. Така, овој пристап работи против аспирациите за човечки процут и за поттикнување на капацитетите на луѓето сметајќи го образованието само како средство за подмачкување со цел да се усоврши машинеријата на пазарот.

Ако го занемариме ова, може да се доведе во прашање и ефективноста на политиката за образование на возрасни во ЕУ. ЕУ се обврза да го зголеми учеството на возрасните во образованието од 10 на 15 проценти меѓу 2014 и 2020 година; сепак, до 2019 година стапката достигна само 10,8 проценти. Потенцијална причина за овие слаби резултати може да биде ограничената дијагноза на тешкотиите со кои се соочуваат поединците кога се обидуваат да продолжат со образованието во текот на животот како возрасни личности. И покрај тоа што документот признава некои пречки, како што е, наводно, недостигот од мотивација, тој претежно молчи за други жешки ограничувања, како што се долго работно време, висок надомест и несигурна плата, динамика што ги држи работниците приврзани кон својата работа, без вистинска можност да се негува учењето без да се жртвува слободното време во тој процес.

Замаглување на границите меѓу образованието и работата

Како потоа да се реорганизира работата на начин што ќе ги надмине пропустите во сегашниот систем, а во исто време ќе го засили пристапот до образование? Тука идејата на Филипсон станува соодветна: тој замислува ситуација кога луѓето ќе можат да влезат и повторно да влезат во работната сила во различни периоди од својата кариера, наизменично меѓу периоди на вработување и периоди на образование и обука. Оваа ситуација би била олеснета со разновидни мерки како што се нудење платен образовен одмор, услови за одмор, одржување на образовните трошоци на минимум, поттикнување запишување на возрасните во образовни програми, вклучување грижа за деца во образовни установи и промовирање пофлексибилен работен распоред. Образованието во оваа смисла не се однесува само на формалното универзитетско образование, туку на сите програми за учење, вклучително и стручна обука и неформално образование.

Одржувањето мизерна работна сила заради економски пораст е цел од која треба да се откажеме во транзицијата кон одржливо општество.

Финансирањето на такво проширување на образованието, очигледно, ќе треба да стои покрај широкото преиспитување на оданочувањето и на работата, во согласност со другите предлози за без пораст. Поставувањето максимален приход ќе им остави на компаниите одреден вишок корист што тие нема да можат да го распределат меѓу највисоките менаџерски позиции или акционери: место тоа, таквото богатство би можело да се инвестира во шеми за доживотно образование на нивните вработени. Универзален основен приход ќе им овозможи на возрасните да продолжат со образовни програми, додека сè уште можат да ги платат сметките. Вистински јавен образовен систем би го олеснил намалувањето на надоместот отворајќи го патот до пофер и поинклузивен пристап до образованието. Конечно, политиката за споделување на работата би можела да се надополни со опцијата да се земе образовен одмор или да се посвети дел од ослободените работни часови на следење студиски програми. На овој начин, нивото на вработеност може да се зголеми, додека просечното работно време ќе се намали на општествено поодржливо ниво.

Важно е дека поединците би биле охрабрени да изберат кои вештини и знаења би сакале да ги развијат врз основа на своите лични интереси, а не нужно врз основа на тековните работни места. Страста на сметководителот може да биде дизајн на накит; пекарот може да биде љубител на филозофија; домаќинката, можеби, ќе сака да се занимава со аудиовизуелна продукција; и ИТ-работник може да има енергичен интерес за морска биологија. Ограничувањето на низата образовни можности достапни за една индивидуа врз основа на видот на работата што ја извршува ќе биде пречка за идеалите за човечки процут одржувајќи систем каде што работата функционира како сеопфатна сила што преовладува над другите аспекти на животот. Покрај тоа, одржувањето такви крути граници не би било кохерентно со реалноста на флуктуација на кариерата: во анкета од 2019 година за промена на кариерата, една половина од испитаниците изјавиле дека направиле драматична промена во кариерата. Меѓу тие што не го направиле тоа, 65 проценти изјавиле дека размислувале за тоа во минатото или во сегашноста. На прашањето за причините за нивната одлука, повеќето од тие што ја смениле кариерата (81 процент) изјавиле дека биле несреќни во претходната работа или сектор. Одржувањето мизерна работна сила заради економски пораст е цел од која треба да се откажеме во транзицијата кон одржливо општество. Охрабрувањето на поединците да ги негуваат своите интереси независно од тоа дали тоа ќе ги направи попродуктивни, може да биде прв чекор кон тоа.

Предлогот на Филипсон може да биде тешко да се замисли, па дури некои може да го означат и како заблудена аспирација; сепак, некои од неговите идеи веќе се спроведени. Белгија дава еден пример: во 1985 година воведе прописи за платено образовно отсуство. Овој закон им овозможува на вработените во приватниот сектор да земат платено отсуство за да продолжат со студиска програма по свој избор. Законот се прослави за промовирањето на културното право на работниците, кои можат да изберат од низа прифатливи курсеви, вклучувајќи филозофија, акушерство и социјална работа, без нивната одлука да мора да се базира на соодветноста на програмата за нивната сегашна работа. И покрај тоа што овој закон сè уште претставува некои ограничувања, како што е виртуелното исклучување на работниците со скратено работно време, неговото постоење служи како инспирација и потсетување дека доминацијата на работата врз другите области од животот не е, и не треба да биде, норма. Правилната реорганизација треба да се заснова на ова разбирање на работата како само една од неколкуте области на животот; живот полн со моменти на поврзување, одмор, труд, размислување, образование и безделничење.

Надвор од императивот за пораст

Економистот за животна средина Тим Џексон веќе 30 години е на чело на меѓународните дебати за одржливост. Повеќе од една деценија од неговиот мошне влијателен „Просперитет без пораст“, светот е многу изменет – потиснат од пандемија и со невидена важност на еколошките прашања – и застрашувачки ист, сè уште затворен во деструктивна спирала управувана од порастот. Што има да каже најновиот придонес на Џексон, „Постпораст“ за излезот од дилемата?

Новата книга на Тим Џексон, „Постпораст: живот по капитализмот“ (Post Growth: Life after Capitalism, „Полити прес“, 2021), ја следи неговата револуционерна „Просперитет без пораст“ (Prosperity without Growth, 2009, ажурирана во 2017 година). Додека претходното дело делумно ги одразуваше одговорите на големата рецесија, водени од штедење, „Постпораст“ паѓа во друг свет. Тоа е свет каде што признавањето на климатските промени како најголем предизвик со кој се соочува човештвото се движи кон консензус. Во САД, дури и помладите членови на Републиканската партија бараат начини да излезат од аголот во кој маневрираше самата партијата. Тоа е, исто така, свет во кој пандемијата на ковид-19 не само што одзеде многу животи и уништи голем дел од егзистенцијата, туку – преку потреба од државна интервенција – исто така, нанесе удар врз неолиберализмот на гунгхо, кој е еден од главните виновници за финансиски хаос и дефект на планетарните системи за поддршка на животот.

Планот за спас на американскиот претседател Џо Бајден, како и фондот за закрепнување од пандемијата на Следната генерација на ЕУ, ја доведуваат во прашање парадигмата на слободниот пазар што владееше уште од времето Реган – Тачер, а се провлече и во политиката на левиот центар. Паралелно, од Парискиот договор до Европскиот зелен договор на Европската комисија, загриженоста за животната средина на која до неодамна се гледаше со понижувачки потсмев, сега се пресели во центарот на вниманието. За новооткриената улога на државата и за појавата на еколошката свест, можеби, нема да се дискутира детално во новата книга на Џексон, но тие се заднината на која треба да се чита.

Добриот живот

Верен на идејата за „постпораст“, Џексон не напиша целосно нова книга што ќе им се придружи на другите во фаќање прав на преполните полици. Место тоа, тој ги продлабочува, усовршува и ги шири мислите што веќе беа присутни во неговите претходни дела. „Постпораст“ е следниот чекор, не далеку од економијата, но, секако, поблиску до мноштво други дисциплини: од медицинска наука, психологија, социологија и антропологија до филозофија.

Во таа светлина, поднасловот на книгата, „Живот по капитализмот“, е избран внимателно: тоа е книга за животот, за добриот живот и како „митот за порастот“ – насловот на првото поглавје – нè одведе далеку од тоа што е, всушност, важно во животот.

Голем дел од книгата е посветен на разоткривање на антрополошката лудост на економијата, која служи за профит, а не за луѓето, за нивното опстојување и, конечно, за нивната цел во животот.

Но, дали се филозофите тие на кои треба да се обратиме кога раните од економската криза се сè уште сурови, кога здравствената криза штотуку настапи со непозната жестина, а се наѕира уште една криза, незамислива со сите свои последици?

Па, по Џексон, бројките кон кои се свртевме во изминатите децении – вообичаените економисти – се токму тие што нè доведоа до сегашната конјунктура на повеќеслојни кризи. Во првите страници тој ја цитира неславната забелешка на Милтон Фридман, стандардниот носител на неолиберализмот – и, да не заборавиме, добитник на Нобеловата награда за економија –  „бизнисот на бизнисот му е бизнис“. Голем дел од книгата е посветен на разоткривање на антрополошката лудост на економијата, која служи за профит, а не за луѓето, за нивното опстојување и, конечно, за нивната цел во животот.

Ограничувања за порастот

Капитализмот, за да го исфрли другиот збор од поднасловот, наидува на друг проблем: границите на тоа што може да го поднесе планетата Земја, тоа што Римскиот клуб веќе го нарече „граници на порастот“ уште во 1972 година. Се потпира на порастот и, за тркалото постојано да се врти, на постојано проширување на нови територии комодифицирајќи сè што е на неговиот пат. Џексон овде, со малку скептицизам, ја следи критиката на Роза Луксембург на Карл Маркс. Тврдењето на капитализмот за општествен напредок зависи од високата стапка на пораст за финансирање на прераспределбата на богатството. Тркалото мора да се врти сè побрзо. Меѓутоа, како што пишува Џексон, „највисоките стапки на пораст во 60-тите години беа можни само поради огромната и длабоко деструктивна експлоатација на валкани фосилни горива, нешто што тешко може да се дозволи […] во ерата на опасни климатски промени “. Оттука и дилемата: порастот или престанува да го исполнува своето бедно ветување за просперитет за сите, или ја уништува планетата. Или и двете.

Џексон, на пример, се сомнева дека економистите можат да нè извлечат од ќор-сокакот. Тој само малку карикира кога пишува: „нивната порака е дека само порастот може да нè спаси од збрката во која самиот нè внесе“ – но, овој пат, „зелен пораст“, каде што технолошките иновации ќе ни овозможат „раздвојување“ од уништување на животната средина.

Вообразеноста на зелениот пораст

Иако Џексон не негира дека може да се намали деструктивниот интензитет на едно економско производство, тој нè потсетува дека планетата не се грижи за релативната ефикасност: тоа што е важно е вкупниот отпечаток на човештвото. Равенката е едноставна: ако БДП расте побрзо од емисиите по дадено намалување на производството, тогаш емисиите и понатаму спирално се зголемуваат, без оглед на тоа. Да се надеваме на технолошко чудо за решавање на проблемот значи обложување на технолошка „ефикасност“, која ќе ја престигне скалата побрзо отколку кога било во минатото, и тоа на неодредено време во догледна (и непредвидлива) иднина.

Постои повик за „еколошка инвестиција“, но во целост, „Постпораст“ е мала светлина за прашањето дали е можен уште еден пораст – тој што е воден од здравјето, образованието, културата и работата во заедницата, а не зголеменото производство на продукти. И покрај тоа, равенката на Џексон е мерилото против кое треба да се испита Зелениот договор на ЕУ – продаден како „стратегија за пораст“ и во суштина зависен од зелената технологија.

Зелениот пораст е повеќе вообразеност, во споредба со принципиелното одбивање на Реган дури и да замисли такво нешто како ограничувања на порастот.

Не е изненадувачки што новите податоци му ја препуштаат поентата на Џексон. Неодамнешните истражувања покажаа дека исполнувањето на целите на Договорот од Париз бара јаглеродните емисии да паѓаат на секои две години за износ еднаков на намалувањето предизвикано од неодамнешните затворања. Сепак, се чини дека светот се движи токму во спротивна насока. Меѓународната агенција за енергија покажа дека штом беа укинати првите затворања, емисиите тргнаа во нагорна линија. Во декември 2020 година, јаглеродните емисии веќе беа повисоки отколку во декември 2019 година. За Џексон, зелениот пораст е повеќе вообразеност, во споредба со принципиелното одбивање на поранешниот американски претседател Роналд Реган дури и да замисли такво нешто како ограничувања на порастот.

Мртов и клоца

Во поглавјето што го анализира сеопфатниот економски систем можеби прерано се поставува прашањето „кој го уби капитализмот“. Едноставниот одговор на Џексон е самиот капитализам. Неговиот пад е „резултат на сопствената опсесија со порастот“. Неврзаниот неолиберализам, независен од правилата, неспречен од намерата, несвесен за границите, нè доведе до работ на социјална и еколошка катастрофа. Тука Џексон го следи економистот Волфганг Стрик тврдејќи дека капитализмот, во тој степен во кој сè уште е присутен, е мртов човек што оди. Меѓутоа, поентата е дека дури и на интензивна нега, тој продолжува да задава тешки удари и на планетата и на луѓето.

Оваа рефлексија нèноси таму каде што „Постпораст“ е најдобар: ако капитализмот и неговата зависност од пораст само ја уништуваа планетата, тоа ќе беше доволно лошо. Но, станува, навистина, вртоглаво кога ќе се сфати дека капитализмот, исто така, не успева да ја постигне ни својата првобитна цел: создавање среќа.

Бркање на несреќата

Во време на немаштија, повеќе е, генерално, добро. Но, кога има премногу, повеќе станува рецепт за катастрофа. Државите го следат порастот на БДП врз основа на „претпоставката дека парите се добар показател за среќа“. Сепак, социологијата и психологијата имаат тенденција да ја потврдат популарната мудрост дека „парите не можат да купат среќа“. Само во неколку добро дефинирани околности, порастот на БДП предизвикува зголемување на среќата.

Со мноштво научни дисциплини и податоци, Џексон открива како капитализмот структурно создава несреќа.

Сепак, доказите дека среќата се зголемува и се намалува со еднаквоста во општеството се цврсти. Затоа, затворањето на јазот на еднаквост треба да биде тоа кон што тежнеат општествата, токму од утилитарни причини. Со мноштво научни дисциплини и податоци, Џексон открива како капитализмот структурно создава несреќа. Како, на пример, прехранбената индустрија го искористи нашиот вграден одговор на допамин на шеќер и на маснотии, што резултираше со свет во кој „повеќе луѓе умираат од дебелина отколку од неисхранетост“.

Но, капитализмот не само што нè прави дебели, ненаспани, прегорени, зависни од консумеризам, осамени, нездрави и неспособни да се концентрираме. Исто така, го погодува токму тоа што ги поврзува повеќето од нас со економијата: работата и нашата врска со тоа што се произведува.

Глупави работи

Долго време Џексон ја следи Хана Арент, која во „Човечката состојба“ (The Human Condition) напиша дека нема трајна среќа надвор од пропишаниот циклус на болна исцрпеност и пријатна регенерација. Што и да го исфрли овој циклус од рамнотежа (беда, како и големо богатство!) ја уништува елементарната среќа што доаѓа од тоа да се биде жив. Разликата на Арент меѓу „труд“ (грубо, континуирана активност неопходна за да се обезбеди нашето биолошко одржување), „работа“ (создавање трајни човечки вештини) и „активност“ (нашата општествена улога) зборува за антрополошката потреба за физичка работа, за влијание врз светот на нештата и на луѓето.

Капитализмот, сепак, го оцрнува трудот, ги поткопува занаетот и креативноста и ја отфрла внатрешната антрополошка вредност на предметите што траат. Треба да се продава, секогаш повеќе, и затоа е непријателски настроен кон вредностите како трајноста. Како што истакнува Џексон, „огромниот успех на рекламната индустрија е да нè убеди дека физиолошките потреби се најмалите функции што ги врши облеката“.

И покрај сите аплаузи во раните затворања, ние сè уште имаме несигурна, недоволно платена и игнорирана работа од една страна, а од друга, тоа што покојниот антрополог Дејвид Грабер го нарече „глупави работи“, кои не обезбедуваат задоволство на поединецот, ниту корист за општество.

’Постпораст’ може да се чита како книга за тоа како повторно да се постави категоричниот императив на нозе […] и како економијата да се подреди на поширокото размислување за нејзината цел.

Ниту автоматизацијата нема да нè спаси: место да биде начин да се оствари сонот на економистот Џон Мејнард Кејнс за 15-часовна работна недела, тоа е, како што тврди Гребер, самата причина за постоење глупави работни места. Автоматизацијата едвај може да ги замени трудовоинтензивните активности што беа препознаени како ‘рбетот на општеството во раниот период на пандемијата на ковид-19. Негата не генерира доволно профит за привлекување инвестиции – секако не благодарение на пазарите – или да исплати пристојна плата. Враќајќи се на Хана Арент, Џексон нè потсетува како прекумерната автоматизација нè лиши од длабоко човечката потреба за сфаќање и за промена на светот со свои раце.

Превртување на Кант наопаку

Филозофскиот концепт на Емануел Кант за категоричниот императив бараше од луѓето да постапуваат само според принципите што разумно сакаат да станат „универзален закон“. Денес, како што образложи социологот Стефан Лесенич, капитализмот го сврти овој императив на глава. Индустријализираните општества живеат и трошат на таков начин што не можат да се надеваат дека ќе станат универзални: ако биде така, распаѓањето на системите за поддршка на животот на Земјата ќе стане речиси сигурно.

„Постпораст“ може да се чита како книга за тоа како повторно да се постави категоричниот императив на нозе, како да се изгради свет во кој еднаквите права на производство и на потрошувачка нема да ја уништат планетата и како економијата да се подреди на поширокото размислување за нејзината цел.

„Државната интервенција“ можеби веќе не е пцост, но економскиот стимул за поттикнување на порастот и прераспределбата на богатството нема да постигне општествен напредок доколку не се спои со подлабока рефлексија за работата, трудот и за нивното место во општеството. Општеството почнува да го разбира еколошкиот предизвик, но нема да биде доволно зазеленување на економијата доколку продолжат сегашните модели на потрошувачка. Во овој поглед, „Постпораст“ го покажува патот со ставање на кејнзијанската економија во границите на тоа што може да го поднесе планетата.

Неолиберализмот, можеби, доживеа удар, но сè уште стои. Екологијата, можеби, направи некои продирања, но сè уште е во зачеток. Радикалните прашања, радикалните одговори и радикалната политика се историска одговорност кон луѓето и планетата. Тоа е категоричен императив против императивот за пораст.

Гарантирање на правото на пристојна работа

Гаранцијата за работа е амбициозен предлог, кој има цел да обезбеди секој во општеството да има пристап до чесно платена, пристојна работа. Среде пресвртот предизвикан од економската рецесија што се заканува со широка невработеност, решенијата треба да се најдат брзо и многу предлози се ставени на маса, од универзален основен приход до потрадиционални стимулативни мерки. Павлина Чернева, авторката на „Случај за гаранција за работа“ (The Case for a Job Guarantee), објаснува зошто овие алтернативи се предодредени да пропаднат и наведува зошто гаранцијата за работа би била корисна не само за невработените, туку и за општеството во целина обезбедувајќи им на поединците поголема автономија, засилувајќи ги заедниците и давајќи придонес за решенијата за итни проблеми како што се кризата на животната средина и негата.

Томас Белајх и Улисе Лојкин: Дали можете да објасните што е гаранција за работа и зошто има потреба од тоа?

Павлина Чернева: Главната цел на политиката за гаранција за работа е да се „демократизира работата“ и да се засилат поединците со тоа што ќе им се даде можност да ја изберат својата работа, но и создавање работни места, чијашто цел не е создавање профит за бизнисот.

Повеќето работни места во нашата економија се создадени од приватниот сектор и се сè понесигурни. Пазарот на труд не им даде на повеќето луѓе стабилен животен стандард и квалитет на живот, а работата сè потешко се поднесува. Значи, ни треба нов социјален договор, ново ветување за поединци: ако барате работа, ќе можете да најдете пристојно занимање со соодветна плата.

Не може само приватниот сектор да создава работни места; јавниот сектор останува целосно занемарен во овој поглед. Многу јавни димензии на нашиот општествен живот, всушност, слабо се земаат предвид.

Во нашите модерни општества стана општо прифатено дека треба да гарантираме пензиски права, макар и основна здравствена заштита – освен во САД, за жал – и знаеме дека бесплатното минимално ниво на образование го зголемува јавното добро – како и гарантираниот пристап до библиотеки, квалитетни информации итн. Работата е најважната точка за благосостојбата, но ние само гарантираме осигурување во случај на невработеност или, понекогаш, само помош против сиромаштијата, но, навистина, гарантирање пристојна работа многу повеќе го зацврстува самиот живот и има многу посилен и појасен ефект од крпеницата на политиката каква што ја имаме. Тоа е повеќе структурна политика, а не дополнителна „мерка за вработување“.

Системот што го предлагаме се потпира на три столба. Прво, гаранцијата за работа ќе се заснова на партиципативно донесување одлуки почнувајќи од принципот дека невработените луѓе и заедниците знаат што им одговара – затоа „оздола нагоре“. Следно, ќе се комплетира системот за социјална заштита со вклучување на основното право на работа. И, на крај, тоа би била подобра стабилизациска политика отколку различните бенефиции околу работата и невработеноста, што е токму целта на јавните услуги.

Работата е најважната одредница за благосостојбата, но ние само гарантираме осигурување во случај на невработеност или, понекогаш, само помош против сиромаштијата….

Имаше иницијативи во духот на вашиот модел. Дали ги сметате аргентинската програма „Шефови и шефици“ (Jefes y Jefas), која траеше меѓу 2002 и 2007 година, и индискиот систем почнат со Националниот акт за гаранција за вработување во руралните средини од Махатма Ганди  од 2005 година, како добри примери за тоа што го предлагате?

Да, овие две програми се целосно во согласност со нашите предлози. Всушност, планот „Шефови и шефици“ беше развиен од моделот за гаранција за работа што го смисливме со колегите од Универзитетот во Мисури.

Се разбира, ниту една од програмите не е универзална – корисниците на планот „Шефови и шефици“ се невработени поединци со издржувани деца, кои се малолетни или инвалиди, додека тие од индиската програма се возрасни од сиромашни рурални домаќинства што се волонтери за релативно неквалификувани работи. И покрај тоа, тие, генерално, го следат моделот за кој јас се залагам и совршено илустрираат како може да се спроведе гаранција за работа во земјите во развој со фокусирање на посебните проблеми на земјата. На пример, и двете програми имаа значајни корисни ефекти за најсиромашните жени, а индиската програма создаде основни работни места за заштита на животната средина.

Постои политика што оди во оваа насока во Европа, на пример Франција со нејзините области со нула невработеност (Territoires zéro chômeurs), и, на многу поинаков начин, шемата за јавни работи на Унгарија, што се чини дека придонесе за остриот пад на невработеноста под Виктор Орбан. Што мислите за овие европски случаи?

Го следев ова решение во Франција одблизу и, според моето мислење, тоа е многу добар модел за кој треба да се размисли за проширување на програмата на национално ниво. Од друга страна, политиката на Орбан е политика за работа. Ги принудува поединците да се вратат на работа за да ги добијат своите бенефиции, состојба што важи без оглед на нивната ситуација или карактеристиките на работата.

Основното прашање се однесува на колективниот напор што сме подготвени да го направиме за да се осигуриме дека тие на кои им е потребна работа, пристојна работа, можат да имаат корист од механизмот што ја гарантира. Постојат два начина за тоа, демократски или недемократски; врз основа на моделот за консултации, како во Франција, или на моделот на работа, како во Унгарија.

Забуната меѓу овие два вида политика произлегува од фактот дека гаранцијата за работа често се заменува со програма за вработување како и секоја друга отворајќи работни места за поединци, казнено или на друг начин – секогаш можете да ги принудите луѓето да работат! Но, гаранцијата за работа не е политика за работа, тоа е додаток на веќе постојната заштитна мрежа, поточно ревидирање на тоа што треба да го земе предвид социјалната заштита.

Целта е да се преиспита социјалната заштита и да се преиспита така што ќе гарантира повеќе основни права, од кои едно е работата. Работата одамна е препознаена како основно човеково право, но треба да вложиме поголем напор за да ја гарантираме за сите, доброволно, со пристап оздола нагоре, што е спротивно на принудните стимулации и пристапот озгора надолу на политиката за работа.

Целта е да се преиспита социјалната заштита и да се преиспита така што ќе гарантира повеќе основни права, од кои едно е работата.

Ајде да ги разгледаме разликите меѓу францускиот и унгарскиот експеримент. Во Унгарија, оваа програма за вработување беше воведена на сметка на социјалната заштита, особено надоместот за невработеност. Понатаму, задачите не се дефинирани на ист начин: градоначалниците се задолжени за невработените, додека во Франција самите невработени се тие што ги дефинираат своите занимања. Што мислите за оваа демократизација на самите „задачи“?

Луѓето знаат што им треба. Во мојата работа во Аргентина, тие што излегоа со свои проекти беа најинтересни: тие точно знаеја што им е потребно на семејствата, знаеја што ќе им користи на младите најбрзо и точно знаеја какви се локалните ситуации. Во овој поглед, за да го искористиме концептот на Грабер, тие не беа „глупави работи“. Не се работеше за изградба на инфраструктура среде ништо, само за да се држат луѓето зафатени. Се работеше за ефикасен одговор на потребите на заедницата.

Тоа што луѓето што извршуваат работи имаат право да зборуваат за нивно дефинирање е во самата срцевина на идејата за демократизација на работата. Не треба централен администратор да распределува работа консултирајќи го нивниот патоказ, туку треба да води заедницата во која се заснова таа работа.

Главната порака е дека новите занимања не треба да бидат само работни места, туку начин да се пополни празнината во јавниот живот. Ако една заедница е опустошена од невработеност, не се работи само за обезбедување одреден број „работни места“; создавањето работни места треба да се искористи како можност да се земат предвид специфичните потреби на секоја заедница – нејзините стари лица, нејзините деца и така натаму – давајќи им моќ на безбројните локални групи што се обидуваат да одговорат на нејзините предизвици. Затоа, гаранцијата за работа ќе даде приоритет на негата.

Постојат многубројни потреби и проблеми, почнувајќи од енергетската транзиција. Всушност, гаранцијата за работа би била многу погодна за транзицијата. Најефективниот проект во Новиот договор на САД беше рехабилитацијата и конзервацијата на националните паркови, кои ги наследивме. Луѓето што живеат во региони што се поплавени, изгорени или загадени се многу свесни за оваа потреба.

Иако главната цел на гаранцијата за работа е да им се помогне на луѓето што бараат работа, таквата амбициозна програма би влијаела и на вработените. Какви ефекти би имала гаранцијата за работа на пазарот на трудот за вработените? Зар не можеме да очекуваме намалување на преговарачката моќ на вработените, особено кај најмалку квалификуваните?

Сосема спротивно. Бидејќи сме во вистинска парадигма за невработеност, прифаќаме масивни нивоа од неа, што нè тера да ги потцениме нејзините ефекти врз работниците. Постоењето невработеност создава и ги тера луѓето да прифатат трка до дното на пазарот на трудот. Ги губат бенефициите, заштитата и, малку по малку, прекаријатот добива на сила, сè затоа што постоењето невработеност создава жестока конкуренција за мал број работни места. Вработените се во ситуација кога треба да ја трпат својата работа, колку и да е несигурна, од страв дека нема да најдат друга. Како што вели познатата поговорка, никој не е безбеден додека сите не се безбедни.

Ако треба да оркестрираме промена на парадигмата со тврдење дека на сите тие на кои им треба работа треба да им се понуди, економијата би функционирала многу поинаку. Се разбира, најквалификуваните нема да го видат својот живот трансформиран и гаранцијата за работа не би го променила многу нивниот живот. Но, ако работам во „Мекдоналдс“, ќе добијам повеќе моќ. Имам опција, алтернатива. Потоа, ако има малтретирање на работа, можам да кажам не и да побарам друга можност за работа, што не е случај денес.

Многумина би одговориле дека можете да го направите ова со универзален основен приход бидејќи напуштањето на работата не значи губење премногу приход, туку целта е да се понуди работа бидејќи пазарот не создава доволно. За разлика од универзалниот основен приход, гаранцијата за работа не ја одржува конкуренцијата за работните места и затоа го подига прагот на вработеност со обезбедување пристојна работа и соодветен приход. Работодавците што ја искористуваат заканата од невработеност за да ја држат платата на работниците ниска, ќе мора барем да одговараат на стандардот на гаранцијата за работа за да продолжат да наоѓаат работна сила. Има вистински ефект за вработените. Ние веќе го видовме овој феномен во САД, каде што зголемувањето на минималната плата на една држава над федералниот минимум има влијание врз платите во соседните држави.

Во основа, обезбедувањето целосно вработување помага систематски да се зголеми преговарачката моќ на најмалку квалификуваните работници, најранливите, кои, обично, први се отфрлени од пазарот на трудот, а се вклучени последни.

За разлика од универзалниот основен приход, гаранцијата за работа не ја одржува конкуренцијата за работните места и затоа го подига прагот на вработеност со обезбедување пристојна работа и соодветен приход.

Кога се гледа Европа, која има и национални пазари на труд и пазари на труд низ ЕУ, кое е најсоодветното ниво за гаранција за работа? 

Идеално, треба да бидеме храбри и амбициозни од самиот почеток и да размислуваме директно на европско ниво. Се разбира, постојат големи ограничувања во еврозоната, а најголемото е недостигот од европски буџет. Но, постојат и работи на кои можеме да се надоврземе: размислувам за правниот услов Европската комисија да објавува информации за невработеноста и за социјалната правда, како и Гаранцијата за млади на Европската унија, која ја спроведуваат националните влади.

 Во меѓувреме, националните влади веќе можат да дејствуваат. На пример, Франција троши милијарди на субвенции за компании, но влијанието врз невработеноста е прилично скромно. Владата може да искористи дел од овие трошоци за директно вработување невработени, со што ќе се зголеми ефектот врз вработувањето.

Очигледно, националните влади се соочуваат со буџетски ограничувања поради критериумите од Мастрихт. Ова ги спречува да го зголемат вработувањето толку широко како што прават САД на редовна основа во време на криза и тоа е вистински теснец за европските држави. Сепак, тие веќе трошат добар износ за осигурување во случај на невработеност и борба против сиромаштијата, наменет особено за луѓе без работа. Со одбивање на овие трошоци, програмите за гаранција за работа не би биле толку скапи колку што велат луѓето.

Зошто да се решите за гаранција за работа, а не за поконвенционална кејнзијанска стимулативна политика? На крајот на краиштата, Европа забележи целосно вработување по војната, без гаранција за работа.

Дури и за време на кејнзијанската ера во 50-тите и во 60–тите години, не постигнавме совршено целосно вработување; сè уште имаше многу сиромаштија и невработеност, што имавме тенденција да ги потцениме. Пред сè, стапката на долгорочната невработеност расте од 60-тите години, што придонесе за постепено поништување на заштитата на пазарот на трудот. Тоа е класична резервна армија на работна сила, која ја држи заканата од невработеност над главата на луѓето и ги намалува стандардите за работа. Треба да целиме да исчезне.

Што се однесува до кејнзијанската политика, таа има тенденција само да ја намали невработеноста кај тие што најмногу можат да се вработат. Таа ги погаѓа само најквалификуваните лица што примаат најдобра плата и кои никогаш не доживуваат невработеност. Дури и за време на кејнзијанската ера, овој феномен „последен внатре, прв надвор“ опстојуваше; тие на дното на скалата на приход беа и тие што имаа најнесигурно работно искуство.

Самиот Кејнс ги поддржуваше – многу повеќе отколку повоените кејнзијанци – јавните работи на места каде што луѓето беа невработени. Тоа е порака во голема мера заборавена и сведена на идејата дека, едноставно, треба да ја преплавите економијата со готовина за да го почнете порастот, и покрај тоа што самиот пораст е многу нееднаков и придонесува за финансиска нестабилност и уништување на животната средина.

Мораме да усвоиме повеќе хируршка политика што директно го засега вработувањето, да ги разбереме границите на порастот и да создаваме поодржлив пораст од дното нагоре.

Друг кандидат во смисла на прогресивната политика е универзалниот основен приход, кој е атрактивен од многу причини – неговата едноставност, фактот дека никој не распределува работни задачи, никој не е одговорен за работните програми итн.

Мислам дека оваа атрактивност е многу преценета. Да се каже дека оваа мерка би била „универзална“ е лажно ветување. Тоа е, всушност, најбрзиот начин да се ослободите од тешко освоените заштитни мрежи и да ги замените. Многумина го гледаат ова како замена за тоа што остана од социјалната заштита. Уште повеќе, не создава работни места. Приходот е само една од многуте причини што го поттикнуваат поединецот да сака да работи. Кога им се помага на луѓето со универзален приход не им се дава работа. Сè уште ќе има премалку работни места за кои луѓето ќе мора да продолжат да се борат.

Штом ќе се воспостави гаранција за работа, што треба да очекуваме на среден рок? Дали треба да очекуваме гарантираниот сектор прво да се наполни, а потоа да се прелее во приватниот сектор?

Наједноставниот одговор е дека тоа е антициклична програма, едноставно затоа што приватниот сектор е цикличен. Тоа што го гледаме во големи програми, како тие во Аргентина или Индија, е дека преземаат огромен број нови работници за време на криза. За време на подем, луѓето повторно се свртуваат кон приватниот сектор и тоа многу побрзо отколку што би ја напуштиле невработеноста.

Ние ја моделиравме нашата програма во Институтот „Леви“ и како и сите буџетски мерки, ќе има антицикличен ефект и без никаков ефект врз инфлацијата. За САД, откривме дека мерката може да ја зголеми инфлацијата за максимум 0,74 проценти, ефект што брзо паѓа на 0,09 проценти. Затоа, ќе ги ограничи макроекономските флуктуации бидејќи во ситуација на масовна невработеност каде што иднината е неизвесна, невработеноста трае многу подолго, отколку ако на најранливите им се понуди работа, што овозможува економската активност да продолжи малку подобро.

Ако го земете предвид случајот со земји што доживуваат целосна вработеност долг период, како Шведска или Јапонија, ќе видите дека нивната економска активност е многу постабилна, отколку во земји како Франција или САД, каде што невработеноста флуктуираше со децении. Вработувањето е стабилизирачка сила за економската активност воопшто.

Продолжената верзија на ова интервју за првпат се појави воЛе гранд континент“(Le Grand Continent) на француски јазик.   

Вредноста на природата во градот

Искуството со затворањата низ европските градови ја покажа важноста на пристапот до зелен простор за здравјето и за квалитетот на живот. Во Шпанија политичката обнова забележана во многу градови по општинските избори во 2015 година помогна јавниот простор и биодиверзитетот да се подигнат на локална агенда. Денес обновените реки во Мадрид или Ерентерија во Баскија се примери како инвестициите и имагинацијата можат да ги трансформираат урбаните средини на подобро.

Квалитетот на живот во градовите е постојано нарушен во последните децении. Изворите на физичко, социјално и на еколошко здравје во градовите постепено исчезнаа бидејќи во годините на развој бетонот и асфалтот доминираа во изградените урбани пејзажи. Искуството од пандемијата го влоши и го разоткри овој тренд.

Денес 55 проценти од 7,5 милијарди луѓе што живеат на оваа планета живеат во урбани средини. Ако овој процент изгледа мал, до 2050 година се очекува урбаните жители да сочинуваат повеќе од две третини од светската популација – 6,2 милијарди луѓе. Оваа проекција доведува до сомнеж за капацитетот на градовите да се соочат со важни предизвици, од пандемијата до климатските промени – загриженост изразена од Програмата за развој на Обединетите нации (УНДП) објавена во Извештај за хуман развој и во Целта за одржлив развој 11, која има цел да ги направи градовите и човечките населби „инклузивни, безбедни, отпорни и одржливи“.

Сепак, нема недостиг од идеи за решавање на големиот предизвик да ги направиме градовите поздрави места за живеење. Пандемијата им даде поттик на градовите да преземаат проекти со природата во центар и да се фокусираат на локалните потреби. Тоа го направи соочувајќи нè со неодржливоста на градскиот живот, како и со нашата ранливост. Како што изјави економистот за животна средина Анткон Олабе, сега член на кабинетот на шпанскиот потпретседател и министер за еколошка транзиција, среде првото затворање: „Вирусот беше огромна шлаканица од планетата: ние сме биолошки и ранливи суштества. Вистинска лекција за понизност, која нè повикува да работиме на повторно поврзување со нашите најблиски екосистеми“.

Затворањата осмислени имајќи ги на ум големите градови, можеби, ги оставија улиците напуштени, а постарите лица изолирани, но овој период патеките за возење велосипед и парковите во соседството се користеа како никогаш порано. Во овој поглед, општините, кои претходно инвестираа во иницијативи за обнова, сега ги собираат своите награди. Во Шпанија овие иницијативи беа предводени од општини управувани од политички сили што првпат дојдоа на власт во годините по 2015 година и кои произлегоа од граѓанските движења и од  локалното организирање.

Преобликување на локалното

„Џек, колапсот нема да се случи. Не тука.“ Француската министерка за екологија Софија Десмарест ја испрати оваа порака до својот поранешен партнер во борбата против климатските промени од сетот на неговата телевизиска емисија во ударен термин  „Колапс“ (L’effondrement). Непосредно пред да го напушти сетот, Џек ја повика публиката што аплаудира да создаде мрежи и центри во заедницата, да се поврзе со соседите, да воспостави врски со локалните претпријатија и да има јасна идеја за тоа кому да му се обрати ако ѝ треба помош.

Пандемијата им даде поттик на градовите да преземаат проекти со природата во центар […] соочувајќи нè со неодржливоста на градскиот живот, како и со нашата ранливост.

Овој повик одговара на вообичаената насока во шпанската политика. Тоа е клучната порака на многуте мрежи за соработка и за солидарност што се формираа во изминатата деценија. Во Шпанија кампањите што победија на таканаречените „совети за промена“ на локалните избори во 2015 година директно се повикуваа на емоциите: „Градовите нè поттикнуваат: тие создаваат гнев, изненадување, среќа итн. И ние можеме да ги претвориме тие емоции во претприемачки акции“. „Импресивно е да се види колку можат да направат граѓаните кога се убедени во својата сила и сакаат да ја искористат за да ги подобрат работите“, рече Мануела Кармена, која беше градоначалничка на Мадрид до 2019 година, по победата на изборите во мај 2015 година.

Овие зближувања на политичките пораки за време на општинските избори во 2015 година генерираа процеси на слушање и на активно учество на луѓето и ги доближија локалните корпорации до еколошките и граѓански движења, кои со децении бараа акции за одржливоста и за биодиверзитетот. Овие сојузи, понекогаш со зелени советници, имаа многу посилна еколошка компонента од традиционалните партии. Со ковид-19, во Шпанија, како и на други места, вредноста на локалните иницијативи за одржливост и за биодиверзитет за квалитетот на животот во градот, кои продолжија со овие движења, беше дополнително нагласена.

Пејзажи за здравје

Еден таков пример може да се најде во северна Шпанија. Ерентерија е град во автономната област Баскија. Во 2015 година левичарската партија за независност ЕХ-Билду победи на локалните избори и продолжи да формира влада со Ерентерија Ирабазиз (коалиција на социјални движења и на Подемос), Изкиерда Унида и Зелената партија Екуо. Како резултат на тоа, тимот на општинската влада, конечно, вклучи зелен советник.

Во 2016 година општината реши да се здружи со природата за да создаде „пејзажи за здравје“ во единствената конвергенција меѓу реката Ојарцун и морето. Почна со спроведување на акцискиот план за пејзаж со цел да се реализираат 47 мерки и работи за подобрување до 2025 година. Оваа иницијатива за обнова стана место на утеха за време на затворањата. Реката што пресекува низ Ерентерија сега е целосно проодна, патеката е придружена со панели што го објаснуваат природното наследство на областа. Реката Ојарцун, која поминува низ Ерентерија, Лезо и Пасаја е вистински природен „автопат“ за атлантскиот лосос, кој патува 5.000 километри за да се мрести тука.

Шетајќи низ парковите на Фандерија, Пасео де Изтиета или биоздравствениот парк Габиерота во близина на Ерентерија, може да заборавите дека се наоѓате во срцето на градот, иако стогодишната фабрика за хартија, која сè уште произведува по 1.000 тони весници дневно, е оддалечена малку повеќе од 500 метри. Биоинженерингот на оваа средина ви овозможува да шетате по реката на трупци што се исечени како скали, да се разладите во нејзината вода, да гледате како атлантскиот лосос скока по текот, а патките и црвеноклуните кокошки трчаат спротивно од водотекот, навидум во трка против велосипедите што кружат на двете страни на реката. Тоа е совршено место за вежбање или одмор на дрвените клупи во сенката на бујната шума во која влегувате штом ќе слезете од рампата на улицата.

Општините што претходно инвестираа во иницијативи за обнова, сега ги собираат своите награди.

Мадрид, исто така, ги добива наградите од слична иницијатива. Во 2016 година Инес Сабанес, сега пратеник во парламентот, тргна по предлог на „Еколози во акција“ (Ecologistas en Acción) да се ренатурализира реката Манзанарес, која поминува низ градот. Иницијативата доведе до обнова на убавината на каналот, изградба на велосипедски и пешачки патеки, како и огради и информативни панели. Додека Мадрид продолжува да се бори против пандемијата на ковид-19, овие обнови им овозможуваат на жителите едноставни задоволства како пешачење или возење велосипед покрај реката. Благодарение на залагањето на новиот тим на локалната самоуправа, оваа иницијатива ќе продолжи. Тие планираат да го завршат проектот со ширење на еколошките маршрути во училиштата лоцирани во близина на Мадрид Рио.

Тренд низ Европа

Слични иницијативи може да се најдат во многу европски градови. Лусада е густо населено португалско село во областа Порто. Поради пејзажот деградиран од интензивната земјоделска практика и сериозните проблеми со животната средина – загадување на водата, пожари, губење на биолошката разновидност, како еден дел од нив – градот се осврна на еколошко образование, почнувајќи од предучилишните установи.

Во 2016 година градскиот совет во соработка со здружението „Биоливинг“, и со поддршка од Универзитетот во Авеиро, го почна проектот „Биолусада“. За три години беа засадени повеќе од 40.000 домашни дрвја, а повеќе од 20 хектари деградирано земјиште беше обновено со помош на повеќе од 4.500 волонтери. Создадени се повеќе од 20 езерца за диви животни со учество на уште 600 соседи, а реките продолжуваат да се обновуваат благодарение на повеќе од 200 доброволци. Со целосно учество на локалните жители, тоа што беше деградирана отпадна почва, беше вратена како здрава природна средина со пристап и за  уживање на жителите.

Понатаму, полскиот град Остров Виелкополски е пример за општините што сакаат да изградат здрави и отпорни градови. Како Ерентерија, која е потписник на Баскиската декларација за продуктивни, одржливи и отпорни општини. 23 проценти од населението во Остров е постаро од 60 години. За да ѝ се обезбеди на заедницата превентивна здравствена заштита, култура, спорт и образование, како и да се поттикне активно учество на заедницата, градот изгради јавни станови во центарот, во близина на автобуските станици, пазарот, локалните продавници, културниот простор и медицинските капацитети.

Францускиот фотограф Роберт Дојсно велеше дека не го фотографира животот каков што е, туку животот каков што би сакал да биде. Бидејќи пандемијата продолжува да го нарушува нормалниот живот, таа, исто така, ја откри вредноста на пристапот до природата, јавниот простор и услугите во заедницата, особено за густите урбани области. Па, зошто да не го зграбиме овој момент и да го искористиме своето јавно право да градиме градови во кои би сакале да живееме? Искуството на многу европски градови покажува што може да се постигне на локално ниво за краток временски период со поддршка на заедниците. Овој успех, особено за време на затворањата, ја врати важноста на јавните услуги и пристапот до природата за европските градови.

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.