Ο πρωταρχικός στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι να «προάγει την ειρήνη, τις αξίες της και την ευημερία των πολιτών της». Ωστόσο, ο κύριος δείκτης που χρησιμοποιεί για τη μέτρηση της προόδου δεν ανταποκρίνεται σε κανέναν από αυτούς τους στόχους. Αντίθετα, το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ) εμποδίζει τη βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ευημερία.

Για πάνω από 80 χρόνια, το ΑΕΠ αποτελεί τον κυρίαρχο δείκτη για την καθοδήγηση της πολιτικής. Η Ευρώπη δεν αποτελεί εξαίρεση. Μάλιστα, ένας από τους λόγους για τους οποίους το ΑΕΠ υιοθετήθηκε ως το κύριο πρότυπο για τη σύγκριση του μεγέθους των εθνικών οικονομιών στη διάσκεψη του Bretton Woods το 1944 ήταν η μέτρηση του κόστους της ανοικοδόμησης της Ευρώπης μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Σήμερα, οι οικονομολόγοι, οι πολιτικοί και τα μέσα ενημέρωσης εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν το ΑΕΠ ως δείκτη όχι μόνο της οικονομικής «παραγωγής», αλλά και της ευρύτερης κοινωνικής προόδου: όσο υψηλότερο είναι το ΑΕΠ μιας χώρας, τόσο καλύτερο πρέπει να είναι το βιοτικό της επίπεδο. Ωστόσο, ο δείκτης αυτός δεν προοριζόταν ποτέ να μετρήσει ό,τι εκτιμούν οι περισσότεροι άνθρωποι, όπως η υγεία, η κοινότητα, το περιβάλλον, η ισότητα και η ποιότητα ζωής. Το ΑΕΠ απλώς ποσοτικοποιεί τη χρηματική αξία των εμπορευμάτων και των υπηρεσιών που παράγονται εντός των συνόρων μιας χώρας. Αυτό που παραλείπει ο δείκτης – η ευημερία των ανθρώπων και του πλανήτη – είναι πολύ πιο σημαντικό από αυτό που μετρά.

Αυτό το τυφλό σημείο έχει σημασία, διότι αυτό που μετράται διαμορφώνει αυτό που διαχειρίζεται. Εάν το ΑΕΠ είναι ο φακός μέσω του οποίου κρίνεται η πρόοδος, οι κυβερνήσεις θα δώσουν προτεραιότητα στην οικονομική παραγωγή πάνω από όλα, ακόμη και όταν αυτή η παραγωγή αγνοεί – και ενδεχομένως υπονομεύει – τα ίδια τα θεμέλια της ευημερίας.

Ας πάρουμε την παραδειγματική περίπτωση μιας πετρελαιοκηλίδας, η οποία σπαταλά μη ανανεώσιμους πόρους και προκαλεί τεράστια ζημιά στα γύρω οικοσυστήματα. Δεδομένου ότι τα οικοσυστήματα δεν έχουν τρέχουσα αγοραία αξία, η καταστροφή τους δεν καταγράφεται στους οικονομικούς λογαριασμούς. Αντίθετα, οι μισθοί για την ανθρώπινη εργασία που χρησιμοποιείται για τον καθαρισμό μιας διαρροής έχουν αγοραία αξία. Το αποτέλεσμα μιας πετρελαιοκηλίδας καταγράφεται επομένως ως καθαρά θετικό για την οικονομία. Αυτή είναι η συνέπεια της μεθοδολογίας του ΑΕΠ: ομογενοποιεί όλες τις ανταλλαγές χρημάτων ως θετικές, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

Καθώς η οικολογική κρίση βαθαίνει, ένας δείκτης «προόδου» που βασίζεται αποκλειστικά στην οικονομική παραγωγή είναι σαφώς ακατάλληλος.

Γιατί το ΑΕΠ παραμένει

Οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να αναγνωρίσουν διαισθητικά την αντίφαση μεταξύ της ατελείωτης οικονομικής μεγέθυνσης – με τη συνεχώς αυξανόμενη χρήση πόρων και τη ρύπανση που αυτή συνεπάγεται – και των περιορισμένων φυσικών πόρων που διατίθενται στο κλειστό οικοσύστημα που είναι ο πλανήτης μας. Το 1973, ο Αμερικανός οικονομολόγος Kenneth Boulding είπε τη διάσημη φράση: «Όποιος πιστεύει ότι η εκθετική μεγέθυνση μπορεί να συνεχιστεί για πάντα σε έναν πεπερασμένο κόσμο είναι είτε τρελός είτε οικονομολόγος». Ένα χρόνο νωρίτερα, ο Όμιλος της Ρώμης είχε δημοσιεύσει την επιρροή του έκθεση «Τα Όρια της Μεγέθυνσης».

Ωστόσο, οι περισσότερες εθνικές και ευρωπαϊκές οικονομικές πολιτικές εξακολουθούν να στοχεύουν στην αύξηση του ΑΕΠ. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για τους οποίους, παρά την ευρεία κριτική, το ΑΕΠ παραμένει ο κυρίαρχος δείκτης μέτρησης της οικονομικής προόδου.

Πρώτον, το ΑΕΠ είναι εξαιρετικά καθιερωμένο, τόσο για την ευκολία μέτρησης όσο και για τη συγκρισιμότητα. Λεπτομέρειες σχετικά με τον τρόπο συλλογής του ΑΕΠ δημοσιεύθηκαν το 1953 από το Σύστημα Εθνικών Λογαριασμών (SNA), το διεθνές πρότυπο σύνολο συστάσεων για τη σύνταξη μέτρων οικονομικής δραστηριότητας που εξασφαλίζει ότι όλες οι χώρες χρησιμοποιούν το ίδιο μέτρο. Επιπλέον, τα στοιχεία για το ΑΕΠ είναι διαθέσιμα για όλες τις χώρες και δημοσιεύονται κάθε τρίμηνο, με αρχεία που χρονολογούνται από το 1960 για τις περισσότερες χώρες. Μέσω του ΑΕΠ, οι χώρες μπορούν να παρακολουθούν την πρόοδό τους στο χρόνο και να βλέπουν πώς συγκρίνονται με άλλες χώρες. Η ύπαρξη ενός δείκτη που περιορίζεται σε μια νομισματική αξία διευκολύνει την κατανόηση από τους πολιτικούς, τα μέσα ενημέρωσης και το ευρύτερο κοινό. Αυτό είναι δύσκολο να αναπαραχθεί για πιο σύνθετους δείκτες ευημερίας.

Δεύτερον, το ΑΕΠ εξυπηρετεί τους ισχυρούς. Ορισμένα συμφέροντα μπορούν να αποκομίσουν βραχυπρόθεσμα οικονομικά οφέλη από το τρέχον οικονομικό σύστημα, παρόλο που αυτό έχει συχνά οδηγήσει σε αύξηση των ανισοτήτων και υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Ας πάρουμε ως παράδειγμα τον ενεργειακό τομέα. Οι ανανεώσιμες τεχνολογίες είναι φθηνότερες στην εφαρμογή τους και απαιτούν μόνο συντήρηση για να συνεχίσουν να παράγουν ενέργεια. Ωστόσο, σε αντίθεση με τη βιομηχανία ορυκτών καυσίμων, όπου ανταλλάσσονται χρήματα για την εξόρυξη, τη διύλιση, την πώληση και την καύση καυσίμων, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν συμβάλλουν σημαντικά στις στατιστικές του εθνικού ΑΕΠ.

Η άσκηση πίεσης από εταιρείες δημοσίων σχέσεων σε πολιτικούς εκ μέρους των συμφερόντων των ορυκτών καυσίμων έχει οδηγήσει σε εντυπωσιακά αποτελέσματα: το 2023, οι επιδοτήσεις για τα ορυκτά καύσιμα στην ΕΕ έφτασαν τα 111 δισεκατομμύρια ευρώ. Αυτές οι επιδοτήσεις εξασφαλίζουν ότι οι εταιρείες του τομέα συνεχίζουν να αποκομίζουν μεγάλα κέρδη, τα οποία με τη σειρά τους τροφοδοτούν τις προσπάθειες άσκησης πίεσης. Όσο τα ορυκτά καύσιμα αποφέρουν εξαιρετικά μεγάλα κέρδη και ασκούν σημαντική πολιτική επιρροή, είναι δύσκολο να ξεπεραστούν τα συμφέροντα εκείνων που επωφελούνται από ένα οικονομικό μοντέλο επικεντρωμένο στο ΑΕΠ.

Τέλος, η αντίθεση στο ΑΕΠ φαίνεται κατακερματισμένη. Σχεδόν από την αρχή της ύπαρξης του ΑΕΠ, διάφοροι φορείς – συμπεριλαμβανομένων δεξαμενών σκέψης, εθνικών οργανισμών, ΜΚΟ, ακαδημαϊκών, ερευνητών και άλλων – έχουν επικρίνει τους περιορισμούς του και έχουν προτείνει εναλλακτικές λύσεις. Ωστόσο, η προώθηση ενός αντικαταστάτη και η απόδειξη ότι είναι όχι μόνο ανώτερος από το ΑΕΠ, αλλά και καλύτερος από εκατοντάδες διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις, είναι πολύ πιο δύσκολη.

Επίτευξη συναίνεσης

Σε μια πρόσφατη μελέτη, προτείναμε έναν τρόπο για να ξεπεραστεί η εδραιωμένη θέση του ΑΕΠ. Χαρτογραφώντας πάνω από 200 εναλλακτικούς δείκτες ευημερίας, διαπιστώσαμε ότι αυτοί οι εναλλακτικοί δείκτες δεν ανταγωνίζονται μεταξύ τους ούτε υποστηρίζουν εντελώς διαφορετικά κριτήρια. Αντίθετα, υπάρχει ισχυρή συμφωνία σχετικά με τα θεμελιώδη στοιχεία που πρέπει να περιλαμβάνονται σε οποιονδήποτε δείκτη αντικατάστασης του ΑΕΠ.

Αν και αυτοί οι δείκτες διαφέρουν ως προς το χρόνο, τη χώρα, τον πολιτισμό, την ορολογία και τη μεθοδολογική τους προέλευση, οι υποκείμενες ομοιότητες συνεχίζουν να εμφανίζονται. Η εξεύρεση του «ιδανικού σημείου» μεταξύ πολυπλοκότητας και σκοπιμότητας είναι απαραίτητη για την επιτυχία ενός εναλλακτικού δείκτη του ΑΕΠ. Αν συμπεριλάβετε πάρα πολλά στοιχεία, δημιουργείτε έναν δείκτη που είναι δαπανηρός να μετρηθεί (αποξενώνοντας ενδεχομένως τις αναπτυσσόμενες χώρες με μικρότερα στατιστικά όργανα) και δύσκολος να κατανοηθεί από τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και το κοινό. Κατά τη διάρκεια της έρευνάς μας, εντοπίσαμε 19 στοιχεία που αποτυπώνουν τις θεμελιώδεις ομοιότητες μεταξύ των πολλών διαθέσιμων δεικτών. Αυτά περιλαμβάνουν την ικανοποίηση από τη ζωή, την υγεία, το προσδόκιμο ζωής, τη στέγαση, τις υποδομές, την ανισότητα, την οικονομική ασφάλεια, την ποιότητα του νερού και του αέρα, τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, την εγκληματικότητα, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ και άλλα.

Ενώ η μέτρηση της παραγωγικότητας μπορεί να είναι χρήσιμη για την παρακολούθηση της ανάπτυξης μιας χώρας στο χρόνο, το ΑΕΠ πρέπει να τοποθετείται στο πλαίσιο άλλων δεικτών και να μην επιδιώκεται ως αυτοσκοπός.

Ο αντίκτυπος μιας τέτοιας αλλαγής θα ήταν τεράστιος. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα ενθαρρύνονταν να εξετάζουν τις πολιτικές από την άποψη των οφελών που αποφέρουν στο σύνολο της κοινωνίας και όχι αποκλειστικά με βάση τον αντίκτυπό τους στην οικονομική παραγωγή. Για παράδειγμα, το νέο μέτρο θα προσδιόριζε σαφώς μια πετρελαιοκηλίδα ως αρνητικό γεγονός, το οποίο αυξάνει το ΑΕΠ αλλά βλάπτει άλλους παράγοντες, όπως την ικανοποίηση από τη ζωή, την υγεία, τις υποδομές και την ποιότητα του νερού.

Φυσικά, θα πρέπει να αναπτυχθεί ένα πλαίσιο για την κατάλληλη μέτρηση καθενός από αυτούς τους παράγοντες. Για παράδειγμα, η μέτρηση της συνιστώσας «υγεία» θα μπορούσε να περιλαμβάνει κριτήρια όπως τα έτη ζωής προσαρμοσμένα στην ποιότητα, τον αριθμό των γιατρών ανά 100.000 άτομα, την παιδική θνησιμότητα, την επικράτηση των ψυχικών ασθενειών, την προσβασιμότητα στα νοσοκομεία και τον μέσο χρόνο αναμονής. Εμπειρογνώμονες σε κάθε τομέα θα αναλάμβαναν την ανάπτυξη ουσιαστικών κριτηρίων για κάθε συνιστώσα της ευημερίας, ενώ οι πολιτικοί θα αναλάμβαναν το καθήκον της επικοινωνίας με το κοινό και της παροχής βοήθειας στους πολίτες για την ερμηνεία των νέων δεικτών.

Επαναπροσδιορισμός της ανταγωνιστικότητας

Η υπέρβαση του ΑΕΠ θα απαιτήσει κάτι περισσότερο από μια ισχυρή εναλλακτική λύση, και η επίτευξη συναίνεσης σχετικά με έναν τέτοιο δείκτη αποτελεί προϋπόθεση για την απόκτηση πολιτικής επιρροής. Ένα βασικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι ο συντονισμός και η ενίσχυση των υφιστάμενων θεσμικών πρωτοβουλιών.

Στην Ευρώπη, διάφορα ερευνητικά προγράμματα που βρίσκονται σε εξέλιξη διερευνούν τρόπους για να ξεπεραστεί το ΑΕΠ. Για παράδειγμα, το Horizon Europe (το πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας της ΕΕ) χρηματοδοτεί πρωτοβουλίες όπως το Sustainability Performance, Evidence and Scenarios (SPES), το ToBe, το Models, Assessments, Policies for Sustainability (MAPS), το Wellbeing, Inclusion, Sustainability & the Economy (WISE) και το πρόγραμμα MERGE (το οποίο υποστήριξε επίσης την έρευνά μας σχετικά με τη σημασιολογική ομοιότητα μεταξύ των εναλλακτικών λύσεων του ΑΕΠ). 

Σε διεθνές επίπεδο, υπάρχουν δύο σημαντικές εξελίξεις. Η ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου των Ηνωμένων Εθνών για το Beyond-GDP (Πέρα από το ΑΕΠ) συστάθηκε από τον γενικό γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών Αντόνιο Γκουτέρες το 2025 και οι συστάσεις της αναμένεται να δημοσιευθούν φέτος. Αν και είναι δύσκολο να προβλεφθεί ο αντίκτυπος αυτής της πρωτοβουλίας, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το ενδιαφέρον των Ηνωμένων Εθνών για το θέμα προσδίδει ένα βαθμό νομιμότητας στο κίνημα «Πέρα από το ΑΕΠ».

Τον Μάρτιο του 2025, δημοσιεύθηκε το τελευταίο Σύστημα Εθνικών Λογαριασμών, το οποίο επικαιροποίησε (για πρώτη φορά από το 2008) τα δεδομένα που σχετίζονται με τις μεταβαλλόμενες ανάγκες της χάραξης οικονομικής πολιτικής. Η νεότερη έκδοση περιλαμβάνει, για πρώτη φορά, κεφάλαια αφιερωμένα στη συλλογή δεδομένων σχετικά με την ευημερία και τη βιωσιμότητα. Δεν υπάρχει εγγύηση ότι αυτό θα οδηγήσει σε αλλαγή της πολιτικής εστίασης, και οι χώρες χρειάζονται χρόνο για να προσαρμόσουν τις στατιστικές τους υπηρεσίες στις κατευθυντήριες γραμμές του Συστήματος Εθνικών Λογαριασμών (και αυτό αν οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες τους διαθέτουν επαρκή χρηματοδότηση για να το πράξουν). Ωστόσο, αποτελεί μια επιπλέον απόδειξη της στροφής προς την ενσωμάτωση παραμέτρων εκτός της «παραδοσιακής» οικονομικής λογιστικής.

Η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει ηγετικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια. Σε μια εποχή που αγωνίζεται να καθορίσει την ταυτότητά της στην παγκόσμια πολιτική, η προώθηση της ευημερίας, της βιωσιμότητας και της συμπερίληψης προσφέρει στην ΕΕ την ευκαιρία να αναδειχθεί σε παγκόσμιο ηγέτη. Η διεθνής ανταγωνιστικότητα βρίσκεται στο επίκεντρο των ευρωπαϊκών συζητήσεων, αλλά αν η ανταγωνιστικότητα ορίζεται με τους ίδιους παλιούς στενούς όρους της αύξησης του ΑΕΠ και των πολιτικών που την υποστηρίζουν (μείωση των περιβαλλοντικών και εργασιακών κανονισμών, αύξηση της χρήσης των φυσικών πόρων, μείωση των κοινωνικών δαπανών), τότε θα υποφέρουμε στο βωμό της κακώς εννοούμενης «προόδου». Αν, ωστόσο, αλλάξουμε τον ορισμό της ανταγωνιστικότητας ώστε να επικεντρωθούμε στη μεγιστοποίηση της βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ευημερίας, μπορούμε να αποτελέσουμε παράδειγμα για τον κόσμο σχετικά με το τι σημαίνει να ζούμε σύμφωνα με τις αξίες που έχουν σημασία για εμάς.

Οι καταστροφικές δασικές πυρκαγιές και οι πλημμύρες του 2023 έχουν φέρει την Ελλάδα αντιμέτωπη με την πραγματικότητα της κλιματικής έκτακτης ανάγκης. Ωστόσο, η συντηρητική κυβέρνηση της χώρας συνεχίζει να αρνείται τις ευθύνες της με συχνές επιθέσεις σε επιστήμονες, ενώ οι περιβαλλοντικοί δημοσιογράφοι απειλούνται τόσο από πολιτικούς όσο και από ιδιωτικά συμφέροντα. Η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης απαιτεί μια αλλαγή πορείας.

Εν όψει των δύο βουλευτικών εκλογών στην Ελλάδα τον Μάιο και τον Ιούνιο, η κλιματική κρίση απασχόλησε ελάχιστα ή καθόλου τους πολιτικούς. Λιγότερο από το 0,5 τοις εκατό των προεκλογικών ομιλιών όλων των πολιτικών αρχηγών περιείχαν τους όρους «περιβάλλον» ή «κλιματική αλλαγή». Το θέμα απουσίαζε εμφανώς ακόμη και από την τελευταία τηλεοπτική τηλεμαχία μεταξύ των ηγετών των πιο επιφανών κομμάτων της χώρας.

Αυτό φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με τις προτεραιότητες των Ελλήνων πολιτών. Σύμφωνα με την τελευταία έρευνα του Ευρωβαρόμετρου, το 94 τοις εκατό των Ελλήνων πιστεύει ότι «η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και των περιβαλλοντικών ζητημάτων πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα για τη βελτίωση της δημόσιας υγείας». Μια άλλη έρευνα της Metron Analysis διαπίστωσε ότι το 29 τοις εκατό των Ελλήνων θεωρούν την κλιματική αλλαγή το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο πλανήτης σήμερα, ακολουθούμενη από την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος (21 τοις εκατό). Ωστόσο, όταν πρόκειται για την Ελλάδα, προκύπτει μια διαφορετική εικόνα: το κόστος ζωής βρίσκεται στην κορυφή των ανησυχιών των Ελλήνων, ακολουθούμενο από την οικονομία και έπειτα από την καταστροφή του περιβάλλοντος (9 τοις εκατό).

Αυτό μπορεί να εξηγήσει εν μέρει γιατί τα πράσινα κόμματα της Ελλάδας δεν ανθίζουν. Στις εκλογές του Ιουνίου, οι Οικολογικοί Πράσινοι-Πράσινη Ενότητα έλαβαν 21.188 ψήφους, ή 0,41 τοις εκατό, ενώ η συμμαχία Πράσινο & Μωβ έλαβε 15.725 ψήφους, ή 0,3 τοις εκατό. Αντίθετα, το ακροδεξιό κόμμα Νίκη που προωθεί θεωρίες συνωμοσίας και σκεπτικισμό για το κλίμα, συγκέντρωσε 3,69 τοις εκατό των ψήφων, κερδίζοντας 10 έδρες στο ελληνικό κοινοβούλιο. Σύμφωνα με άρθρο που φιλοξενείται στην ιστοσελίδα του κόμματος «Η θεωρία της κλιματικής αλλαγής, στοχεύοντας στο διοξείδιο του άνθρακα [εκπομπές], γίνεται το μέσο διατήρησης της παγκόσμιας ισχύος και μέσω αυτής, του παγκόσμιου πλούτου».

Κλιματική πραγματικότητα

Λίγο μετά τις εκλογές του Ιουνίου, η Ελλάδα γνώρισε καταστροφικές πυρκαγιές που προκάλεσαν τουλάχιστον 28 θανάτους και έκαψαν περισσότερα από 1.200.000 στρέμματα γης. Τον Σεπτέμβριο, η κεντρική περιοχή της χώρας, η Θεσσαλία, επλήγη από καταστροφικές πλημμύρες. Τελικά, η κλιματική αλλαγή έκανε την εμφάνισή της στην ελληνική πολιτική και μιντιακή συζήτηση.

Στην κάλυψή τους για τις περιβαλλοντικές καταστροφές, αρκετά ελληνικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν αγγλόφωνες ειδήσεις. Τα δημοφιλή και φιλικά προς την κυβέρνηση μέσα iefimerida και Newsbomb, αναφέρθηκαν σε άρθρο που δημοσιεύτηκε στην Deutsche Welle, με τίτλο «Η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της κλιματικής αλλαγής». Το Newsbomb παρέθεσε επίσης τον τίτλο του BBC «Πλημμύρες στην Ελλάδα: Ο πρωθυπουργός Μητσοτάκης προειδοποιεί για μια πολύ άνιση μάχη με τη φύση».

Η Ekathimerini (Καθημερινή), η αγγλική έκδοση μιας από τις κύριες εφημερίδες της Ελλάδας, ανέφερε ότι ο Μητσοτάκης είπε στο CNN, «Κάναμε ό,τι καλύτερο μπορούσαμε» για την αντιμετώπιση των καταστροφικών πυρκαγιών. «Φοβάμαι ότι αυτή θα είναι η πραγματικότητα που θα αντιμετωπίσουν στο μέλλον περιοχές όπως η Μεσόγειος», πρόσθεσε ο Μητσοτάκης. Αυτές οι αφηγήσεις συνέβαλαν στην αποπολιτικοποίηση των περιβαλλοντικών καταστροφών στον δημόσιο διάλογο της Ελλάδας.

Αυτό δεν είναι μια νέα τάση. Το 2018, ο πρώην πρωθυπουργός και ηγέτης του ΣΥΡΙΖΑ, Αλέξης Τσίπρας, αντέδρασε στις πλημμύρες στη Μάνδρα και τις πυρκαγιές στο Μάτι, στην πρωτεύουσα της Αττικής, λέγοντας ότι η Ελλάδα πρέπει να ενημερώσει τα πρωτόκολλα πολιτικής προστασίας καθώς «η κλιματική αλλαγή θα μας φέρει πιο συχνά μπροστά σε ακραία καιρικά φαινόμενα». Ο τότε αρχηγός της αντιπολίτευσης Μητσοτάκης απάντησε ειρωνικά: «Ο κ. Ο Τσίπρας ανακάλυψε σήμερα ότι η κλιματική αλλαγή προκαλεί ακραία καιρικά φαινόμενα».

Πόλωση και αποπολιτικοποίηση

Η αείμνηστη γεωγράφος και καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου Ελένη Καπετανάκη-Μπριασούλη προειδοποίησε το 2021, ότι η μοιρολατρική αποδοχή των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής μεταθέτει την ευθύνη σε μακρινές αιτίες, παραμερίζοντας «τοπικές (ατομικές και συλλογικές) αποφάσεις και παρεμβάσεις στους φυσικούς πόρους». «Η κυρίαρχη αφήγηση της κλιματικής αλλαγής, οξύνοντας τη διάσταση ή μάλλον μπερδεύοντας το τοπικό/συμφραζόμενο με το παγκόσμιο/απομακρυσμένο, απαλλάσσει μια μερίδα των επίσημων και ανεπίσημων ενόχων και αναδιανέμει την ευθύνη, επιρρίπτοντάς την σε μεγαλύτερο πληθυσμό», έγραψε η Καπετανάκη-Μπριασούλη.

Ωστόσο, η κυβέρνηση προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, επιτίθοντας στην επιστημονική κοινότητα στον απόηχο των καταστροφών του περασμένου καλοκαιριού. Τον Σεπτέμβριο, όταν το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ) ανέφερε αύξηση 195 τοις εκατό στις καμένες εκτάσεις, παρά τη μείωση κατά 52 τοις εκατό στον αριθμό των πυρκαγιών το 2023 σε σύγκριση με τον ετήσιο μέσο όρο από το 2002 έως το 2022, η κυβέρνηση κατηγόρησε το Αστεροσκοπείο, ότι είχε πολιτικά κίνητρα. Η υφυπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Σοφία Βούλτεψη έκανε λόγο για «προπαγάνδα αριθμών», ενώ ο βουλευτής και πρώην υπουργός Στέλιος Πέτσας αναφέρθηκε σε «πολιτικά παιχνίδια» προσθέτοντας, ότι «Δεν μου αρέσει ο ρόλος τους».

Στις αρχές Δεκεμβρίου, η κυβέρνηση πέρασε από τα λόγια στα έργα, ανακοινώνοντας την πρόθεσή της να ενσωματώσει το ΕΑΑ στο Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Προστασίας του Πολίτη. Ερευνητές από διάφορα ιδρύματα αντιτάχθηκαν στην αλλαγή, επικαλούμενοι ανησυχίες για την ανεξαρτησία του Αστεροσκοπείου.

Πέρα από τις πολιτικές διαμάχες, οι περιβαλλοντικές καταστροφές του περασμένου καλοκαιριού έφεραν την κλιματική κρίση στο προσκήνιο, σηματοδοτώντας πιθανώς μια αλλαγή στη στάση των μέσων ενημέρωσης. Σύμφωνα με ανάλυση του Εθνικού Δικτύου για την Κλιματική Αλλαγή CLIMPACT σε πάνω από δύο χιλιάδες ειδήσεις που δημοσιεύτηκαν διαδικτυακά μεταξύ 2009 και 2020, η κάλυψη της κλιματικής κρίσης από τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης έλειπε για διάφορους λόγους.

Πρώτον, το 11 τοις εκατό του αναλυόμενου περιεχομένου αναπαρήγαγε σκεπτικιστικές απόψεις για το κλίμα. Δεύτερον, αν και οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής είναι ήδη απτές στην Ελλάδα και σε ολόκληρο τον κόσμο, το 28 τοις εκατό των άρθρων που αναλύθηκαν αναφέρονταν αποκλειστικά στις κλιματικές επιπτώσεις που θα έρθουν σε ένα απροσδιόριστο μέλλον. Μόνο το 17 τοις εκατό των άρθρων ανέφεραν την εκδήλωση της κλιματικής αλλαγής στο παρόν.

Τρίτον, τα άρθρα επικεντρώθηκαν κυρίως στις εθνικές κυβερνήσεις ως υπεύθυνες για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και των επιπτώσεών της, ενώ τοπικοί και διεθνείς παράγοντες (ΕΕ, πολίτες, τοπικές αρχές, περιβαλλοντικές ομάδες και ΜΚΟ) αναφέρθηκαν λιγότερο συχνά.

Ένα πιο θετικό σημείο είναι, ότι στην ανάλυση διαπιστώθηκε, πως ένα στα δύο άρθρα ειδήσεων παρουσίαζε ή αναπαρήγαγε δηλώσεις ειδικών, ενώ ένα στα τρία περιείχε δηλώσεις πολιτικών, ακολουθούμενα από μέλη της κοινωνίας των πολιτών (14,5 τοις εκατό), πολίτες (12 τοις εκατό), και εκπροσώπους επιχειρήσεων (9 τοις εκατό).

Η παρουσία επιστημόνων στα μέσα ενημέρωσης μπορεί να ενισχύσει την κατανόηση του κοινού για τη σχέση μεταξύ της κλιματικής αλλαγής, της ανθρώπινης δραστηριότητας και των φυσικών καταστροφών.

Όπως σημειώθηκε στην έρευνα, η παρουσία επιστημόνων στα μέσα ενημέρωσης μπορεί να ενισχύσει την κατανόηση του κοινού για τη σχέση μεταξύ της κλιματικής αλλαγής, της ανθρώπινης δραστηριότητας και των φυσικών καταστροφών. Ωστόσο, το CLIMPACT τόνισε, ότι ο λόγος των διαδικτυακών μέσων – που συχνά αναπαράγει τον λόγο εκτός του διαδικτύους – θα πρέπει να γίνει πιο επεξηγηματικός, ώστε να μεταδώσει τη σημασία της κλιματικής αλλαγής και την επείγουσα ανάγκη για πολιτική δράση.

Η Αλεξάνδρα Πολιτάκη, πρέσβειρα του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα στην Ελλάδα, έγραψε σε πρόσφατο άρθρο ότι η χώρα δεν διαθέτει εκστρατείες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης μεγάλης κλίμακας, που να έχουν σχεδιαστεί κεντρικά και να υλοποιούνται διαχρονικά από κρατικούς φορείς. Αντίθετα, οι άνθρωποι εκτίθενται σε «φωτογραφίες τρεχουσών ή μελλοντικών καταστροφών, […] αποσπασματικές εικόνες που δεν προσφέρουν τίποτα περισσότερο από εντυπώσεις. Έτσι, βασικές έννοιες […] όπως η προσαρμογή, η μετάβαση, η ουδετερότητα του κλίματος, η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, ο Μηχανισμός Δίκαιης Μετάβασης, μένουν χωρίς ευρεία κατανόηση», υποστήριξε η Πολιτάκη.

Ακόμη και ο Εθνικός Κλιματικός Νόμος, που εγκρίθηκε τον Μάιο του 2022 και στοχεύει στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου της Ελλάδας, κατά 55 τοις εκατό έως το 2030, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990 και στην επίτευξη καθαρών μηδενικών εκπομπών έως το 2050, δεν έλαβε την προβολή που του άξιζε. Την έγκριση του νόμου, τον οποίο πολλές περιβαλλοντικές ΜΚΟ θεωρούν ότι δεν είναι αρκετά φιλόδοξος, ακολούθησε μια περίοδο δημόσιας διαβούλευσης μόλις δύο μηνών μεταξύ του τέλους του 2021 και των αρχών του 2022.

Αυτή η ανεπαρκής δημόσια διαβούλευση «αντανακλάται στον Κλιματικό Νόμο, καθώς και στην έλλειψη συνολικής προσέγγισης, βάθους και πολιτικού οράματος», υποστήριξε η Πολιτάκη.

Νομικές απειλές

Η πολιτική πόλωση και η αδύναμη κάλυψη των μέσων ενημέρωσης δεν είναι τα μόνα προβλήματα που μαστίζουν τη δημόσια συζήτηση για το κλίμα στην Ελλάδα. Πράγματι, καθώς η προσοχή έχει αυξηθεί γύρω από περιβαλλοντικά ζητήματα, έχουν επίσης αυξηθεί οι αγωγές κατά δημοσιογράφων από οικονομικά συμφέροντα, συμπεριλαμβανομένων εταιρειών που εμπλέκονται στην ενεργειακή μετάβαση. Η εκφοβιστική νομική ενέργεια γνωστή ως SLAPP (Στρατηγική Αγωγή Κατά της Συμμετοχής του Κοινού) στόχευσε σε δημοσιογράφους που αποκάλυψαν περιβαλλοντικές ζημιές ή έφεραν στο προσκήνιο περιβαλλοντικές ανησυχίες σχετικά με μεγάλης κλίμακας έργα εξόρυξης και ενέργειας.

Παραδείγματα περιλαμβάνουν, την μήνυση που υπέβαλε η εταιρεία ανανεώσιμων πηγών ενέργειας WRE HELLAS κατά του Τάσου Σαράντη και της εφημερίδας Efsyn, την μήνυση από ένα υψηλόβαθμο στέλεχος της Hellas Gold κατά του διαδικτυακού ειδησεογραφικού πρακτορείου Altherthess και της δημοσιογράφου Σταυρούλας Πουλημένη, η οποία ερεύνησε για περιβαλλοντική ρύπανση που συνδέεται με τις εξορυκτικές δραστηριότητες της εταιρείας στη βόρεια περιοχή της Ελλάδας, τη Χαλκιδική, καθώς και την μήνυση από την εταιρεία ανακύκλωσης Ανταποδωτική Ανακύκλωση κατά του δημοσιογράφου Θοδωρή Χονδρογιάννου για ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ανεξάρτητη εφημερίδα inside story.

Οι νομικές απειλές δεν αφορούν μόνο τους δημοσιογράφους. Τα ναυπηγεία ONEX στόχευσαν μια τοπική περιβαλλοντική ΜΚΟ στο κυκλαδίτικο νησί της Σύρου. Μια εταιρεία αιολικής ενέργειας μήνυσε 100 κατοίκους της Τήνου για κινητοποίηση κατά της εγκατάστασης ανεμογεννητριών, άλλη εταιρεία αιολικής ενέργειας κατέθεσε μήνυση κατά εννέα νομικών προσώπων στην Άνδρο, μια άλλη των Κυκλάδων, αφού είχαν αμφισβητήσει την κατασκευή δρόμου από την εταιρεία. Η λίστα θα μπορούσε να συνεχιστεί.

«Αυτές οι SLAPP δεν επιχειρούν μόνο να εμποδίσουν το καθήκον μας να παρέχουμε πληροφορίες ανεξάρτητες από πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Είναι επίσης το δικαίωμα να λαμβάνεις πληροφορίες που σταδιακά περιορίζονται», εξηγεί η Σταυρούλα Πουλημένη. Ευτυχώς, οι περισσότερες τοπικές κοινότητες και πολλές περιβαλλοντικές οργανώσεις στάθηκαν αλληλέγγυες με τους δημοσιογράφους και τις ΜΚΟ, ενάντια στην αναπτυσσόμενη βιομηχανία των εκφοβιστικών αγωγών.

Ωστόσο, η σιωπή επικράτησε στα περισσότερα από τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης της χώρας, τα οποία φαίνεται να θυμήθηκαν το κλίμα και το περιβάλλον μόνο μπροστά σε πλημμυρισμένες πόλεις, χωριά καλυμμένα με λάσπη και 1,7 εκατομμύρια στρέμματα που κάηκαν σε ένα μόνο καλοκαίρι.

Από το 2016, η Ελλάδα έχει μια Εθνική Στρατηγική για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή (ΕΣΠΚΑ), βασισμένη σε μελέτη του 2011 της Τράπεζας της Ελλάδος. Ωστόσο, επτά χρόνια μετά την ανάπτυξη της στρατηγικής, η Ελλάδα δεν έχει ακόμη εγκρίνει τα 13 Περιφερειακά Σχέδια Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή (ΠεΣΠΚΑ) που απαιτούνται για την εφαρμογή της ΕΣΠΚΑ. Λίγα φαίνεται να έχουν αλλάξει ακόμη και μετά το περασμένο καλοκαίρι, και ελάχιστα αναφέρονται σχετικά στα μέσα ενημέρωσης.

Η ενίσχυση της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης είναι ζωτικής σημασίας για την παροχή ποιοτικών πληροφοριών στο κοινό, σχετικά με ζητήματα και πολιτικές για το κλίμα, για την κατανόηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, επισημαίνοντας παράλληλα την πολιτική ευθύνη. Επιπρόσθετα, υπάρχει επίσης επείγουσα ανάγκη «συνεκπαίδευσης» επιστημόνων και δημοσιογράφων για την καλύτερη επικοινωνία της πολυπλοκότητας της κλιματικής επιστήμης και την αναγνώριση των κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης.

Αυτό το άρθρο είναι μέρος της σειράς Climate in the Media, αφιερωμένη στο διάλογο για το κλίμα στα ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης. Αυτό το έργο διοργανώνεται από το Πράσινο Ευρωπαϊκό Ίδρυμα σε συνεργασία με τη Voxeurop και με την υποστήριξη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Πράσινο Ευρωπαϊκό Ίδρυμα. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν είναι υπεύθυνο για το περιεχόμενο αυτού του έργου.

Καθώς ο κόσμος παλεύει με την αδιάκοπη κλιματική αλλαγή, τις αυξανόμενες ανισότητες και την ανανεωμένη ακροδεξιά, το πολιτικό κατεστημένο αισθάνεται όλο και πιο ξεπερασμένο. Οι προοδευτικοί συνασπισμοί πράσινων-αριστερών πρέπει να μεταφράσουν τη γενικευμένη δυσαρέσκεια και την πόλωση σε υποστήριξη της βάσης για μια τολμηρή κλιματική ατζέντα, παρέχοντας παγκόσμιες πολιτικές και καθημερινές ενεργειακές λύσεις στην κοινωνία.

Υπάρχει μια αυτοκαταστροφική, αλλά εντελώς κανονικοποιημένη, μορφή ασυμφωνίας στην παγκόσμια (κλιματική) πολιτική. Κάθε χρόνο ο ΟΗΕ εκδίδει ολοένα και πιο αυστηρές προειδοποιήσεις για την ανθρωπότητα που αντιμετωπίζει «κλιματικό χάος» λόγω των συνεχιζόμενων επενδύσεων σε ορυκτά καύσιμα. Ωστόσο, οι κυβερνήσεις από την Ελλάδα έως τη Γουιάνα, και από τις ΗΠΑ έως τα ΗΑΕ διατηρούν κουρασμένα επιχειρήματα για «ενεργειακή ασφάλεια» και «δυναμική της αγοράς», που έχουν οδηγήσει στην μεγαλύτερη επέκταση σε υποδομές ορυκτών καυσίμων στην ανθρώπινη ιστορία.

Ενώ η Δεξιά παρασύρεται όλο και βαθύτερα σε υπερελευθερισμό, αντιεπιστήμη και επιχειρήματα θεωριών συνωμοσίας, για να υποστηρίξει την κλιμάκωση των πολιτικών για το κλίμα, οι προοδευτικοί (συμπεριλαμβανομένων των σοσιαλδημοκρατών και των Πρασίνων) δεν καταλήγουν σε ένα πειστικό αντεπιχείρημα. Οι λύσεις για το κλίμα – όσες δεν είναι αναδιανεμητικές, δεν αντιμετωπίζουν τις ανισότητες (άνθρακες) και δεν υιοθετούν διατομεακή προσέγγιση – γίνονται όλο και πιο δύσκολο να προωθηθούν. Καθώς οι έντονες, αυξανόμενες κοινωνικοοικονομικές ανισότητες μαστίζουν ακόμη και ώριμες δημοκρατίες όπως η Γερμανία και η Σουηδία, η υπομονή των ψηφοφόρων γίνεται ισχνή.

Αυτό θα μπορούσε να εξηγήσει την άνοδο του Alternative für Deutschland (AfD), που συνδέεται εν μέρει με μια αντίδραση ενάντια σε έναν νόμο για τη θέρμανση, μια πολιτική ναυαρχίδα για τους Πράσινους που αμφισβητήθηκε έντονα, ακόμη και εντός του κυβερνώντος συνασπισμού.

Αυτό που αυτή η ακροδεξιά ρητορική αποτυγχάνει να προσδιορίσει, είναι η ακραία ανισότητα άνθρακα που βασίζεται στη συνεχιζόμενη κλιματική μας κατάρρευση. Αυτό δεν είναι τυχαίο: παρά τις αντισυστημικές στάσεις, οι φασίστες και η ιδεολογία τους είναι τα τελικά προϊόντα του (τελευταίου σταδίου) καπιταλισμού – κάτι που μπορεί να παρατηρηθεί από τον Τραμπ και τον Μπολσονάρο, μέχρι τη Γερμανία του Χίτλερ.

Καθώς ο κόσμος πλησιάζει πιο κοντά στον γκρεμό των πολλαπλών κοινωνικών και κλιματικών σημείων ανατροπής, η αναθερμανθείσα κεντρώα, μεταρρυθμιστική πολιτική του 1980 καθίσταται πλέον ανεπαρκής. Η επιβολή ενός ήπιου φόρου άνθρακα στα ιδιωτικά τζετ (που πρέπει να απαγορευθούν) ή η επιβολή εφάπαξ εισφοράς αλληλεγγύης σε εταιρείες πετρελαίου πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων (που πρέπει να εθνικοποιηθούν και να διαλυθούν), δεν είναι μια πειστική πώληση για τους πολίτες που τους ζητάται να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο ζεσταίνουν τα σπίτια τους, μετακινούνται στη δουλειά και τρώνε.

Οι κυβερνήσεις πρέπει να αρχίσουν να αντιμετωπίζουν κατά μέτωπο την αλήθεια και το μέγεθος της κλιματικής καταστροφής. Πρέπει να είναι ειλικρινείς σχετικά με το πώς τα κλιματικά μας μοντέλα δεν αντιπροσωπεύουν σημεία ανατροπής, δεδομένου ότι η πιο πρόσφατη κλιματική επιστήμη τονίζει ότι ο «ασφαλής» προϋπολογισμός άνθρακα είναι στην πραγματικότητα πολύ μικρότερος από ό,τι πιστεύαμε προηγουμένως. Οι ανεπτυγμένες χώρες πρέπει να επιταχύνουν ριζικά τις περικοπές των εκπομπών (ουδετερότητα άνθρακα έως τα μέσα της δεκαετίας του 2030, σε προχωρημένο στάδιο αρνητικότητας άνθρακα έως τη δεκαετία του 2040) για να διατηρήσουν έστω και ένα στοιχειώδες ποσοστό οργανωμένης κοινωνίας.

Η υπερθέρμανση του πλανήτη επιταχύνεται με τόσο γρήγορο ρυθμό που αιφνιδιάζει τα κλιματικά μοντέλα όσων ήταν κάποτε οι επιστήμονες «Κασσάνδρες». Αυτό που πριν από δύο χρόνια θεωρούνταν ριζοσπαστικό (νύξη στην έκθεση ορόσημο του 2021 του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) που ζητούσε τον τερματισμό κάθε επέκτασης σε ορυκτά καύσιμα) είναι ήδη ξεπερασμένο. Στην πραγματικότητα, η πλειονότητα (60 τοις εκατό) των αποθεμάτων ορυκτών καυσίμων πρέπει να παραμείνει στο έδαφος για να υπάρχει μία στις δύο πιθανότητες να περιοριστεί η αύξηση τής θερμοκρασίας στους 1,5°C. Η έκθεση του IEA το Σεπτεμβρίο του 2023 πράγματι υπογραμμίζει, ότι τα υπάρχοντα κοιτάσματα και ορυχεία θα πρέπει να κλείσουν πολύ πριν από το τέλος της λειτουργικής τους ικανότητας.

Μια ηρωική πράξη

Απαιτείται μια τολμηρή και ακλόνητη στάση για να παραδεχτούμε και να αντιμετωπίσουμε αυτήν την κρίση. Οι κυβερνήσεις πρέπει να είναι εξίσου πρόθυμες για το ποιος φταίει για όλα αυτά – ένα πολιτικά τρομακτικό έργο. Το να φωνάξετε το στρατιωτικό-βιομηχανικό συγκρότημα, τις εταιρείες ορυκτών καυσίμων και το λόμπι της βιομηχανικής γεωργίας είναι πολλά αυγά για να σπάσετε ταυτόχρονα. Ομοίως, το να επικαλείται ο μηδενισμός μετριοπαθών πολιτικών, οι οποίοι ταλαιπωρήθηκαν και καθυστέρησαν τα τελευταία 30 χρόνια, μπορεί να οδηγήσει εκτός των ορίων του ντεκόρ της πολιτικής αξιοπρέπειας, αλλά είναι το είδος της λαϊκιστικής, ριζικά ρεαλιστικής πολιτικής που ενθουσιάζει, εμπνέει και, τελικά, συγκεντρώνει ευρεία, λαϊκή υποστήριξη. Θυμάστε τον Μπέρνι;

Η επιβολή απαγορεύσεων και κανονισμών κάνοντας έκκληση σε μακροπρόθεσμους στόχους, όπως η καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, είναι η τέλεια τροφή για τους ακροδεξιούς λαϊκιστές.

Ας είμαστε ξεκάθαροι: δεν είμαστε απλώς κολλημένοι ανάμεσα σε μηδενιστικές μετριοπαθείς πολιτικές και μια τολμηρή, ανανεωμένη ακροδεξιά, υπάρχει και τρίτος τρόπος. Η θεωρία της «μετά-ανάπτυξης» παρουσιάζει ένα ολοκληρωμένο σύνολο ιδεών για τη μετακίνηση του κόσμου πέρα από το κέρδος και την οικονομική ανάπτυξη, στην επιδίωξη της ανθρώπινης ευημερίας και της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.

Είναι μια ιθαγενής κατανόηση του κόσμου; Είναι σύνθημα ακτιβιστών; Είναι ένα ανερχόμενο ακαδημαϊκό και επιστημονικό πεδίο; Είναι όλα τα παραπάνω, και θα σας δικαιολογούσε να κάνετε συγκρίσεις με έναν υπερήρωα – μια ισχυρή ιδέα που έρχεται να μας σώσει από τους κακοποιούς καπιταλιστές-δισεκατομμυριούχους ορυκτών καυσίμων. Πέρα από τα αστεία, η δύναμη της μετα-ανάπτυξης έγκειται στην ονομασία των τομέων και των πρακτικών που πρέπει να καταργήσουμε (βιομηχανικό κρέας, προγραμματισμένη αχρήστευση, βιομηχανία όπλων, ορυκτά καύσιμα) και το άνοιγμα μιας συζήτησης, με ευαισθησία στο πλαίσιο για το τι πρέπει να στοχεύσουμε (ενέργεια των τοπικών πληθυσμών, κοινοτική γεωργία, δημόσια χρηματοδοτούμενη εκπαίδευση και υγειονομική περίθαλψη). Η μετα-ανάπτυξη προσφέρει έτσι ένα εφαλτήριο για συνασπισμούς αριστεράς-πρασίνων-προοδευτικών: μια πολιτική που είναι σταθερά συγκρουσιακή στην αποσαφήνιση του τι είναι λάθος, αλλά ταυτόχρονα πλουραλιστική, φιλόξενη και οραματιστική.

Μια «μαχητική» πρασινοκόκκινη συμμαχία πρέπει επίσης να απευθύνεται σε ένα ευρύτερο πιο μετριοπαθές κοινό, για να χτίσει τους μεγάλους συνασπισμούς που απαιτούνται για ριζική (πολιτική) αλλαγή. Η υιοθέτηση ενός οράματος «άνθρωποι και πλανήτης πάνω από το κέρδος» είναι το πρώτο βήμα. Η μετάφραση αυτών των εννοιών σε συγκεκριμένες ενέργειες είναι εκεί που η πολιτική βαρύτητα ταλαντώνεται. Οι πράσινες πολιτικές πρέπει να σβήσουν τα αναδιανεμητικά τους διαπιστευτήρια, δείχνοντας πώς οδηγούν σε άμεση οικονομική ανακούφιση και απτές βελτιώσεις στην καθημερινή ζωή, ανοικοδομώντας έτσι τις προηγουμένως παραμελημένες συμμαχίες με τους εργαζόμενους και τα συνδικάτα. Σε μια εποχή όπου οι ακραίες απώλειες και ζημιές κοστίζουν ήδη δισεκατομμύρια στην οικονομία της ΕΕ (και, ακόμη περισσότερο, στην παγκόσμια οικονομία), οι οικολόγοι οικονομολόγοι πρέπει να επιχειρηματολογήσουν για την κλιματική πολιτική ως τον μόνο δημοσιονομικά πειθαρχημένο δρόμο προς τα εμπρός – παρακινώντας φιλελεύθερους και κεντρώους.

Επιστρέφοντας στο παράδειγμα του AfD και του νόμου για τη θέρμανση, η εμπειρία δείχνει ότι η απλή επιβολή απαγορεύσεων και κανονισμών, κάνοντας έκκληση σε μακροπρόθεσμους στόχους όπως η καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, είναι η τέλεια τροφή για τους ακροδεξιούς λαϊκιστές. Χρειάζεται μια ισχυρή αντιπρόταση κοινωνικής δικαιοσύνης. Τα καλά νέα;

Η αντιμετώπιση των κοινωνικών ανισοτήτων ταυτόχρονα με την κλιματική κρίση είναι μια ευρέως δημοφιλής πρόταση, με το εντυπωσιακό 68 τοις εκατό των Ευρωπαίων να είναι υπέρ μιας τέτοιας διπλής προσέγγισης.

Υπό το πρίσμα της αυξανόμενης λαϊκιστικής, και συχνά ηττοπαθούς, αντικλιματικής ρητορικής, η κοινωνία των πολιτών πρέπει να απομυθοποιήσει δυνατά και χωρίς συγγνώμη το ψεύτικο δίλημμα που φέρνει το «κλίμα» εναντίον του «λαού» και να παροτρύνει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να υιοθετήσουν οριζόντιες, διατομεακές κλιματικές πολιτικές.

Υπό το πρίσμα των επικείμενων Ευρωεκλογών του 2024, η κοινωνία των πολιτών πρέπει να επιδείξει συγκεκριμένες ενέργειες που μπορούν να λάβουν οι χώρες, ώστε να αντιμετωπίσουν ταυτόχρονα την κοινωνική και κλιματική δικαιοσύνη.

Λύσεις όπως οι ενεργειακές κοινότητες μπορούν να προωθήσουν την ταχύτερη απορρόφηση της καθαρής ενέργειας, μειώνοντας ταυτόχρονα τους λογαριασμούς για τα νοικοκυριά, ιδιαίτερα τα ευάλωτα άτομα, και δημιουργώντας ενεργειακή ασφάλεια. Παρά την πολιτική υπεροχή ενάντια στις πολιτικές για το κλίμα που «ξύπνησαν», νέα ανάλυση του REScoop.eu και του CEE Bankwatch δείχνει, ότι οι χώρες εντείνουν τις επενδύσεις και τις μεταρρυθμίσεις για να επιταχύνουν την καθαρή ενέργεια. Η ανάλυση των ενημερωμένων Σχεδίων Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, συμπεριλαμβανομένων των κεφαλαίων REPowerEU, από 15 κράτη μέλη, δείχνει ευρεία υποστήριξη για ταχεία αδειοδότηση, ενεργειακή απόδοση και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Οι πολλές μεταρρυθμίσεις και οι επενδύσεις ειδικά γύρω από τις ενεργειακές κοινότητες δείχνουν, ότι οι χώρες λαμβάνουν σοβαρά υπόψη την ανάγκη να προωθήσουν πολιτικές για το κλίμα, που είναι εγγενώς κοινωνικές.

Δημοκρατική ενέργεια

Αν και προσέχουμε να μην μεγαλοποιούμε καμία λύση ως ασημένια σφαίρα, οι ενεργειακές κοινότητες χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής. Λειτουργώντας ρητά ως μη κερδοσκοπικές οντότητες ακολουθώντας τις Ευρωπαϊκές Οδηγίες, προσφέρουν μια πρακτική άρθρωση του οράματος μετά την ανάπτυξη δίνοντας προτεραιότητα στα κοινωνικά και περιβαλλοντικά αποτελέσματα έναντι του κέρδους. Έτσι, οι ενεργειακές κοινότητες όχι μόνο εμπνέουν πολιτικά, αλλά αντιμετωπίζουν και τις καθημερινές πραγματικότητες, αναπτύσσοντας από κοινού λύσεις που να μπορούν να υλοποιηθούν. Είναι νομικές μορφές μέσω των οποίων οι πολίτες, τα ΜΜΕ, οι δήμοι και ομάδες, μπορούν να γίνουν συνιδιοκτήτες και να συνεκμεταλλευτούν τοπικά έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Με την τοπική παραγωγή ενέργειας, προσφέρουν φθηνότερη, πιο ασφαλή πρόσβαση στην ενέργεια για τις κοινότητες, προστατεύοντάς τες από την ασταθή, κερδοσκοπική, βασισμένη στα ορυκτά καύσιμα, αγορά ενέργειας.

Καθόμαστε σε μια πυριτιδαποθήκη εκτεταμένης κοινωνικής δυσαρέσκειας.

Ο συνεταιρισμός Energy Communities Tipperary Cooperative στην Ιρλανδία προσφέρει μία μονοαπευθυντική θυρίδα για ανακαινίσεις με γνώμονα τους πολίτες, βοηθώντας έτσι τους ντόπιους να επιτύχουν βαθιά εξοικονόμηση ενέργειας και άνεση θέρμανσης. Στην Ελλάδα, η Μινώα Ενεργειακή Κοινότητα προσφέρει δωρεάν ηλεκτρική ενέργεια σε δεκάδες νοικοκυριά μέσω μεσαίας κλίμακας, τοπικά ηλιακά έργα. Η Enercoop, ένας μεγάλος συνεταιριστικός προμηθευτής στη Γαλλία, προσθέτει μια μικρή εισφορά στους λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας των πελατών της, η οποία επανεπενδύεται συλλογικά σε ανακαινίσεις και άλλα μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας για ενεργειακά φτωχά νοικοκυριά. Στον εκδημοκρατισμό της παραγωγής, οι ενεργειακές κοινότητες αντιμετωπίζουν το τεράστιο χάσμα στις σύγχρονε «δημοκρατικές» κοινωνίες – δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική δημοκρατία χωρίς οικονομική δημοκρατία, συμπεριλαμβανομένου του άμεσου ελέγχου των τροφίμων, της ενέργειας και της υλικής παραγωγής.

Οι ενεργειακές κοινότητες προϊδεάζουν για κλιματικές λύσεις που είναι εγγενώς κοινωνικά δίκαιες και αναδιανεμητικές. Κάνετε μαζί μου ένα πείραμα σκέψης: τι θα γινόταν αν οι φιλόδοξοι στόχοι της Οδηγίας για την Ενεργειακή Απόδοση των Κτιρίων (EPBD) υποστηρίζονταν με 100% προκαταβολικά δάνεια (ή επιχορηγήσεις) μηδενικού επιτοκίου, που χρηματοδοτούνται από καινοτόμες πηγές, όπως ένας φόρος στις συχνές πτήσεις. Πάρετε το προηγούμενο παράδειγμα στην Ιρλανδία και εφαρμόστε το ξανά: φανταστείτε να επιβάλλεται φόρος στον κορυφαίο ρυπαίνοντα της χώρας (9,3 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι CO2 το 2022) και να ανακυκλώνονται αυτά τα χρήματα πίσω σε ριζικές ανακαινίσεις για ευάλωτα νοικοκυριά, που διευκολύνονται από αξιόπιστους κοινοτικούς οργανισμούς, όπως οι τοπικές ιρλανδικές ενεργειακές κοινότητες. Το στοιχείο “make or break” για τις πολιτικές για το κλίμα είναι το πόσο σχετικά δίκαιες θεωρούνται ότι είναι. Ποιος Ιρλανδός πολίτης θα δεχόταν μια αναγκαστική ανακαίνιση κατοικίας σύμφωνα με το EPBD, ή έναν φόρο κρέατος για αυτό το θέμα (καθώς η βιομηχανική γεωργία είναι ο δεύτερος ελέφαντας στο δωμάτιο για την Ιρλανδία), εάν η Ryanair συνεχίσει να ξεφεύγει με τις φορολογικές απαλλαγές άνθρακα και τις ψεύτικες εκστρατείες αντιστάθμισης των εκπομπών CO2;

Καθόμαστε σε μια πυριτιδαποθήκη εκτεταμένης κοινωνικής δυσαρέσκειας. Εμπειρογνώμονες και η κοινωνία των πολιτών έχουν επανειλημμένα προειδοποιήσει, ότι η επερχόμενη επέκταση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, το οποίο θα καλύπτει τις μεταφορές και τα κτίρια, κινδυνεύει να προκαλέσει μια εξαιρετικά οπισθοδρομική επίδραση, επιβαρύνοντας τους ευάλωτους καταναλωτές. Μεταβαίνοντας από μια προσωρινή προσέγγιση επιδοτήσεων του ενεργειακού κόστους (που ισοδυναμεί με έμμεσες επιδοτήσεις ορυκτών καυσίμων), οι κυβερνήσεις ενθαρρύνονται να προκαταβάλουν επενδύσεις σε διαρθρωτικές προσεγγίσεις όπως βαθιές ανακαινίσεις, καθαρή θέρμανση και ψύξη, και (δημόσια) ηλεκτρική κινητικότητα. Αυτές οι ενέργειες, που κατοχυρώνονται στις πρόσφατες συστάσεις της Επιτροπής για την ενεργειακή φτώχεια, είναι το είδος της προνοητικότητας που απαιτείται για να στηρίξει τους ευρωπαίους καταναλωτές από τη συνεχιζόμενη ενεργειακή κρίση.

Το κλιματικό άγχος υπό έλεγχο

Καθώς γράφω αυτά τα λόγια, η Ελλάδα υφίσταται ένα κύμα καύσωνα που εκτείνεται μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου. Το άγχος για το κλίμα διατρυπά την καθημερινότητά μου, απογυμνώνοντάς μου τη χαρά, τον ενθουσιασμό και τον σκοπό για το μέλλον. Τι νόημα έχει οτιδήποτε, αν ούτως ή άλλως όλα θα καούν; Αν μπορούσαμε να ανταλλάξουμε ανταλλάξιμες «σας το είπαμε» μάρκες ηθικής ικανοποίησης, για να αναπληρώσουμε τις δεκαετίες αδράνειας του καθεστώτος, ίσως να μπορούσα να ανακτήσω όλη αυτή τη χαμένη σεροτονίνη.

Ποτέ πριν δεν έχουμε πλησιάσει τόσο κοντά στην καταστροφή και την ουτοπία ταυτόχρονα.

Ελλείψει λύσεων στην αγορά για την επίλυση της υφέρπουσας αύξησης του άγχους για το κλίμα, ειδικά μεταξύ των νέων, πρέπει να δημιουργήσουμε εναλλακτικές λύσεις, γρήγορα. Οι λύσεις υπάρχουν και οι περισσότερες από αυτές είναι ήδη οικονομικά αποδοτικές. Το Ευρωπαϊκό Γραφείο Περιβάλλοντος υπογραμμίζει, ότι εάν οι μισές επιδοτήσεις για τη θέρμανση με ορυκτά καύσιμα ανακατευθυνθούν σε αντλίες θερμότητας, η Ευρώπη θα μπορούσε να επιτύχει ένα σύστημα θέρμανσης με απαλλαγή από τις εκπομπές άνθρακα έως το 2040. Ακόμη και όταν το αρχικό κόστος είναι πολύ υψηλό, όπως στην περίπτωση των (κοινοτικών) περιφερειακών έργων θέρμανσης, τα δημόσια εθνικά και κοινοτικά κονδύλια θα μπορούσαν να προστατεύσουν από κινδύνους στα πρώτα στάδια ανάπτυξης του έργου. Η Ολλανδία είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: δημιουργείται ένα ταμείο δημοσίων επενδύσεων πολλών εκατομμυρίων, το οποίο θα διαχειρίζεται η κοινοτική ενεργειακή οργάνωση Energie Samen, με στόχο τη δημιουργία τοπικών έργων τηλεθέρμανσης με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Οδηγούμαστε με «μπλα-μπλα» προς έναν απύθμενο γκρεμό από σημεία ανατροπής του κλίματος, αυτοενισχυόμενους βρόχους ανατροφοδότησης του συστήματος της γης και εκτεταμένες κοινωνικές αναταραχές. Χρειαζόμαστε ευρείς πολιτικούς συνασπισμούς, που να μπορούν να μεταφράσουν αυτή την αίσθηση του επείγοντος σε μια πειστική, λαϊκιστική αφήγηση που ενθουσιάζει, εξοργίζει, ενθουσιάζει και, κυρίως, συνδέει. Η υπερβολικά αργή πρόοδος των διεθνών πολιτικών στην αντιμετώπιση των κλιματικών και κοινωνικοοικονομικών κρίσεων είναι καθολική. Ωστόσο, σε όλο τον κόσμο, ένα πλήθος άυλων αγαθών ριζώνει: οικοσοσιαλιστικές ιδέες, έννοιες και θεωρίες πέρα από την ανάπτυξη, οριζόντιοι τρόποι οργάνωσης όπως οι ενεργειακοί συνεταιρισμοί.

Δεν ξέρω αν αυτό είναι που κρατά υπό έλεγχο το άγχος μου για το κλίμα, τροφοδοτώντας με την τόσο αναγκαία ελπίδα και ορμή για να συνεχίσω. Ίσως είναι απλώς ωμός θυμός ενάντια σε ένα κανιβαλιστικό σύστημα που διαλύει το ύφασμα που υφαίνει τα συστήματα ζωής μεταξύ τους. Αυτό που έχει σημασία είναι, ότι ποτέ στο παρελθόν δεν έχουμε πλησιάσει τόσο κοντά στην καταστροφή και την ουτοπία ταυτόχρονα, και σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς το όραμα και η πεποίθησή μας πρέπει να παραμείνουν αποφασιστικά: από μια ισχυρή διεθνιστική προοπτική, οι Ευρωπαίοι προοδευτικοί πρέπει να ενωθούν ώστε να πιέσουν για μία (παγκόσμια) Πράσινη Συμφωνία, με πρακτικές λύσεις με ρίζες στην κοινότητα, που, πραγματικά, δεν αφήνουν κανέναν πίσω.

Απαιτείται ριζική μεταρρύθμιση για να καταστεί ο γεωργικός τομέας της Ευρώπης οικονομικά βιώσιμος και περιβαλλοντικά ανθεκτικός. Ωστόσο, το μεγαλύτερο αγροτικό λόμπι της Ευρώπης, μαζί με το ΕΛΚ, αντιτίθεται σε οποιαδήποτε πολιτική που είναι εχθρική προς τα συμφέροντα των μεγάλων γαιοκτημόνων.

Όσο πλησιάζουμε στις ευρωπαϊκές κοινοβουλευτικές εκλογές τον Ιούνιο του 2024, τόσο πιο δύσκολα παλεύουν οι πολιτικοί για να κερδίσουν ψήφους. Υπάρχει ένα εκλογικό κοινό που γοητεύται ιδιαίτερα από τους συντηρητικούς πολιτικούς: οι αγρότες.

Όταν το κεντροδεξιό Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ), η μεγαλύτερη ομάδα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, προσπάθησε

– και για ελάχιστα απέτυχε – να καταργήσει τον Νόμο για την Αποκατάσταση της Φύσης, επικαλέστηκε τους αγρότες και την επισιτιστική ασφάλεια ως λόγους για την αντίθεσή του. Στην ομιλία της για την κατάσταση της Ένωσης τον Σεπτέμβριο, η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursula von der Leyen – η οποία είναι μέλος του ΕΛΚ – επεσήμανε την εκτίμησή της για τους αγρότες, αλλά απέφυγε να αναφέρει τη στρατηγική Farm to Fork, τη εμβληματική προσπάθεια της Επιτροπής για να γίνει η γεωργία δικαιότερη και πιο βιώσιμη. Το ΕΛΚ αυτοπροτάσσεται ως το κόμμα των αγροτών και φαίνεται έτοιμο να αμφισβητήσει και να αντιταχθεί σε οποιεσδήποτε προσπάθειες περιορισμού των αρνητικών επιπτώσεων της γεωργίας στα οικοσυστήματα.

Από τα περισσότερα από 400 εκατομμύρια άτομα με δικαίωμα ψήφου στην ΕΕ, μόνο περίπου εννέα εκατομμύρια, ή περίπου το δύο τοις εκατό, εργάζονται στη γεωργία. Όμως οι πολιτικοί θεωρούν την ψήφο τους κρίσιμη. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο ότι οι αγρότες είναι εξαιρετικά υψηλοί, αλλά και λόγω μιας πανευρωπαϊκής θετικής εικόνας για τους αγρότες, ως θεματοφύλακες των αγροτικών παραδόσεων και της πολιτιστικής κληρονομιάς και ως προμηθευτές της καθημερινής μας διατροφής. Αυτό σημαίνει ότι ένα πολύ ευρύτερο μέρος του εκλογικού σώματος συμπάσχει και ταυτίζεται μαζί τους, καθιστώντας τους μια ισχυρή εκλογική δύναμη.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι αγρότες πρέπει να υποστηριχθούν. Η ύπαρξή τους είναι κρίσιμη για την μακροπρόθεσμη επισιτιστική ασφάλεια και, τελικά, την ευημερία της Ευρώπης. Αλλά δυστυχώς, η ευρωπαϊκή γεωργία βρίσκεται σε δεινή θέση. Παρά το γεγονός ότι η γεωργία αποτελεί το μεγαλύτερο κονδύλιο του προϋπολογισμού της ΕΕ, εκταμιεύοντας δεκάδες δισεκατομμύρια σε δημόσιο χρήμα ετησίως, η Ένωση έχει χάσει τρία εκατομμύρια αγρότες την τελευταία δεκαετία. Αυτό είναι ένα ποσοστό 800 αγροτών που εγκαταλείπουν το επάγγελμα κάθε μέρα. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι δεν αντικαθίστανται: η μέση ηλικία ενός Ευρωπαίου αγρότη είναι τώρα 57. Αυτά τα στατιστικά στοιχεία χρονολογούνται από τη δεκαετία μεταξύ 2010 έως το 2020, πριν ο πόλεμος στο κατώφλι της Ευρώπης μεταξύ δύο γεωργικών υπερδυνάμεων ασκήσει περαιτέρω πίεση στους παραγωγούς τροφίμων, οι οποίοι έκτοτε αγωνίζονται με τις ραγδαία αυξανόμενες τιμές των εισαγόμενων προϊόντων, όπως οι ζωοτροφές, τα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα.

Παρά το γεγονός ότι η γεωργία αποτελεί το μεγαλύτερο κονδύλιο του προϋπολογισμού της ΕΕ, η Ένωση έχει χάσει τρία εκατομμύρια αγρότες την τελευταία δεκαετία.

Τα τελευταία δύο χρόνια, οι ευρωπαίοι αγρότες έχουν επίσης πληγεί σκληρά από πολλά ακραία καιρικά φαινόμενα, από ξηρασίες και καύσωνες, έως πλημμύρες και πυρκαγιές, που έχουν προκαλέσει ζημιές σε αγροκτήματα και αποδεκατίζουν τις σοδειές. Επιπρόσθετα, οι επιστήμονες έχουν προειδοποιήσει κατηγορηματικά, ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα είναι πιθανό να επιδεινωθούν και να απειλήσουν την παραγωγή τροφίμων. Οι επιστήμονες προειδοποιούν, πως είναι επιτακτική ανάγκη η γεωργία, όχι μόνο να μετριάσει τη συμβολή της στην κλιματική αλλαγή, αλλά και να προσαρμοστεί και να γίνει ανθεκτική σε αυτές τις καταστροφές, καθώς και στις πιο ανεπαίσθητες αλλαγές στις καλλιέργειες και τις βροχοπτώσεις. Ωστόσο, το αγροτικό λόμπι και οι πολιτικοί που ισχυρίζονται ότι φροντίζουν για τη συνεχή βιωσιμότητα της ευρωπαϊκής γεωργίας φαίνεται ότι έχουν την πρόθεση να αντισταθούν σε οποιεσδήποτε μεταρρυθμίσεις ή αλλαγές στο status quo.

Παραπλανητικοί ισχυρισμοί

Αυτό μπορεί να εξηγηθεί εν μέρει από την κυριαρχία της Copa-Cogeca, του παλαιότερου, μεγαλύτερου και ισχυρότερου αγροτικού λόμπι της Ευρώπης. Η οργάνωση ιδρύθηκε το 1959 στην αρχή της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) της ΕΕ, η οποία θεμελιώθηκε στο μεταπολεμικό ιδεώδες ότι η Ευρώπη δεν πρέπει να πεινάσει ποτέ ξανά. Ξεκινώντας ως ξεχωριστά κινήματα που αντιπροσωπεύουν τη γεωργία (Copa) και τους συνεταιρισμούς (Cogeca), τα δύο συγχωνεύτηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Στα μέλη της περιλαμβάνονται πολλές από τις μεγάλες εθνικές αγροτικές ενώσεις της ΕΕ και με τα χρόνια, η Copa-Cogeca ανακηρύχθηκε η φωνή των ευρωπαίων αγροτών και γεωργικών συνεταιρισμών στις Βρυξέλλες.

Η Copa-Cogeca ισχυρίζεται ότι εκπροσωπεί περισσότερους από 22 εκατομμύρια αγρότες και τις οικογένειές τους, κάτι που – σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής – θα σήμαινε το σύνολο του αγροτικού τομέα της Ευρώπης. Ωστόσο, ο ισχυρισμός φαίνεται περισσότερο φιλόδοξος παρά ρεαλιστικός, όπως αποκάλυψα εγώ και άλλοι δημοσιογράφοι στην πολύμηνη έρευνά μας με το Lighthouse Reports, ένα μη κερδοσκοπικό ερευνητικό ειδησεογραφικό μέσο, με συνεργάτες μέσων ενημέρωσης στις Βρυξέλλες, τη Ρουμανία, την Πολωνία, την Ισπανία, την Ολλανδία και τη Δανία. Συνεντεύξεις με σχεδόν 120 αγρότες, στελέχη, πολιτικούς, ακαδημαϊκούς και ακτιβιστές, καθώς και έρευνα 50 θυγατρικών της Copa-Cogeca, έθεσαν σοβαρές αμφιβολίες για τους ισχυρισμούς μελών του λόμπι και τη νομιμότητά του στην αγροτική κοινότητα.

Στη Ρουμανία, η οποία έχει τον μεγαλύτερο αριθμό γεωργικών εκμεταλλεύσεων στην Ευρώπη με σχεδόν 2,9 εκατομμύρια, συνολικά 3.500 αγρότες εκπροσωπούνται από μια συμμαχία τεσσάρων συνδικάτων που είναι μέλη της Copa-Cogeca, σύμφωνα με δικά τους δελτία τύπου και συνεντεύξεις. Στην Πολωνία, περίπου 1,3 εκατομμύρια αγρότες είναι ονομαστικά μέλη της KRIR, θυγατρικής της Copa-Cogeca, η οποία λαμβάνει σημαντικά ποσά από τα χρήματα των φορολογουμένων, αλλά δεν παρακολουθεί ποιους εκπροσωπεί. Το Ανώτατο Γραφείο Ελέγχου της χώρας κατέληξε στο συμπέρασμα το 2021 ότι, «λόγω της έλλειψης αρχείων, τα γεωργικά επιμελητήρια δεν γνώριζαν όλα τα μέλη των οποίων τα συμφέροντα υποτίθεται ότι εκπροσωπούν».

Στη Δανία, το μοναδικό μέλος της Copa-Cogeca είναι το Δανικό Συμβούλιο Τροφίμων και Γεωργίας (L&F στα δανικά). Οι ετήσιες εκθέσεις του το 2016 και το 2021 έδειξαν αύξηση κατά 5.000 νέα μέλη αγρότες, μια περίεργη εξέλιξη που φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές και τις εθνικές στατιστικές. Το σωματείο αρνήθηκε να δώσει πλήρη εξήγηση για τον αυξανόμενο αριθμό μελών του, αλλά η τελευταία ετήσια έκθεσή του μείωσε εντελώς αυτόν τον αριθμό. Η Ισπανία έχει πιθανώς το πιο ολοκληρωμένο σύνολο δεδομένων μεταξύ των χωρών που ερευνήθηκαν. Ακόμη και εκεί, τα τρία αγροτικά σωματεία, που είναι μέλη της Copa-Cogeca, αντιπροσωπεύουν μαζί μόνο το 40 τοις εκατό των αγροτών της χώρας.

Εξουσία χωρίς εκπροσώπευση

Η μακροχρόνια αντίληψη της Copa-Cogeca ως διαιτητή του τι χρειάζονται και θέλουν οι ευρωπαίοι αγρότες βασίζεται σε δεδομένα που είναι αναξιόπιστα, αβάσιμα και αδιαφανή. Επιπλέον, οι μικροκαλλιεργητές δεν αισθάνονται ότι εκπροσωπούνται. «Οι αποφάσεις περνούν από τις μεγάλες χώρες, τους μεγάλους αγρότες, τα μεγάλα συνδικάτα… [Δεν υπάρχει] ισότητα», δήλωσε ο Arūnas Svitojus, πρόεδρος της Λιθουανικής Ένωσης και μέλος της Copa, LR ZUR.

Άλλα νυν και πρώην μέλη και σχετικά άτομα είπαν επίσης ότι η Copa-Cogeca εκπροσωπεί κυρίως τα συμφέροντα των μεγάλων, βιομηχανικών αγροτών και συνεταιρισμών και όχι των μικρομεσαίων αγροτών που αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος της ευρωπαϊκής γεωργίας. Σύμφωνα με τη Eurostat, από τις 9,1 εκατομμύρια γεωργικές εκμεταλλεύσεις της ΕΕ το 2020, το 63,8 τοις εκατό είχε λιγότερα από 50 στρέμματα και τουλάχιστον το 75 τοις εκατό είχε λιγότερα από 100 στρέμματα. Παρόλα αυτά, η Copa-Cogeca συνεχίζει να απολαμβάνει μια άνετη σχέση με τα τρία θεσμικά όργανα της ΕΕ που βρίσκονται στο επίκεντρο της χάραξης της γεωργικής πολιτικής: την Επιτροπή, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο.

Σε ένα άρθρο του 2019 για τις αγροτικές επιδοτήσεις, οι New York Times ανέφεραν ότι οι Ευρωπαίοι ηγέτες αντιμετώπιζαν ιστορικά την Copa-Cogeca «όχι ως απλούς αποδέκτες κρατικών χρημάτων, αλλά ως εταίρους στη χάραξη πολιτικής».

Η εξουσία χωρίς εκπροσώπηση μπορεί να οδηγήσει σε πολιτικές λοξές, προς όφελος των λίγων που περιφέρονται στους διαδρόμους της εξουσίας στις Βρυξέλλες.

Η Copa-Cogeca είναι η μόνη ομάδα που καλείται να συναντηθεί και να συνομιλήσει με τον πρόεδρο του Συμβουλίου, πριν από κάθε συνεδρίαση των υπουργών Γεωργίας της ΕΕ. Η Copa-Cogeca είχε επίσης τον μεγαλύτερο αριθμό θέσεων σε ομάδες διαλόγου πολιτών που βοηθούν και συμβουλεύουν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η δομή αυτών των ομάδων έχει πρόσφατα μεταρρυθμιστεί, αλλά πηγές λένε ότι η Copa-Cogeca συνεχίζει να κυριαρχεί στις συζητήσεις. Μέλη της Επιτροπής μίλησαν επίσης για «αμοιβαία κατανόηση» μεταξύ της Γενικής Διεύθυνσης AGRI, του κλάδου της Επιτροπής που είναι αρμόδιος για τη γεωργική πολιτική, και της Copa-Cogeca.

Σε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προς μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, σύμφωνα με το Lighthouse Reports, η ομάδα λόμπι δίνει λεπτομερείς προτάσεις σχετικά με τον τρόπο ψηφοφορίας για ένα συγκεκριμένο νομοσχέδιο και το είδος των τροποποιήσεων που πρέπει να γίνουν. Ένας ευρωβουλευτής θεώρησε μάλιστα ότι η αλληλογραφία της Copa-Cogeca ήταν μια συγκαλυμμένη απειλή.

Αυτή η τετριμμένη, κλειστού βρόχου σχέση μεταξύ των νομοθετικών, των εκτελεστιών και των ομάδων συμφερόντων στις Βρυξέλλες που έχουν σφιχτό έλεγχο στη χάραξη της γεωργικής πολιτικής έχει ονομαστεί «Το Σιδερένιο Τρίγωνο». Η εξουσία χωρίς εκπροσώπηση μπορεί να οδηγήσει σε πολιτικές λοξές, προς όφελος των λίγων που περιφέρονται στους διαδρόμους της εξουσίας στις Βρυξέλλες, αντί των εκατομμυρίων αγροτών που μοχθούν στα χωράφια.

Τον περασμένο χρόνο, η Copa-Cogeca χρησιμοποίησε τη θέση της για να αντιταχθεί στις περιβαλλοντικές μεταρρυθμίσεις που προτείνονται από την Πράσινη Συμφωνία και τη Στρατηγική Farm to Fork, με το επιτυχές σαμποτάρισμα ενός νόμου για τον περιορισμό της χρήσης φυτοφαρμάκων, την ανατροπή των προσπαθειών να απαιτηθεί η μείωση των επιβλαβών εκπομπών από τις αγροτικές εκμεταλλεύσεις μεγάλης κλίμακας, και την προσπάθεια να εκτροχιάσει έναν νόμο που θα αποκαθιστούσε τα ευρωπαϊκά οικοσυστήματα. Η άσκηση πίεσης καθυστέρησε επίσης τις απαιτήσεις αμειψισποράς και αγρανάπαυσης στο πλαίσιο της ΚΑΠ. Επιπλέον, είναι ενάντια στη σύνδεση των γεωργικών επιδοτήσεων με περιβαλλοντικά αποτελέσματα. Το σημαντικότερο είναι, ότι δεν θέλει να θέσει ανώτατο όριο στο μέγιστο χρηματικό ποσό που μπορεί να λάβει μια εκμετάλλευση στο πλαίσιο της ΚΑΠ, κάτι το οποίο έχει μέχρι στιγμής ωφελήσει τους μεγάλους γαιοκτήμονες σε βάρος των μικρομεσαίων αγροτών.

Αποκλεισμένοι αγρότες

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την απαξίωση του είδους των νέων και αφοσιωμένων αγροτών που χρειάζεται απεγνωσμένα η Ευρώπη και τη διαιώνιση του φαύλου κύκλου όπου περισσότεροι αγρότες εγκαταλείπουν τη γεωργία από όσους μπορούν να αντικατασταθούν. Όπως ο Tijs Boelens, ένας πρώην ακτιβιστής και κοινωνικός λειτουργός, που τώρα καλλιεργεί βιολογικά λαχανικά και γηγενείς ποικιλίες σιταριού και κριθαριού στη Φλάνδρα. «Δεν είμαστε καθόλου ορατοί. Δεν μας υπολογίζουν, γιατί δεν έχουμε χρήματα», μου είπε σε μια κλήση μέσω Zoom σε ένα απογευματινό διάλειμμα. Ο θυμός του για τις πολιτικές σε περιφερειακό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο – οι οποίες είπε ότι επικεντρώνονται σε μεγάλο βαθμό στη μεγάλης κλίμακας, βιομηχανική, εντατική γεωργία – είναι εμφανής.

Όπως η Katja Temnik, μια πρώην αστέρας του μπάσκετ που έγινε βοτανολόγος και βιοδυναμική αγρότης, η οποία, κατά τη διάρκεια της ετήσιας διάσκεψης της ΕΕ στις Βρυξέλλες για το μέλλον της γεωργίας, προειδοποίησε τους συγκεντρωμένους βουλευτές, γραφειοκράτες, λομπίστες και αγρότες, ότι η αυξανόμενη έμφαση στην παραγωγή τροφίμων με γνώμονα την τεχνολογία ήταν λάθος. Η Temnik είπε ότι οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων «είναι εντελώς απομονωμένοι από την πραγματικότητα ή από αυτό που οι άνθρωποι, που πραγματικά ζουν και εργάζονται με τη γη, χρειάζονται και αισθάνονται».

Αν και δεν είναι όλοι οι αγρότες πρόθυμοι να αλλάξουν τις πρακτικές τους, πολλοί είναι ‒ ειδικά αν τους επιτρέπει να αποκομίσουν λογικό κέρδος.

Όπως ο David Peacock, ιδρυτής της περίφημης Erdhof Seewalde, μιας μικτής κτηνοτροφικής φάρμας 1.110 στρεμμάτων στη βόρεια Γερμανία, που νιώθει αποκομμένος από μεγάλα αγροτικά συνδικάτα όπως η Copa-Cogeca επειδή, «ο τρόπος που εκμεταλλεύονται και αυτό που κάνουν καταστρέφει τον πλανήτη». Και προσθέτει, «Ξέρω ότι είναι δυνατό να δουλεύεις διαφορετικά. Επομένως, είμαι αρκετά επικριτικός με αυτό που κάνουν και με τις δομές πίσω από το όλο θέμα».

Όπως ο Jean Mathieu Thevenot και ο φίλος του, νέοι μηχανικοί που έχουν δημιουργήσει ένα αγρόκτημα στη γαλλική χώρα των Βάσκων ως «μία πολιτική επιλογή» για να πουν ότι «η βιομηχανική γεωργία είναι ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος για τα περισσότερα από τα οικολογικά ζητήματα που αντιμετωπίζουμε. Πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο που καλλιεργούμε». «Οι περισσότεροι από τους νέους αγρότες που γνωρίζω και συνεργάζομαι», προσθέτει ο Thevenot, «είναι αποκομμένοι και σε πλήρη διαφωνία με το όραμα της Copa-Cogeca, η οποία έχει μεγάλη δύναμη στην ΕΕ, αλλά υποστηρίζει το status quo και τη βιομηχανική γεωργία».

Όπως ο Bogdan Suliman, ένας Ρουμάνος πρώην εργαζόμενος σε επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας που στράφηκε στη γεωργία για να στηρίξει τους γονείς του και χαράζει μια πολύ διαφορετική πορεία από τους μεγαλύτερης ηλικίας γείτονές του, που τον συμβούλεψαν να χρησιμοποιεί όσο το δυνατόν περισσότερα λιπάσματα και φυτοφάρμακα.

Προσπαθεί να αναδημιουργήσει ένα βιώσιμο οικοσύστημα, το οποίο δεν απαιτεί χημικά για τον έλεγχο των παρασίτων ή την ενίσχυση της παραγωγικότητας. «Χρειαζόμαστε μία διαφορετική νοοτροπία», λέει.

Αν και δεν είναι όλοι οι αγρότες πρόθυμοι να αλλάξουν τις πρακτικές τους, πολλοί είναι ‒ ειδικά αν τους επιτρέπει να αποκομίσουν ένα λογικό κέρδος. Έρευνες δείχνουν, ότι αυτή είναι μια ρεαλιστική προοπτική. Εάν η Farm to Fork εφαρμοστεί προσεκτικά, πολλοί αγρότες θα κερδίσουν και μόνο κάποιοι θα χάσουν. Αλλά αυτό απαιτεί ένα τολμηρό σύνολο μέτρων και θαρραλέους, προοδευτικούς εκπροσώπους των ευρωπαίων αγροτών.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η έλλειψη εκπροσώπησης της Copa-Cogeca και η τοποθέτηση του ΕΛΚ ως «κόμμα των αγροτών» είναι τόσο ανησυχητικά. Εάν αυτές οι δύο μεγαλύτερες και πιο ισχυρές ομάδες στις Βρυξέλλες συνεχίσουν να αντιστέκονται σε οποιεσδήποτε μεταρρυθμίσεις στον τρόπο παραγωγής, κατανάλωσης και απόρριψης τροφίμων, θα κάνουν κακό, τόσο στους αγρότες που θέλουν να αλλάξουν, όσο και στους καταναλωτές που χρειάζονται υγιεινά και οικονομικά τρόφιμα, τα οποία δεν καταστρέφουν τον πλανήτη. Τελικώς, αυτό θα υπονομεύσει την ευρωπαϊκή γεωργία και την ικανότητα της ηπείρου να θρέψει τους ανθρώπους της.

Αυτό το άρθρο είναι μέρος της σειράς «Breaking Bread: Food and Water Systems Under Pressure». Το έργο διοργανώθηκε από το Green European Journal με την υποστήριξη του Eurozine, και χάρη στην οικονομική υποστήριξη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προς το Πράσινο Ευρωπαϊκό Ίδρυμα.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν είναι υπεύθυνο για το περιεχόμενο αυτού του έργου.

Η κακή συγκομιδή λόγω των ολοένα και πιο υψηλών θερμοκρασιών, τα προβλήματα αποθήκευσης νερού και οι ασθένειες των φυτών, αυξάνει την αγοραία αξία του ελαιολάδου. Οι μακροπρόθεσμες απαντήσεις στη μειωμένη παραγωγή του υγιεινού προϊόντος στην Ιταλία και σε άλλες μεσογειακές χώρες βρίσκονται στις διαρθρωτικές πολιτικές που περιλαμβάνουν τη δράση για το κλήμα.

Στο Μπάρι, το τακούνι της ιταλικής μπότας, οι τοπικές εφημερίδες αναφέρουν τις αστυνομικές συνοδείες για εμπορευματικά φορτηγά. Περιπολίες στην εθνική οδό αναλαμβάνουν από τον πλησιέστερο σταθμό διοδίων, ακολουθούμενες από ένα άγρυπνο ελικόπτερο, που παρακολουθεί κάθε επιχείρηση. Θα μπορούσε να συγχωρεθεί σε κάποιον το να πιστεύει, ότι αυτά τα γεγονότα από τον Οκτώβριο του 2023 αφορούν μια λεπτομέρεια ασφάλειας σχετική με τη μεταφορά διαμαντιών. Ωστόσο, ο πραγματικός θησαυρός που προστατευόταν ήταν ο νέος πράσινος χρυσός – το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, το βασικό συστατικό στο οποίο βασιζόμαστε για τα καθημερινά γεύματα. 

Οι ελιές και το παράγωγό τους, κεντρικό στη μεσογειακή διατροφή, έχουν γίνει ιδιαίτερα ορεκτικά για τις εγκληματικές συμμορίες στη νότια Ιταλία. Οι καιροσκόποι αποκομίζουν παράνομα κέρδη, λεηλατώντας ολόκληρες σοδειές από ανεπιτήρητους ελαιώνες ή κάνοντας ενέδρες σε φορτηγά που μεταφέρουν το πολύτιμο λάδι. 

Τον περασμένο Οκτώβριο, οι αρχές της Άντρια στην επαρχία Μπαρλέττα-Άντρια-Τράνι της Απουλίας – γνωστή για το πολύτιμο, υψηλής ποιότητας ελαιόλαδό της – αναγκάστηκαν να αυξήσουν τα μέτρα επιτήρησης για τα ελαιοτριβεία, λόγω συχνών κλοπών. 

Και αυτά τα νέα μέτρα ασφαλείας δεν περιορίζονται στην Ιταλία. Οι αρχές στην Ισπανία αντιμετωπίζουν παρόμοιες προκλήσεις: την ίδια περίοδο, περίπου 50.000 λίτρα ελαιολάδου, αξίας 500.000 ευρώ, κλάπηκαν από ένα ελαιοτριβείο στο Καρκαμπουέι της Κόρδοβα (ένας από τους μεγαλύτερους κόμβους παραγωγής ελαιολάδου στην Ανδαλουσία της Ισπανίας). Οι Έλληνες παραγωγοί έχουν υποστεί το ίδιο πρόβλημα, καθώς δεκάδες τόνοι ελαιολάδου εξαφανίζονται σε επιδρομές σε εγκαταστάσεις αποθήκευσης. 

Ασθένεια, έλλειψη, και απάτη 

Η αξία του ελαιολάδου εκτοξεύτηκε στα ύψη τα τελευταία χρόνια: τον Σεπτέμβριο του 2023, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Eurostat, οι τιμές ήταν 75 τοις εκατό υψηλότερες από εκείνες του Ιανουαρίου 2021. Η παγκόσμια άνοδος της αγοραίας αξίας έχει πυροδοτήσει ένα κύμα απάτης, συμπεριλαμβανομένης της παραχάραξης παρθένου ελαιολάδου που πωλείται σε εστιατόρια υψηλής ποιότητας σε όλη την Ιταλία και την Ισπανία. Σύμφωνα με την Europol, «Ένας συνδυασμός διάφορων παραγόντων, όπως ο γενικός πληθωρισμός των τιμών, η μειωμένη παραγωγή ελαιολάδου και η αυξανόμενη ζήτηση, έχουν δημιουργήσει το τέλειο έδαφος αναπαραγωγής για δόλιους παραγωγούς». 

Πριν από μια δεκαετία, η Xylella Fastidiosa, το βακτήριο, που είναι γνωστό ότι εμποδίζει τη δίοδο του νερού και των θρεπτικών ουσιών σε φυτά όπως οι ελιές, έφτασε στην Απουλία, τη μεγαλύτερη περιοχή παραγωγής ελαιολάδου της Ιταλίας. Έκτοτε, έχει προκαλέσει το θάνατο περισσότερων από 21 εκατομμυρίων δέντρων σε ολόκληρη τη Γαλλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία και έχει καταγραφεί από την ΕΕ ως ένα από τα πιο απειλητικά για τις καλλιέργειες παράσιτα στον κόσμο. 

Προκαλώντας δυνητική ετήσια απώλεια παραγωγής 5,5 δισεκατομμυρίων ευρώ, η Xylella εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για τα ευρωπαϊκά ελαιόδεντρα. Ο παθογόνος παράγοντας σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή συμβάλλουν στο να γίνει το ελαιόλαδο προϊόν πολυτελείας. 

Υψηλές θερμοκρασίες, ξηρές εποχές 

Τα ακραία καιρικά φαινόμενα κατατάσσονται ως περιβαλλοντικές απειλές υψηλού επιπέδου στην Έκθεση Παγκόσμιων Κινδύνων του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ: κατατάσσονται στη δεύτερη θέση βραχυπρόθεσμα (2 χρόνια) και κατέχουν την πρώτη θέση μακροπρόθεσμα (10 χρόνια). Η έκθεση προβλέπει ότι πιο συχνές και παρατεταμένες ξηρασίες, καθώς και απότομες χαλαζοπτώσεις, θα επηρεάσουν σύντομα τη λεκάνη της Μεσογείου. 

Η παραγωγή ελαιολάδου της ΕΕ έπεσε κατακόρυφα σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα το 2023, λόγω μιας εξαιρετικά ζεστής και ξηρής άνοιξης: μία μείωση σχεδόν 40 τοις εκατό των καλλιεργειών σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) δεν αποκλείει την προοπτική δημιουργίας κόμβων παραγωγής ελιάς σε μη μεσογειακές χώρες: «Πολλές μελέτες έχουν διεξαχθεί και δημοσιευτεί από την επιστημονική κοινότητα που δείχνουν, για παράδειγμα, ότι η ελαιοκαλλιέργεια μπορεί να γίνει περισσότερο δύσκολη σε ορισμένες πιο ξηρές περιοχές και πιθανή σε βόρειες περιοχές, όπου οι χειμώνες γίνονται λιγότερο κρύοι». 

Φαίνεται ότι τέτοιες προβλέψεις έχουν ήδη υλοποιηθεί: το 2005 δύο αδέρφια, ιδιοκτήτες γης στο Πόλχαϊμ της Γερμανίας, ξεκίνησαν ένα φιλόδοξο έργο για να φυτέψουν έναν ελαιώνα κοντά στην Κολωνία. Η φυτεία τους διαθέτει περίπου 250 ελαιόδεντρα διαφορετικών ποικιλιών, συμπεριλαμβανομένων των Leccino, Cipressino και Olivastra Seggianese, φωλιασμένα στην καρδιά της Ρηνανίας. «Πουθενά στη Γερμανία οι χειμώνες δεν είναι πιο ήπιοι από τον Κόλπο της Κολωνίας», παρατηρεί ένας από τους αδελφούς. Αν και δεν χρησιμοποιείται ακόμη για την παραγωγή ελαιολάδου, το άλσος αυτής της πρωτοβουλίας προσφέρει μια γεύση από αυτό που μπορεί να αποδειχθεί ως κοινή πραγματικότητα τις επόμενες δεκαετίες. Άλλες παρόμοιες περιπτώσεις αναφέρονται σε πιο απομακρυσμένες περιοχές του κόσμου, όπως ο Καναδάς. 

Αν και η παραγωγή ελαιολάδου στην ΕΕ μοιάζει σταθερά με ημιτονοειδή κύμα στις εκθέσεις την τελευταία δεκαετία, παραμένει πρόκληση να φανταστούμε έναν μεγαλύτερο ανταγωνιστή από τη Μεσόγειο στην αγορά προς το παρόν. Ο καθηγητής Maurizio Servili της Επιστήμης Τροφίμων προειδοποιεί: «Αν σκεφτεί κανείς ότι η Ισπανία από μόνη της συνεισφέρει σχεδόν στο σαράντα τοις εκατό της παγκόσμιας παραγωγής, οι εξωμεσογειακοί παραγωγοί, de facto, δεν θα είναι σε θέση να αντισταθμίσουν την κατάσταση». Βλέπει το πρόβλημα να διαιωνίζεται: «Η συνέπεια της παραγωγής εντός της λεκάνης της Μεσογείου, και μάλιστα τελικά εκτός, αμφισβητείται ευρέως, ειδικά λαμβάνοντας υπόψη τη συγκομιδή των δύο τελευταίων ετών». 

Φέτος, οι προσδοκίες παραμένουν υποτονικές: σύμφωνα με τη βραχυπρόθεσμη γεωργική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η ΕΕ πιθανότατα θα παράγει μόνο 1,5 εκατομμύριο τόνους ελαιολάδου (33 τοις εκατό λιγότερο από τον μέσο όρο 5 ετών). Υπολογίζεται ότι η ΕΕ θα εισάγει 160.000 τόνους από τρίτες χώρες (8 τοις εκατό λιγότερο από τον μέσο όρο της πενταετίας). Οι περισσότερες εισαγωγές προέρχονται από την Τυνησία, την Αργεντινή και την Τουρκία, αλλά αυτές οι χώρες δεν είναι άτρωτες στις ίδιες προκλήσεις της Νότιας Ευρώπης: η παραγωγή εκτός ΕΕ το 2023/24 αναμένεται να είναι 11 τοις εκατό μικρότερη από τον μέσο όρο 5 ετών, με τις εισαγωγές από την Τυνησία να μειώνονται κατά 35 τοις εκατό. Η Ευρώπη παράγει λιγότερο, εισάγει λιγότερο και επομένως καταναλώνει πολύ λιγότερο ελαιόλαδο από πριν, παρά τα ευρέως αναγνωρισμένα οφέλη του για την υγεία. 

Η Ευρώπη παράγει λιγότερο, εισάγει λιγότερο και επομένως καταναλώνει πολύ λιγότερο ελαιόλαδο από πριν, παρά τα ευρέως αναγνωρισμένα οφέλη του για την υγεία.

Αντιμετώπιση της παρακμής 

Ο Servili υποστηρίζει ότι, παραδόξως, οι πρόσφατες εξελίξεις στην τεχνολογία επέτρεψαν την παραγωγή ελαιολάδου με πρωτοφανή ποιότητα, ξεπερνώντας οτιδήποτε έχει παρατηρηθεί στη λεκάνη της Μεσογείου και πέραν αυτής τις τελευταίες τρεις χιλιετίες. «Έχουμε ένα προϊόν που έχει θετικό αντίκτυπο στο προσδόκιμο ζωής των ανθρώπων και… πρέπει να παραμένει στο επίκεντρο της μεσογειακής διατροφής. Πρέπει λοιπόν να κάνουμε τα πάντα για να συμβεί αυτό», λέει. 

Το μέλλον του ελαιολάδου πέφτει στους ώμους περίπου 2,5 εκατομμυρίων ελαιοπαραγωγών στην ΕΕ (περίπου το ένα τρίτο όλων των αγροτών της ΕΕ). Αλλά καθώς οι διαδηλώσεις συνεχίζονται σε όλη την Ευρώπη και ένα ανησυχητικό ποσοστό 800 αγροτών να εγκαταλείπουν το επάγγελμα καθε μέρα, βιώσιμες απαντήσεις βρίσκονται μόνο στις διαρθρωτικές πολιτικές που περιλαμβάνουν τη δράση για το κλίμα. 

Η κοινοπραξία ελαιοκαλλιεργητών Italia Olivicola στην Ιταλία αναφέρει ότι οι μισοί από τους ελαιώνες της χώρας βρίσκονται σε κατάσταση παραμέλησης, με χαμηλή αντοχή σε ακραία καιρικά φαινόμενα και παράσιτα. Δεδομένου ότι το μέσο άλσος εκτείνεται μόνο σε είκοσι στρέμματα, η ομάδα τάσσεται υπέρ της συμπερίληψης των μικρών και μεσαίων ελαιοκαλλιεργητών στις συζητήσεις με τις εθνικές και περιφερειακές διοικήσεις. 

Διψασμένες ελιές 

«Αν και θεωρείται ότι η ελιά είναι ανθεκτική στην ξηρασία, οι περισσότερες επιστημονικές μελέτες έχουν προβλέψει υψηλότερες καθαρές απαιτήσεις άρδευσης, μείωση της απόδοσης και μετατόπιση φαινολογικών φάσεων για τα ελαιόδεντρα στην περιοχή της Μεσογείου, λόγω της αυξημένης θερμικής και υδατικής καταπόνησης.», αναφέρει το Γραφείο Τύπου του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιοκομίας (IOC). Μια πρώιμη περίοδος συγκομιδής, που προκαλείται από την άνοδο της θερμοκρασίας, μειώνει την ποιότητα του ελαιολάδου. 

Μέχρι πριν από μερικά χρόνια, οι αγρότες στη Νότια Ευρώπη βασίζονταν στις εποχιακές βροχοπτώσεις για την καλλιέργεια ελιών. Σήμερα, παρακολουθούν μαθήματα για την αποτελεσματική χρήση του νερού. Οι βροχοπτώσεις πρέπει να βελτιστοποιηθούν ώστε να γίνουν πόρος: σημαντικές ποσότητες νερού από έντονες βροχοπτώσεις, ιδιαίτερα στην Ιταλία, δεν δεσμεύονται και δεν αποθηκεύονται αποτελεσματικά. «Πρέπει να φτιάξουμε λίμνες στην πλαγιά ενός λόφου και άλλες δεξαμενές νερού. Πρέπει οπωσδήποτε να επανεξετάσουμε ολόκληρο το σύστημα διαχείρισης και ανάκτησης νερού, όχι μόνο σε εθνικό επίπεδο, αλλά και για την Ισπανία, αν και καλύτερα εξοπλισμένη, και την Πορτογαλία», προσθέτει ο καθηγητής Servili. 

Η βροχόπτωση πρέπει να βελτιστοποιηθεί ώστε να γίνει πόρος. 

Εκτός από την υπεράσπιση της ενισχυμένης αποδοτικότητας της χρήσης νερού, το IOC τονίζει την αναγκαιότητα προώθησης ενός βιώσιμου τομέα ελαιολάδου. Αυτό συνεπάγεται την ενίσχυση της υγείας του εδάφους με οργανική ύλη, την απαλλαγή από τις ανθρακούχες γεωπονικές εργασίες με τη χρήση βιοκαυσίμων για οχήματα και μηχανήματα, τη χρήση μη συνθετικών λιπασμάτων, τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης της διαδικασίας και τη χρήση όλων των παραπροϊόντων, όπως φύλλα για κομποστοποίηση και λύματα για άρδευση. 

Θάνατος και νέα ζωή 

Η Πεδιάδα των Μνημειακών Ελαιών (Piana degli Ulivi Monumentali), η πεδιάδα με την υψηλότερη συγκέντρωση υπεραιωνόβιων ελαιόδεντρων σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου, είναι μια από τις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο από τη Xylella στην Απουλία. Ακριβώς εδώ, κοντά στις πόλεις Φαζάνο, Οστούνι και Καροβίνιο, τοπικά μοιρολόγια ανακοίνωσαν τον θάνατο εννέα ποικιλιών ελαιόδεντρων, που επηρεάστηκαν από το παθογόνο. 

Η Save the Olives, μια μη κερδοσκοπική ένωση στην Απουλία, συνεργάζεται με το Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας (CNR) σε διάφορα έργα για τη διάσωση των μνημειακών ελαιόδεντρων. «Διεξάγουμε τρία εργαστήρια εμβολιασμού, γιατί χρειαζόμαστε εξειδικευμένους ανθρώπους για την επόμενη εκστρατεία την άνοιξη», λέει ο Patrizio Ziggiotti, γενικός γραμματέας της ένωσης. «Αν εμβολιάσεις το δέντρο πριν μολυνθεί, μπορείς να το σώσεις». 

Η επιστημονική έρευνα που προωθείται από έργα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ έχει σημειώσει τεράστια πρόοδο πρόσφατα. Το Ινστιτούτο Αειφόρου Προστασίας Φυτών (IPSP) του CNR στο Μπάρι εντόπισε δύο ποικιλίες, την Leccino και τη FS 17 (Favolosa), που θεωρούνται ανθεκτικές στη Xylella, που έχουν εγκριθεί για φύτευση σε μολυσμένες περιοχές. «Οι νέες ποικιλίες είναι λιγότερο διψασμένες, είναι γηγενείς και παραγωγικές», λέει ο Ziggiotti. «Χρηματοδοτήσαμε και κατασκευάσαμε ένα παραβάν», ένα ειδικό θερμοκήπιο από δίχτυ κατά των εντόμων, «για να τα αποθηκεύουμε μακριά από παθογόνα και παράσιτα και να τα καταχωρούμε ως νέες ποικιλίες». Η μάχη για τη διάσωση των ελιών μόλις αρχίζει. 

Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης του Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini) με τον Γιώργο Καλλή και τον Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson) στο συνέδριο Post-Growth 2018 στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, οι συνομιλητές ακολουθούν τα ίχνη της ιστορίας που οδήγησε στην ανάδειξη της ανάπτυξης πάνω από όλα και συζητούν πώς μπορούμε να αντιληφθούμε ένα μέλλον πέρα από την ανάπτυξη. Τι σημαίνει αυτό για τον καπιταλισμό όπως τον ξέρουμε;

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Η ανάπτυξη φαίνεται να είναι ο κοινός παρονομαστής σε όλο το πολιτικό φάσμα, από τους φιλελεύθερους και τους σοσιαλιστές έως τους συντηρητικούς και ακόμη και μερικούς πράσινους. Η σημασία της μπορεί να αποδοθεί στον Διαφωτισμό. Γιατί η ανάπτυξη είναι ένας τόσο κοινός και ιερός στόχος που έχει διαμορφώσει τη νόηση μας εδώ και αιώνες; 

Γιώργος Καλλής: Για να το πούμε απλά, η ανάπτυξη σταθεροποιεί τον καπιταλισμό. Ο καπιταλισμός είναι ένα σύστημα που βασίζεται στη λογική της ανάπτυξης: τα κέρδη πραγματοποιούνται και στη συνέχεια επενδύονται ώστε να δώσουν περισσότερα κέρδη. Είναι το μόνο επεκτατικό κοινωνικοοικονομικό σύστημα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Άλλοι πολιτισμοί ήταν λίγο ή πολύ σταθεροί. Και η ανάπτυξη δεν είναι ιδέα του Διαφωτισμού. Η ιδέα ότι ένα έθνος πρέπει να επιτύχει ανάπτυξη δύο ή τριών τοις εκατό κάθε χρόνο προέκυψε αρκετά πρόσφατα στο πλαίσιο του 20ού αιώνα των δύο παγκόσμιων πολέμων, της Μεγάλης Ύφεσης και του Ψυχρού Πολέμου. 

Η ανάπτυξη μπορεί να έχει κάποιες ρίζες στις ιδέες του Διαφωτισμού, αλλά δεν είναι απαραίτητα μια άμεση εξέλιξη. Ο Ελληνογάλλος φιλόσοφος Κορνήλιος Καστοριάδης, ο οποίος ασκεί μεγάλη επιρροή στη συζήτηση για την αποανάπτυξη της Γαλλίας, υποστηρίζει ότι ο Διαφωτισμός περιλάμβανε δύο ξεχωριστά έργα. Από τη μία πλευρά, ο Διαφωτισμός αναζητούσε την αυτονομία, το δικαίωμα μας να αμφισβητούμε τους θεσμούς μας και την άρνηση να δεχόμαστε αλήθειες όπως αυτές κληροδοτούνται από την παράδοση ή τους θεούς. Αυτή η αμφισβήτηση βρίσκεται στο επίκεντρο αυτού που αντιλαμβανόμαστε ως δημοκρατία. Από την άλλη πλευρά, υπήρχε η τάση για συνεχή κατάκτηση της φύσης και επέκταση, το σχέδιο του καπιταλισμού. Ωστόσο, ο καπιταλισμός και το σχέδιο της υποταγής της φύσης δεν μπορούν να αμφισβητηθούν, κάτι που αντιβαίνει στο δημοκρατικό ιδεώδες. Έτσι, ενώ συνήθως αντιλαμβανόμαστε τη δημοκρατία και τον καπιταλισμό ως ένα και το αυτό, ο Καστοριάδης ισχυρίζεται ότι αυτά τα δύο έργα είναι τελικά ασύμβατα. 

Είμαι υπέρ του Διαφωτισμού και της αμφισβήτησης των πραγμάτων, υπέρ της λογικής και του διαλογισμού, αλλά αυτό δεν χρειάζεται να έχει σχέση με την ορμή της συνεχούς ανάπτυξης. Από πολλές απόψεις, οι δύο πτυχές είναι αντικρουόμενες. Μια προφανής σύγκρουση είναι ότι σήμερα δεν μπορείτε πραγματικά να αμφισβητήσετε την ανάπτυξη. Πάρτε για παράδειγμα τον Στίβεν Πίνκερ (Steven Pinker). Υποτίθεται ότι υποστηρίζει τον Διαφωτισμό και τη λογική, όμως όσοι από εμάς αμφισβητούμε τον ισχυρισμό του ότι ο κόσμος βελτιώνεται συνεχώς είμαστε προκατειλημμένοι, πολιτικά υποκινούμενοι ιδεολόγοι. Ωστόσο, διαβάζετε το βιβλίο του «Διαφώτιση Τώρα» (Enlightenment Now) και τη μαινόμενη ιδεολογία του. Όταν διάβασα το κεφάλαιο για την περιβαλλοντολογία, δεν μπορούσα να το πιστέψω. Το κεφάλαιο αρχίζει βάζοντας τον Πάπα Φραγκίσκο, τη Ναόμι Κλάιν (Naomi Klein) και τον Αλ Γκορ (Al Gore) στο ίδιο καλάθι με τους Ναζί και τους οικοτρομοκράτες. Εδώ βλέπετε πώς η υπεράσπιση του καπιταλιστικού συστήματος στο όνομα της λογικής, στην πραγματικότητα έρχεται σε αντίθεση με την ίδια τη λογική.

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Tim, έχετε υποστηρίξει ότι η υπεράσπιση αφηρημένα της ανάπτυξης μπορεί να φτάσει στα όρια της θρησκείας. 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Ένα από τα έργα του Διαφωτισμού ήταν η ιδέα της κοινωνικής προόδου, η οποία απέκτησε ιδιαίτερη σημασία λόγω της ορθολογιστικής επίθεσης του Διαφωτισμού στη συμβατική θρησκεία. Σε έναν κόσμο στον οποίο δεν υπάρχει παράδεισος ή Θεός, η κοινωνική πρόοδος πρέπει να εξαργυρωθεί με τους υλικούς όρους του εδώ και του τώρα. Έτσι, καθώς κινούμαστε από έναν κόσμο της μαγείας σε ένα κόσμο του ορθολογικού, οι οικονομικές δομές μας αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία και η οικονομία αναδεικνύεται ως ο κυρίαρχος τρόπος σκέψης για την κοινωνική πρόοδο. 

Οι κλασικοί οικονομολόγοι γκρέμισαν το όραμα της επέκτασης της κοινωνικής προόδου, της μεγαλύτερης ευτυχίας για τους περισσότερους, σε ένα σταθερό σύστημα που αντιπροσωπεύεται από τις χρηματοοικονομικές ροές. Η ευτυχία και η ευημερία έγιναν οικονομικά μεγέθη και, μετά τις προκλήσεις της Μεγάλης Ύφεσης και του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, κατοχυρώθηκαν μέσω της χρηματοοικονομικής αρχιτεκτονικής και του λογιστικού πλαισίου του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος. Η θρησκευτικότητα με την οποία αντιλαμβανόμαστε τώρα την ανάπτυξη και το ΑΕΠ συνδέεται άμεσα με την ίδια τη θρησκεία, επειδή δεν έχουμε πλέον ένα Θεό για να μας σώσει. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Πολλοί ανησυχούν ότι η αμφισβήτηση της οικονομικής ανάπτυξης συνεπάγεται περιορισμό των ανθρώπινων επιτευγμάτων και ότι, σε έναν ορθολογικό κόσμο, το μόνο που μας απομένει είναι η επέκταση του ανθρώπινου όντος. Δεν θα έπρεπε να τονίζουμε την ανάγκη για μια διαφορετική, ποιοτική ανάπτυξη αντί να πιέζουμε ενάντια στην ανάπτυξη; 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Δεν διαφωνώ με αυτό, υπάρχει ανάγκη για μαγεία. Ένα μέρος αυτής της μαγείας μπορεί να θεωρηθεί ως ανάπτυξη ή εξέλιξη με προσωπικούς όρους. Αλλά είναι ενδιαφέρον πώς πλαισιώνεται ως: «Μπορούμε να κρατήσουμε τη λέξη ανάπτυξη με κάθε κόστος;» Πρέπει να είμαστε λίγο επιφυλακτικοί ως προς αυτό. 

Γιώργος Καλλής: Με ανησυχεί μια υποκείμενη ιδεολογία σε δράση στην ιδέα της ποιοτικής ανάπτυξης. Είναι ένας πολύ δυτικός σύγχρονος τρόπος σκέψης που δεν υποστηρίζει ότι τα πράγματα πρέπει να είναι καλά, ωραία ή όμορφα, αλλά ότι πρέπει να μεγαλώνουν διαρκώς. Αυτή η ιδέα δεν είναι εγγενώς ανθρώπινη και πολλοί πολιτισμοί πριν από τον δικό μας δεν την συμμερίζονταν. Η ποιοτική ανάπτυξη αναπαράγει αυτή την ιδέα της συνεχούς επέκτασης. Αλλά ο όρος δεν έχει πραγματικά νόημα, επειδή η ποιότητα δεν αυξάνεται. Η ποιότητα αλλάζει και εξελίσσεται, αλλά μόνο μια ποσότητα αυξάνεται. Σίγουρα, θέλουμε περισσότερα από ορισμένα αγαθά, όπως ανεμόμυλους ή πάρκα στις πόλεις. Αλλά το «περισσότερα» δεν είναι το ίδιο με την ανάπτυξη, που σημαίνει συνεχή και αέναη επέκταση με σύνθετο ρυθμό. Αυτή η ιδέα της διαρκούς επέκτασης, που προέρχεται από τα οικονομικά, έχει διεισδύσει στο υποσυνείδητο μας. Πάρτε για παράδειγμα την φαινομενικά αβλαβή έννοια της «προσωπικής ανάπτυξης». Με ποια έννοια ουσιαστικά μεγαλώνει ένα άτομο; Είστε τρεις φορές καλύτερο ή πιο ευγενικό άτομο σήμερα από ό,τι πριν από 10 χρόνια; Η προσωπικότητά σας ακμάζει, εξελίσσεται, ωριμάζει, αλλάζει, αλλά δεν μεγαλώνει! 

Με ανησυχεί μια υποκείμενη ιδεολογία σε δράση στην ιδέα της ποιοτικής ανάπτυ. – Giorgos Kallis

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Η αποανάπτυξη εξελίχθηκε εν μέρει ως κριτική της οικονομικής συλλογιστικής. Γιώργο, υποστηρίζεις τη ριζική αποανάπτυξη, ενώ Τιμ (Tim), εστιάζεις περισσότερο σε έναν κόσμο χωρίς ανάπτυξη. Ποια είναι η διαφορά μεταξύ των δύο προοπτικών; 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Δίνω έμφαση όχι τόσο στην «απουσία ανάπτυξης» όσο στην «Ευημερία χωρίς ανάπτυξη.» Θέλω να διαχωρίσω τις έννοιες ευημερία και ανάπτυξη και να πω ότι είναι διαφορετικές. Η οικονομική ανάπτυξη μπορεί μερικές φορές να είναι το κατάλληλο μέσο για την επίτευξη ευημερίας, αλλά σήμερα έχουμε προχωρήσει παραπέρα. Η ανάπτυξη έχει φτάσει στα όρια που επιβάλλονται όχι από εμάς, όχι από τον Θεό, αλλά από την πραγματικότητα ενός πεπερασμένου πλανήτη και εύθραυστων οικοσυστημάτων. 

Όταν εργαζόμουν για την έκθεση της Επιτροπής Βιώσιμης Ανάπτυξης, η οποία τελικά έγινε «Ευημερία Χωρίς Ανάπτυξη», και το κίνημα της αποανάπτυξης έκανε την εμφάνιση του με το Πρώτο Διεθνές Συνέδριο Αποανάπτυξης στο Παρίσι το 2008. Πήγα στο συνέδριο επειδή ήθελα μια απάντηση σε αυτό που μου φαίνεται το πιο δύσκολο ερώτημα από όλα: πώς γίνεται να λειτουργήσει η οικονομία σας όταν δεν αναπτύσσεται πια; Πραγματικά τα πήγα καλά με τους υπόλοιπους συνέδρους, επειδή μοιραζόμασταν το ίδιο όραμα για έναν κόσμο όχι για τον παραγωγισμό, την παραγωγή ή την κατανάλωση, αλλά για την ποιότητα ζωής, τον κοινωνικό κόσμο και τη δημιουργικότητα. Κάτι που δεν βρήκα στο συνέδριο ήταν ένας δομημένος, ίσως ακόμη και συμβατικός, τρόπος θεώρησης της οικονομίας και του τρόπου λειτουργίας της. Εξ όσων γνωρίζω, το όραμα της πλειοψηφίας στην κοινότητα της αποανάπτυξης είναι ότι πρέπει να απαλλαγούμε από τις οικονομικές επιστήμες επειδή έχουν διαφθείρει τη φαντασία μας και έχουν περιορίσει τη σκέψη μας μέσω του θεσμοθετημένου ορθολογισμού. 

Αν και συμμερίζομαι την άποψη αυτή, για να σημειώσουμε κάποια πρόοδο, πρέπει να κατανοήσουμε και να μεταρρυθμίσουμε τους υπάρχοντες οικονομικούς θεσμούς. Αυτή είναι μια βαθιά οικονομική εργασία και μια κατασκευασμένη εργασία. Με το βλέμμα στραμμένα στο όραμα ενός όμορφου κόσμου στο οποίον έχουμε απελευθερωθεί από τα δεσμά του καταναλωτισμού και του καπιταλισμού, αλλά στην πραγματικότητα επιδιώκει να δημιουργήσει τις εναλλακτικές δομές που θα μας οδηγήσουν από εδώ εκεί χωρίς να κυλήσουμε στη δυστοπία. 

Γιώργος Καλλής: Η δημιουργική πτυχή της κοινότητας της αποανάπτυξης είναι αυτή η αντιφατική ένταση μεταξύ μιας ριζοσπαστικής κριτικής της οικονομικής λογικής και ταυτόχρονα της προθυμίας ενασχόλησης με οικονομικά μοντέλα και υποβολής πολιτικών προτάσεων. Στο τελευταίο μου βιβλίο, «Αποανάπτυξη» (“Degrowth”), προσπαθώ να επιτύχω και τα δύο. Υπάρχει πληθώρα ουτοπικών σκέψεων σχετικά με το πώς θα μπορούσε να μοιάζει ένας κόσμος αποανάπτυξης και τα ψεγάδια της οικονομικής λογικής, αλλά κατέθεσα και συγκεκριμένες προτάσεις, όπως η μείωση του χρόνου εργασίας. Εμπνέομαι εδώ από τον Αντρέ Γκορζ (André Gorz), ο οποίος εξισορρόπησε και τα δύο, γράφοντας την «Κριτική της Οικονομικής Λογικής» (“Critique of Economic Reason”) και υποστηρίζει παράλληλα τη μείωση του χρόνου εργασίας μέσω της χρήσης οικονομικών επιχειρημάτων. 

Στα φτωχότερα μέρη του κόσμου, θα πρέπει να υπάρξει ανάπτυξη και αυτό σημαίνει ότι σε άλλα θα πρέπει να υπάρξει συρρίκνωση. – Tim Jackson

Δεν με πειράζει να χρησιμοποιώ τον όρο «απουσία ανάπτυξης» αντί για τον όρο «αποανάπτυξη», ανάλογα με το πλαίσιο. Όταν η Research & Degrowth έγραψε ένα άρθρο παρουσιάζοντας 10 προτάσεις πολιτικής για τις ισπανικές εκλογές του 2015, δεν χρησιμοποιήσαμε τη φράση «αποανάπτυξη» αλλά μιλήσαμε για ευημερία χωρίς ανάπτυξη, αν και παρουσιάσαμε τις ίδιες πολιτικές. Από πολιτική άποψη, το πρώτο βήμα είναι η ρήξη με την ιδέα ότι μια πολιτική ατζέντα που κερδίζει πρέπει να περιλαμβάνει την οικονομική ανάπτυξη. Η «Ευημερία χωρίς ανάπτυξη» βοηθά στην επίτευξη αυτού. Αλλά αναλυτικά, ο όρος αποανάπτυξη είναι πιο συνεπής. Αν δεχθούμε ως κοινή παραδοχή της οικολογικής οικονομίας ότι η οικονομία είναι υλική, τότε δεν μπορώ να καταλάβω πώς μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι μια οικολογικά βιώσιμη οικονομία, απαλλαγμένη από τις ανθρακούχες εκπομπές και η οποία χρησιμοποιεί λιγότερα υλικά, δεν θα είχε επίσης πολύ μικρότερο μέγεθος. 

Ως ένα βαθμό, κατανοώ την τακτική προσέγγιση του να μην χρησιμοποιείς τον όρο αποανάπτυξη αλλά οι αριθμοί δεν ταιριάζουν. Επιπλέον, ο όρος αποανάπτυξη δείχνει ότι υπάρχει σύγκρουση. Δεν αρκεί εάν με τον όρο «απουσία ανάπτυξης» κατανοήσουμε ότι μπορούμε να εφαρμόσουμε τις σωστές πολιτικές για τη βιωσιμότητα και απλώς να περιμένουμε και να δούμε τι θα συμβεί στην ανάπτυξη. Πρέπει να καταπολεμήσουμε την ιδεολογία της ανάπτυξης · δεν θα εξαφανιστεί, εάν απλώς την αγνοήσουμε.

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Τιμ (Tim), θα συμφωνούσες ότι σε κάποια μορφή η αποανάπτυξη είναι απαραίτητη; 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Δεν προτείνω ότι θα πρέπει να κατευθυνθούμε προς κάποια σταθερή οικονομία μηδενικής ανάπτυξης. Στα φτωχότερα μέρη του κόσμου, θα πρέπει να υπάρξει ανάπτυξη και αυτό σημαίνει ότι σε άλλα θα πρέπει να υπάρξει συρρίκνωση. Η κύρια διαφορά που έχω με, τουλάχιστον ένα μέρος της κοινότητας αποανάπτυξης είναι ότι ενώ θέλω να απαλλαγούμε από την οικονομία που βασίζεται στην ανάπτυξη, δεν θέλω να απαλλαγούμε από την οικονομική σκέψη. Συμπάσχω κάπως με την κριτική που λέει ότι ολόκληρος ο κόσμος και η γλώσσα μας έχουν καταληφθεί από τα οικονομικά, αλλά δεν βλέπω πώς μπορούμε να ξεφύγουμε από αυτό επειδή αντιμετωπίζουμε κάτι που είναι ουσιαστικά μια οικονομική πρόκληση. 

Γιώργος Καλλής: Δεν πρέπει να απαλλαγούμε από τις οικονομικές επιστήμες, αλλά υπάρχουν ορισμένες παγίδες μέσα στην οικονομική σκέψη. Επικίνδυνη είναι η αποδοχή της δυτικής ιδέας ότι ορισμένα πρότυπα ανθρώπινης ανάπτυξης είναι ανώτερα, ανεξάρτητα από το πολιτισμικό πλαίσιο. Θα συμφωνούσα με τον Τιμ (Tim) ότι στο Πρώτο Διεθνές Συνέδριο Αποανάπτυξης το 2008, μπορεί να επικρατούσε μια μαζική απόρριψη των οικονομικών επιστημών, αλλά αυτό δεν ισχύει πλέον. Τα συνέδρια μας είναι τώρα πολύ μεγαλύτερα και πιο διαφοροποιημένα. Μερικοί σύνεδροι επικεντρώνονται στην οικονομική μοντελοποίηση, ενώ άλλοι στη φιλοσοφία και τον λόγο. Φυσικά δεν συμφωνούν όλοι μεταξύ τους – ορισμένοι μπορεί να σκεφτούν ότι τα οικονομικά μοντέλα αναπαράγουν τον κυρίαρχο τρόπο σκέψης, άλλοι ότι είναι χρήσιμα για την πρακτική σκέψη διαχείρισης χωρίς ανάπτυξη. Το σημαντικό είναι ότι η κοινότητα της αποανάπτυξης δεν κλείνεται στον εαυτό της ή δεν απορρίπτει τις οικονομικές επιστήμες, ή οποιαδήποτε άλλη σχετική επιστήμη. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Τι συμβαίνει με τον καπιταλισμό; Μπορεί ο καπιταλισμός να διευκολύνει το τέλος της ανάπτυξης; 

Γιώργος Καλλής: Η ανάπτυξη είναι απαραίτητη για τη σταθερότητα του καπιταλισμού, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει καπιταλισμός χωρίς ανάπτυξη. Θα ήταν απλά ένας άσχημος καπιταλισμός. Χωρίς ανάπτυξη, για αναδιανομή σας μένει μια πίτα που συρρικνώνεται. Στον καπιταλισμό, αυτή η ανακατανομή πιθανότατα θα είναι υπέρ εκείνων που έχουν περισσότερη δύναμη. Στον καπιταλισμό, η στασιμότητα οδηγεί σε εκρηκτικό χρέος και τελικά σε λιτότητα για την προστασία του κέρδους, όπως συνέβη στην Ελλάδα. 

Την ίδια στιγμή, δεν είμαι ο τύπος του σοσιαλιστή που επιχειρηματολογεί αφηρημένα ότι πρώτα πρέπει να απαλλαγούμε από τον καπιταλισμό ώστε να εμφανιστεί κάτι καλύτερο. Πρέπει να κάνουμε σαφείς προτάσεις, να επιδιώξουμε και να προωθήσουμε μεταρρυθμίσεις ξεκινώντας από εκεί που είμαστε τώρα. Αλλά σίγουρα, αν όλες οι μεταρρυθμίσεις που προτείνουμε εμείς επρόκειτο να εφαρμοστούν, ένα σύστημα που θα μπορούσε να φιλοξενήσει τέτοιες μεταρρυθμίσεις δεν θα ήταν καπιταλιστικό με οποιαδήποτε ουσιαστική έννοια του όρου. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Μπορείτε να φανταστείτε ένα ακμάζον, βιώσιμο, δίκαιο και ταυτόχρονα καπιταλιστικό μέλλον; 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Ο καπιταλισμός έχει να κάνει με την ιδιοκτησία. Στη μορφή καπιταλισμού που έχουμε σήμερα, η ιδιοκτησία είναι άνισα κατανεμημένη. Όταν συνδυάζεται με την επιδίωξη του κέρδους ως κίνητρο, δημιουργεί επεκτατικές τάσεις, με όλες τις σχετικές περιβαλλοντικές ζημίες και τις αυξανόμενες ανισότητες. Αν ορίσετε τον καπιταλισμό ως απλή ανάπτυξη, η οποία γνωρίζουμε ότι τελικά θα καταστρέψει τον πλανήτη, τότε ναι, φυσικά, πρέπει να τον καταργήσουμε. Αλλά νομίζω ότι το πραγματικό ερώτημα έχει σχέση με την κοινωνική ανισότητα. Μπορεί το καπιταλιστικό μοντέλο να αναδιανεμηθεί ώστε να επιτρέψει την ύπαρξη ενός δίκαιου και βιώσιμου μέλλοντος, ιδίως σε μια οικονομία σε συρρίκνωση ή σε μια οικονομία με βραδύτερο ρυθμό ανάπτυξης; Προς το παρόν, οι θεσμοί του καπιταλισμού είναι ριζικά αντίθετοι σε αυτό. Η κατανομή των περιουσιακών στοιχείων είναι στρεβλωμένη. Η πολιτική της ιδιοκτησίας είναι στρεβλωμένη. Τα δικαιώματα των εργαζομένων έχουν μικρότερη σημασία από τα δικαιώματα των ιδιοκτητών του κεφαλαίου. Εάν τα πράγματα παραμείνουν τόσο στρεβλά, τότε είναι σαφές ότι δεν μπορούμε να επιτύχουμε ταυτόχρονα μια δίκαιη κοινωνία και μια παρακμάζουσα οικονομία. 

Πόσο θα πρέπει να αλλάξει ο καπιταλισμός; Πρέπει οπωσδήποτε να αλλάξετε το πρότυπο της ιδιοκτησίας ώστε να επιτευχθεί μεγαλύτερη κατανομή και περισσότερα δικαιώματα των εργαζομένων. Θα πρέπει να καταργηθεί ο γενικός κανόνας που λέει ότι η αύξηση των μισθών συμβαδίζει με την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, διότι μπορεί να μην έχουμε πλέον αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας. Θα αντιπροσώπευε μια θεμελιώδη αλλαγή στο κοινωνικό συμβόλαιο όπως οριοθετείται τα τελευταία 40 χρόνια από μια συγκεκριμένη μορφή καπιταλισμού.  Αυτή η μορφή καπιταλισμού θα πρέπει να εξαλειφθεί. 

Η διάσκεψη για τη μετα-ανάπτυξη το 2018 στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτέλεσε ορόσημο στην ιστορία της συζήτησης για τη μετα-ανάπτυξη, η οποία περιοριζόταν κυρίως εντός των ακαδημαϊκών κύκλων. Στο πρώτο μέρος μιας συνέντευξης σε δύο μέρη, ο Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini) συζητά τις δυνατότητες και τις προκλήσεις όταν οραματιζόμαστε έναν κόσμο πέρα από την ανάπτυξη με δύο βασικούς στοχαστές για τη μετα-ανάπτυξη στη διάσκεψη.

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Είμαστε εδώ στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και συζητάμε για τη μετα-ανάπτυξη με ακαδημαϊκούς όπως εσείς, αλλά παραδόξως και με αξιωματούχους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και ευρωβουλευτές. Ως μακροχρόνιοι στοχαστές ενός κόσμου πέρα​από την ανάπτυξη, σε ποιο στάδιο βρίσκεται σήμερα ο αγώνας να οραματιστούμε έναν κόσμο χωρίς ανάπτυξη; 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Εξακολουθεί να είναι μια δύσκολη συζήτηση, αλλά όχι τόσο δύσκολη όσο ήταν. Είναι ενδιαφέρον να το σκεφτούμε με ιστορικούς όρους, ξεκινώντας με την ομιλία του Ρόμπερτ Κέννεντυ (Robert Kennedy) στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας το 1968. Σε εκείνη την ομιλία, ο Ρόμπερτ Κέννεντυ δεν αμφισβήτησε απλώς το ΑΕΠ (Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν) ως δείκτη, αλλά μίλησε επίσης για το τι δίνει νόημα στη ζωή και τι εννοούμε με τον όρο κοινωνική πρόοδο. Αυτή η ομιλία είναι σημαντική ως προς το φιλοσοφικό και κοινωνικό της περιεχόμενο και το όραμά της για ένα διαφορετικό είδος κοινωνίας. Στα 50 χρόνια που μεσολάβησαν από εκείνη την ομιλία έως σήμερα πολλά έχουν αλλάξει, μεταξύ άλλων και στη σφαίρα των μετρήσεων. Η Επιτροπή Στίγκλιτς (Stiglitz) δημοσίευσε την έκθεσή της για τη μέτρηση της κοινωνικής προόδου το 2009, σχεδόν ταυτόχρονα με τη χρηματοπιστωτική κρίση. Περίπου την ίδια περίοδο, είχε αρχίσει να αναδύεται το κίνημα της αποανάπτυξης. Τα τελευταία 10 χρόνια, η συζήτηση ήταν πλουσιότερη, βαθύτερη, ενέπλεκε ολοένα και περισσότερο την κοινωνία των πολιτών και είχε απήχηση στο κοινό. 

Ωστόσο, η συζήτηση εξακολουθεί να μην φτάνει στα πολιτικά αυτιά με έναν βολικό τρόπο και αυτό είναι που αρχίζει σιγά σιγά να αλλάζει. Όταν έγραψα το «Ευημερία χωρίς ανάπτυξη» (Prosperity Without Growth) πριν από 10 χρόνια, υπέβαλα έκθεση στον Βρετανό πρωθυπουργό. Αλλά στο σύνολό της η κυβέρνηση ήθελε να την ξεχάσει. Η έκθεση θεωρήθηκε πολύ άβολη και ότι ήρθε τη λάθος στιγμή. Αμφισβητούσε το έργο που είχε αναλάβει, το οποίο η κυβέρνηση θεώρησε ότι επαναφέρει την ανάπτυξη μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση. Σήμερα, ωστόσο, επιτρέπονται σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό τέτοιες συζητήσεις στο κοινοβούλιο. Η αξία αυτού που κάναμε στη σημερινή διάσκεψη που διοργανώθηκε από τον Φιλίπ Λάμπερτς (Philippe Lamberts) είναι να δημιουργήσουμε έναν χώρο σε κοινοβουλευτικό πλαίσιο, ώστε να διεξαχθεί αυτή η συζήτηση για την οικονομία με βάση την ανάπτυξη και για ένα όραμα μετά την ανάπτυξη. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Πόση πρόοδος έχει σημειώσει η αποανάπτυξη ως ρεύμα σκέψης στην πρόκληση μιας ευρύτερης κοινωνικής συζήτησης; 

Γιώργος Καλλής: Κάθε φορά που βγαίνω από τον «θάλαμο αντήχησης» του Twitter και από τους ακαδημαϊκούς μου κύκλους, μου υπενθυμίζεται ότι έχουμε ακόμη πολύ δρόμο να διανύσουμε και μόλις έχουμε αρχίσει να ανοίγουμε κάποιο χώρο για συζητήσεις σχετικά με την ανάπτυξη και την αποανάπτυξη. Αλλά παίρνω δύναμη από το γεγονός ότι παράγουμε περισσότερη και καλύτερη γνώση και εμπλέκουμε περισσότερους ανθρώπους στην έρευνά μας. Δεν δείχνουμε απλώς ότι υπερβαίνουμε τα οικολογικά όρια, αλλά διερευνούμε και εναλλακτικές λύσεις. Τα νεότερα μυαλά που παίρνουν μέρος στις συζητήσεις για την αποανάπτυξη είναι ενθουσιασμένα και φέρνουν φρέσκες ιδέες. Στις διασκέψεις για την αποανάπτυξη, βλέπω ενέργεια και νέους ανθρώπους –ερευνητές και ακτιβιστές– να μπαίνουν στην πρώτη γραμμή για να σταματήσουν την εξόρυξη ορυκτών καυσίμων, ενώ σκέφτονται σοβαρά πώς μπορούμε να ζήσουμε διαφορετικά και την πολιτική που θα μας οδηγήσει εκεί. Στον πολιτικό τομέα, κάποιες μικρές αλλαγές μου δίνουν ελπίδες. Για παράδειγμα, ακούω ότι η κύρια αντιπολίτευση στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Εργατικό Κόμμα, είναι ανοιχτό στον σχεδιασμό ενός αφηγήματος που δεν βασίζεται στην ανάπτυξη και ότι νέοι στο Δημοκρατικό Κόμμα που υποστηρίζουν τον Μπέρνι Σάντερς (Bernie Sanders) στις Η.Π.Α. συζητούν οικοσοσιαλιστικές ιδέες. Μπορώ λοιπόν να δω κάποια πιθανά ανοίγματα. 

Θα ήταν αυτό ένα άνοιγμα έως τον βαθμό ένας πολιτικός υποψήφιος ή ένα κοινωνικό κίνημα να καθιστά την αποανάπτυξη πρωταρχικό του θέμα; Όχι, ποτέ δεν πίστευα ότι η αποανάπτυξη θα ήταν ένα κίνημα όπως το εργατικό κίνημα, με πολιτικά κόμματα να υποστηρίζουν την αποανάπτυξη και να εκλέγονται σε πλατφόρμες αποανάπτυξης. Ένα επιτυχημένο πολιτικό κίνημα θα αφορά πολλές διαφορετικές πτυχές της κοινωνικής δικαιοσύνης και του οικονομικού μετασχηματισμού, όχι μόνο την αποανάπτυξη. Η φιλοδοξία μου είναι οι ιδέες αποανάπτυξης να υιοθετηθούν από ευρύτερα κοινωνικά και πολιτικά κινήματα και να αποτελέσουν κοινή λογική για πολλούς ανθρώπους, πιθανώς ακόμη και για άτομα που βρίσκονται στην εξουσία. 

Από μια άποψη βρισκόμαστε σε χειρότερη θέση από ό,τι ήμασταν στη δεκαετία του 1970, και από μια άλλη άποψη είμαστε καλύτερα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ήταν ο Σίκο Μάνσχολτ (Sicco Mansholt), ο οποίος είχε διαβάσει τα Όρια της Ανάπτυξης (The Limits to Growth) και μάλιστα ζητούσε μηδενική ανάπτυξη στην Ευρώπη. Ο Τζίμι Κάρτερ (Jimmy Carter) στις Η.Π.Α. ήταν επίσης ανοιχτός στην ιδέα των ορίων της ανάπτυξης και στην ανάγκη για λιτή ζωή. Ωστόσο, μετά τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση και την επακόλουθη ύφεση, ο Ρόναλντ Ρήγκαν (Ronald Reagan) αποδεκάτισε τον Κάρτερ και απέρριψε κάθε ιδέα για όρια, οπότε εξαφανίστηκαν τελείως από το πολιτικό ραντάρ τη δεκαετία του 1980. Ακόμη και οι Πράσινοι πέρασαν στη «βιώσιμη ανάπτυξη» και τον «οικολογικό εκσυγχρονισμό», κάτι που φυσικά δεν οδήγησε πουθενά. Αν και η αποανάπτυξη δεν έχει σημειώσει μεγάλη πρόοδο στην πολιτική σφαίρα σήμερα, η βάση της είναι μεγαλύτερη και δεν θα εξαφανιστεί τόσοι απλά. Η συζήτηση διατηρήθηκε ζωντανή μέχρι και στη χρηματοπιστωτική κρίση και θα συνεχίσει να εξελίσσεται και να ωριμάζει. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Η άνοδος του δεξιού νεοφιλελευθερισμού δεν απειλεί αυτή την πρόοδο και τις δυνατότητες του κινήματος αποανάπτυξης; 

Γιώργος Καλλής: Είναι εύκολο να είσαι απαισιόδοξος στις μέρες μας. Εδώ στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, συζητάμε λογικά με ανθρώπους που ανησυχούν για την κλιματική αλλαγή, αν και μπορεί να εξακολουθούν να πιστεύουν ότι είναι δυνατή μια πράσινη ανάπτυξη. Τι γίνεται όμως με τους ανθρώπους που αρνούνται ανοιχτά την κλιματική αλλαγή και θέλουν να επιδιώξουν την ανάπτυξη με οποιοδήποτε τίμημα προς όφελος των πλουσίων; Ο Τραμπ (Trump) και πολυάριθμες ακροδεξιές κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο αντιπροσωπεύουν μια οπισθοδρόμηση προς την άρνηση της κλιματικής αλλαγής και την ώθηση για ανάπτυξη. Θα περιλάμβανα την Πολωνία, την Ουγγαρία, τις Φιλιππίνες, την Ινδία, την Τουρκία, την Αυστραλία και τώρα και τη Βραζιλία. Οι περιβαλλοντικοί ακτιβιστές δολοφονούνται χωρίς συνέπειες και οι νόμοι για την τρομοκρατία χρησιμοποιούνται κατά των περιβαλλοντικών διαδηλώσεων. Έχουμε κάνει μικρά ανοίγματα συζητώντας για την αποανάπτυξη ή τον οικοσοσιαλισμό, αλλά υπάρχει επίσης μια σκλήρυνση και μια επιτάχυνση του αντίθετου πόλου και αυτό είναι τρομακτικό. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Τιμ, η έκθεσή σου για την ανάπτυξη βγήκε κατά τη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης, όταν όλοι ζητούσαν απεγνωσμένα ανάκαμψη και ανανέωση της ανάπτυξης. Σήμερα, αν δούμε την αμερικανική οικονομία υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, η ανάπτυξη επέστρεψε, σε βάρος του περιβάλλοντος, των δημόσιων οικονομικών και των εργασιακών δικαιωμάτων, αλλά η αμφισβήτησή της ανάπτυξης είναι ακόμα δύσκολη. Πότε είναι πιο εύκολο να μιλάς για ανάπτυξη: όταν την έχεις ή όταν δεν την έχεις; 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Ακριβώς πριν από τη χρηματοπιστωτική κρίση, όταν αποφασίσαμε να πραγματοποιήσουμε τη μελέτη που αργότερα αποτέλεσε το βιβλίο «Ευημερία χωρίς ανάπτυξη», είχα μια συνομιλία με έναν από τους συμβούλους του Γκόρντον Μπράουν (Gordon Brown) στο Υπουργείο Οικονομικών που μου είπε, «Στην πραγματικότητα, νομίζω ότι νικήσαμε τη ανάπτυξη. Ξέρουμε πώς να τη διατηρήσουμε. Ο πληθωρισμός είναι σταθερός. Τα δημόσια οικονομικά είναι σταθερά. Το χρέος είναι κάτω από 40 τοις εκατό. Είναι μια καλή στιγμή να μιλήσουμε για την υπέρβαση της οικονομίας με βάση την ανάπτυξη». Φυσικά, στην πραγματικότητα δεν είχαμε νικήσει την ανάπτυξη. Δεν γνωρίζαμε τις αδυναμίες που αναδύονταν κάτω από την αύξηση του ΑΕΠ όσον αφορά το χρέος, τον διαχωρισμό μεταξύ πλουσίων και φτωχών, και μεταξύ αυτών που κατέχουν περιουσιακά στοιχεία κι εκείνων που κατείχαν αυτό το χρέος. Αλλά αυτές οι αδυναμίες ήταν που γκρέμισαν ολόκληρη την εξίσωση. 

The “development fetish” gave us the crisis and now the motivation to talk about what might happen beyond the development-based system.

Η οικονομία καταστράφηκε από μόνη της και τότε νόμιζα ότι ήταν τυχαίο, ότι αυτοκαταστράφηκε επειδή δεν δίναμε προσοχή στα σωστά πράγματα. Αλλά εκ των υστέρων πιστεύω ότι ήταν πολύ πιο θεμελιώδες και ότι στην πραγματικότητα καταστρέψαμε την ανάπτυξη εκ των έσω. Διότι ήταν η χρηματοοικονομική αρχιτεκτονική του συστήματος με βάση την ανάπτυξη που παρακίνησε την επέκταση των πιστώσεων, τη χαλαρότητα της νομισματικής πολιτικής, και την επέκταση των ισολογισμών σε σημείο αστάθειας. Το «φετίχ της ανάπτυξης» μας έδωσε την κρίση και τώρα το κίνητρο για να μιλήσουμε για το τι μπορεί να συμβεί πέρα από το σύστημα με βάση την ανάπτυξη. 

Γι’ αυτό και τώρα είναι μια πραγματικά καλή στιγμή να μιλήσουμε για μετα-ανάπτυξη. Δεν είναι μόνο τα περιβαλλοντικά όρια, είναι το ίδιο το σύστημα με βάση την ανάπτυξη που φτάνει στα όριά του. Αυτή είναι η πηγή της δυσλειτουργίας που βλέπουμε γύρω μας. Οι οικονομολόγοι της κυρίαρχης τάσης αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι η ανάπτυξη που πιστεύαμε ότι θα μπορούσαμε να έχουμε επιτυγχανόταν πάντα μόνο με μη βιώσιμους τρόπους – όχι μόνο από την άποψη της κλιματικής αλλαγής και των εκπομπών άνθρακα, αλλά και των χρηματοοικονομικών όρων της. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Την ίδια στιγμή που οι αντιφάσεις της ανάπτυξης συσσωρεύονται, η μετα-ανάπτυξη δεν έχει υιοθετηθεί απλώς και μόνο επειδή δεν συμφέρει σε κανέναν κοινωνικό φορέα; 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Είναι πολύ λογικό να πούμε ότι σε κανέναν κοινωνικό φορέα δεν συμφέρει η μετα-ανάπτυξη, αλλά μόνο αν το σκεφτούμε με πολύ απλοϊκό τρόπο. Αν νομίζετε ότι λέμε στους πλούσιους ανθρώπους, «Συγγνώμη παιδιά, δεν πρόκειται να γίνετε τόσο πλούσιοι όσο ήσασταν» και στους φτωχούς ανθρώπους, «Συγγνώμη, δεν θα υπάρχει πλέον το φαινόμενο της διάχυσης του πλούτου προς τα κάτω», τότε είναι σαφές ότι ούτε οι φτωχοί ούτε οι πλούσιοι θα ψήφιζαν για μια οικονομία της μετα-ανάπτυξης. Αλλά υπάρχει ένας άλλος τρόπος σκέψης, ότι δηλαδή η ανισότητα μεταξύ πλουσίων και φτωχών, η αστάθεια που προκαλεί η ανισότητα, και η περαιτέρω αστάθεια ενός χρηματοοικονομικού συστήματος που δημιουργήθηκε για να πιέσει την ανάπτυξη ενάντια σε θεμελιώδεις δυνάμεις όπως η μείωση της παραγωγικότητας της εργασίας, απλώς καταλήγουν να καθιστούν το όλο σύστημα και την πολιτική του πιο ασταθή. Τότε συνειδητοποιείς ότι κάθε κοινωνικός φορέας ωφελείται από τη μετα-ανάπτυξη. Αυτοί οι παράγοντες ανατρέπουν την ιδέα ότι «οι γαλοπούλες δεν πρόκειται να ψηφίσουν υπέρ των Χριστουγέννων». 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Αλλά αν κοιτάξετε διαφορετικά πολιτικά κόμματα στην Ευρώπη, συνολικά, η μετα-ανάπτυξη δεν έχει επιλεχθεί πραγματικά. 

Γιώργος Καλλής: Αυτό είναι αλήθεια, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα ήταν αδύνατο. Ορισμένα κόμματα των Πρασίνων και της ριζοσπαστικής Αριστεράς είναι υπέρμαχοι των πολιτικών της μετα-ανάπτυξης. Το Barcelona en Comú, το τοπικό κόμμα που διευθύνει το δημοτικό συμβούλιο της Βαρκελώνης, είναι ένα καλό παράδειγμα. Η λέξη «ανάπτυξη» δεν εμφανίστηκε ούτε μία φορά στο εκλογικό τους πρόγραμμα και ωστόσο κέρδισαν. Φυσικά, είναι πιο εύκολο για ένα τοπικό κόμμα που έχει πολύ λιγότερη ευθύνη για την οικονομία από τα κόμματα σε εθνικό επίπεδο. Αλλά δεν νομίζω ότι για ένα πιθανό πολιτικό κίνημα ή συνασπισμό της πράσινης Αριστεράς θα ήταν αδύνατο να αποφύγει να μιλήσει για ανάπτυξη ή να αντιτάξει ένα πρόγραμμα «Ευημερίας χωρίς ανάπτυξη». Πολλοί αριστεροί και πράσινοι ψηφοφόροι ήδη δεν θέλουν να ακούνε για ανάπτυξη. Το αν ένας τέτοιος συνασπισμός θα μπορούσε να κερδίσει τις εκλογές ή αν κέρδιζε, αν θα μπορούσε να επιβιώσει από μια πτώση του ΑΕΠ, είναι ένα πιο δύσκολο ερώτημα. 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Οι Alternativet στη Δανία, οι οποίοι έχουν μια αρκετά μεγάλη παρουσία στο Κοινοβούλιο, είναι πολύ σαφείς σχετικά με την αντιπάθειά τους για την ανάπτυξη. Οι Πράσινοι, σίγουρα στο Ηνωμένο Βασίλειο, έχουν υιοθετήσει τη μετα-ανάπτυξη τώρα. Αλλά είναι δύσκολο. Το μόνο πράγμα που θα το έκανε να μην είναι τόσο δύσκολο θα ήταν αν απλώς δεν υπήρχε πλέον καμία ανάπτυξη, που είναι και το νέο επιχείρημα. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Κρατώντας αποστάσεις από την εθνική πολιτική, τι θα σήμαινε ένας κόσμος μετα-ανάπτυξης για το διεθνές σύστημα, όπου τα κράτη εμπορεύονται και ανταγωνίζονται το ένα το άλλο; 

Γιώργος Καλλής: Αυτό είναι το ερώτημα που έχουμε σκεφτεί λιγότερο στο κίνημα αποανάπτυξης γιατί είναι και το πιο δύσκολο. Πολλές από τις σκέψεις μας τείνουν να εξετάζουν το πώς ένα έθνος θα μπορούσε να γίνει σταθερό χωρίς ανάπτυξη. Αλλά είναι αλήθεια ότι ζούμε σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία που χαρακτηρίζεται από ανταγωνισμό. Το εμπόριο δεν είναι το πρώτο πράγμα που με απασχολεί· σκέφτομαι περισσότερο τον διεθνή ανταγωνισμό και τη γεωπολιτική. Η γεωπολιτική έχει τη δική της λογική. Η δυναμική ισχύος της στρατιωτικής σφαίρας και της οικονομικής κυριαρχίας εξελίσσεται με μια λογική ανταγωνισμού διαφορετική από αυτή του καπιταλιστικού ανταγωνισμού. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν (Vladimir Putin) θέλει μια σφαίρα επιρροής για τη Ρωσία, ώστε να εξάγει πετρέλαιο και να ενισχύσει την οικονομία της. Η Κίνα θέλει να κατασκευάσει τον νέο δρόμο του μεταξιού (πρωτοβουλία «Μία Ζώνη-Ένας Δρόμος»). Οι Ηνωμένες Πολιτείες θέλουν να ελέγχουν τις προμήθειες πετρελαίου. Ένα μεγάλο μέρος της δυναμικής της ανάπτυξης πηγάζει από αυτόν τον ανταγωνισμό, που είναι και ανταγωνισμός για τη στρατιωτική κυριαρχία. Το να πιστεύουμε ότι με κάποιο τρόπο αυτές οι δυναμικές ισχύος θα εξαφανιστούν από μόνες τους ίσως είναι υπερβολικά ρομαντικό. 

Πολλοί αριστεροί και πράσινοι ψηφοφόροι ήδη δεν θέλουν να ακούνε για ανάπτυξη.

Αναλογιζόμενος την περίπτωση της Ελλάδας, το άλλο πρόβλημα είναι ότι σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο είναι δύσκολο να ακολουθήσεις τον δικό σου δρόμο. Φανταστείτε ένα σενάριο όπου η κυβέρνηση μιας μικρής χώρας αναλαμβάνει την εξουσία και λέει «Ξέρετε, δεν μας ενδιαφέρει η ανάπτυξη και θα προσπαθήσουμε να κάνουμε χωρίς αυτήν». Την επόμενη μέρα το ξένο κεφάλαιο θα έφευγε από τη χώρα, προκαλώντας ένα αποσταθεροποιητικό «αποτέλεσμα χιονοστιβάδας» με πάγωμα των επενδύσεων, αυξήσεις των επιτοκίων του χρέους και φυγή κεφαλαίων. Η διαχείριση της οικονομίας για την επίτευξη ενός ΑΕΠ μικρότερου κατά ένα τοις εκατό μπορεί να μην είναι τόσο δύσκολη θεωρητικά, αλλά οι επιπτώσεις αυτών των δευτερογενών επιπτώσεων είναι εύκολο να υποτιμηθούν. Η Ελλάδα είχε μικρή ελευθερία δεδομένου του δημόσιου χρέους της και της ανάγκης για δανεισμό. Θα μπορούσε φυσικά να είχε αρνηθεί να πληρώσει, αλλά αυτό θα είχε και άλλες δύσκολες επιπτώσεις. 

Ειδικά στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καμία χώρα δεν μπορεί πλέον να δράσει μόνη της, ακόμα κι αν το ήθελε. Εάν πρόκειται να ξεκινήσει η μετάβαση στην αποανάπτυξη ή στη μετά-ανάπτυξη, θα πρέπει να ξεκινήσει σε μία από τις «χώρες του πυρήνα»: Η.Π.Α., Γερμανία, Αγγλία. Οι πολιτικές της μετα-ανάπτυξης πρέπει να ριζώσουν σε χώρες που έχουν την πολιτική δύναμη σε παγκόσμιο επίπεδο να κάνουν τα πράγματα διαφορετικά, ενώ παράλληλα αυτοπροστατεύονται οικονομικά. 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Ποιος είναι ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης από αυτή την άποψη; 

Γιώργος Καλλής: Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένα μεγάλο ερωτηματικό. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μοιάζει περισσότερο με έκφραση ισχύος. Αυτή τη στιγμή οι πολιτικές και οι συνταγματικοί περιορισμοί της αποβλέπουν στον ανταγωνισμό, την ανάπτυξη και τη λεγόμενη καινοτομία. Αλλά στο τέλος της ημέρας, η Ευρωπαϊκή Ένωση ακολουθεί αυτό που θέλουν τα ισχυρά κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εάν η Γερμανία και η Γαλλία πάνε προς μία κατεύθυνση, αυτό επηρεάζει και την υπόλοιπη ένωση. Αυτή τη στιγμή, η Ε.Ε. αποτελεί εμπόδιο, αν σκεφτούμε τις πολιτικές της μετα-ανάπτυξης. Η εθνικοποίηση του τομέα των μεταφορών έρχεται σε αντίθεση με τους κανόνες ανταγωνισμού της Ε.Ε., για παράδειγμα. Για ορισμένες από τις πολιτικές που υποστηρίζουμε, χρειάζεσαι περισσότερο δημόσιο τομέα και λιγότερο ιδιωτικό τομέα, επομένως υπάρχει σαφής σύγκρουση με την κατεύθυνση της Ε.Ε. Έπειτα, εντός του ευρώ, υπάρχουν ορισμένες υποχρεώσεις ώστε να διασφαλίζεται ότι οι οικονομίες είναι προσανατολισμένες στην ανάπτυξη και, σε γενικές γραμμές, διοικούνται σύμφωνα με τις νεοφιλελεύθερες αρχές. Η Τρόικα ζήτησε από την Ελλάδα να κάνει πιο ευέλικτο το ωράριο εργασίας και να επιτρέψει την εργασία το σαββατοκύριακο. Πιστεύετε ότι θα παραχωρούσαν ποτέ μείωση του χρόνου εργασίας; 

Ρικάρντο Μαστίνι (Riccardo Mastini): Τιμ, πώς θα περιέγραφες τη ζωή σε έναν κόσμο μετα-ανάπτυξης; Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά μιας κοινωνίας μετα-ανάπτυξης; 

Τιμ Τζάκσον (Tim Jackson): Υπάρχουν ευκαιρίες για μια πιο πλούσια, πιο ευχάριστη, πιο αλτρουιστική και πιο ισότιμη κοινωνία· μια κοινωνία που είναι πιο δίκαιη, πιο ικανοποιητική και πιο δημιουργική. Είναι ένας κόσμος που δεν μοιάζει απαραίτητα με το «Νέα από πουθενά» του Ουίλιαμ Μόρις (William Morris), αλλά διαθέτει μερικά από τα χαρακτηριστικά του. Οι άνθρωποι είναι ενταγμένοι σε εκείνη την κοινωνία και η εργασία αποτελεί μέρος της συμμετοχής σε αυτήν. Αλλά η ποιότητα και η δημιουργικότητα είναι οι αξίες που πλαισιώνουν τα καθήκοντα των ανθρώπων, όχι η παραγωγικότητα και η απόδοση. Είναι ένα μέρος όπου οι ευκαιρίες για μας, ως ανθρώπινα όντα, να ευημερήσουμε είναι πολύ διαφορετικές. 

Θεωρούμε ότι η καπιταλιστική οικονομία και οι δημοκρατίες των προηγμένων οικονομιών αφορούν την ελευθερία, αλλά πρόκειται για ένα ιδιαίτερο είδος ελευθερίας: η ελευθερία επιλογής από διαφορετικά προϊόντα σε ένα ράφι σούπερ μάρκετ· η ελευθερία να κάνουμε ό,τι θέλουμε στον ελεύθερο χρόνο μας, ανεξάρτητα από τις επιπτώσεις στο περιβάλλον· ή η ελευθερία να προχωρήσουμε σε μια πιο καταστροφική ή ισχυρή εργασία μέσω της καριέρας μας. Προσπαθώντας να επιτύχουμε αυτές τις ελευθερίες, έχουμε περικόψει ορισμένες άλλες: την ελευθερία να νοιαζόμαστε ο ένας για τον άλλον, την ελευθερία να αλληλοεπιδράμε, την ελευθερία να έχουμε χρόνο για να στοχαζόμαστε, την ελευθερία να δουλεύουμε με τον εαυτό μας, ή την ελευθερία να έχουμε μια πλήρη και δημιουργική ζωή που υποστηρίζεται από την κοινωνία και την κοινότητά μας. 

Πιθανότατα θέλετε να απαντήσω σε ερωτήσεις όπως «Θα έχω ακόμα κινητό τηλέφωνο;» Αλλά ειλικρινά δεν έχω απάντηση σε αυτό. Υποψιάζομαι, ναι. Επειδή η συγκεκριμένη τεχνολογία ενδυναμώνει την ανθρώπινη επιθυμία μας να επικοινωνήσουμε, να ευημερήσουμε, να αποκτήσουμε πρόσβαση σε πληροφορίες, και να αναπτυχθούμε. Αλλά η ιδέα μας για το τι σημαίνει να ζεις και να μαθαίνεις δεν θα περιορίζεται από την άποψη ότι μπορούμε να κάνουμε ορισμένα πράγματα μόνο μέσω της τεχνολογίας. Αντίθετα, θα ανακτήσουμε μια άλλη ελευθερία: την ελευθερία να «επαναμαγεύσουμε» τον κόσμο και να αναζωογονήσουμε τις ικανότητές μας να είμαστε ανθρώπινα όντα. 

Οι υπέρμαχοι της αποανάπτυξης αμφισβητούν το δόγμα που υποστηρίζει ότι μια αναπτυσσόμενη οικονομία είναι πάντα ένα σημάδι προόδου. Στο βιβλίο του «Το λιγότερο είναι περισσότερο» (“Less is More”), ο ανθρωπολόγος Τζέισον Χίκελ (Jason Hickel) υποστηρίζει ότι μόνο η αποανάπτυξη μπορεί να απομακρύνει τον κόσμο από την επιδεινούμενη οικολογική κρίση. Τον συναντήσαμε για να συζητήσουμε σχετικά με το νέο του βιβλίο και να ρωτήσουμε τι θα σήμαινε η αποανάπτυξη για τις σχέσεις μεταξύ του Βορρά και του Νότου. 

Green European Journal: Μια από τις πιο συναρπαστικές κριτικές της αποανάπτυξης είναι ότι είναι μια ιδέα για βολεμένους Δυτικούς αλλά ότι δεν έχει μεγάλη σημασία για τον Νότο. Στο βιβλίο «Το λιγότερο είναι περισσότερο» εκφράζετε μια διαφορετική άποψη, υποστηρίζοντας ότι η αποανάπτυξη σχετίζεται με την παγκόσμια δικαιοσύνη και την αποαποικιοποίηση. Θα μπορούσατε να το εξηγήσετε; 

Τζέισον Χίκελ (Jason Hickel): Ποιος βρίσκεται πίσω από την οικολογική κρίση; Σε συντριπτικά μεγάλο βαθμό είναι οι πλούσιες χώρες του Βορρά: οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Ευρώπη, το Ισραήλ, η Αυστραλία, η Νέα Ζηλανδία και η Ιαπωνία. Οι χώρες αυτές ευθύνονται συνολικά για το 92% των υπερβολικών εκπομπών. Έχουν αποικίσει τα Κοινά της ατμόσφαιρας για τον δικό τους εμπλουτισμό. Εν τω μεταξύ, ολόκληρος ο Νότος – όλη η Ασία, η Αφρική, η Λατινική Αμερική – ευθύνεται μόνο για το 8 τοις εκατό, και αυτό προέρχεται μόνο από έναν μικρό αριθμό χωρών. Οι περισσότερες χώρες του Νότου εξακολουθούν να τηρούν το μερίδιο που τους αναλογεί στον προϋπολογισμό για ασφαλή προϋπολογισμό εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και, ως εκ τούτου, δεν έχουν συμβάλει καθόλου στην κλιματική κρίση. 

Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για την κατανάλωση πόρων. Οι πλούσιες χώρες καταναλώνουν κατά μέσο όρο 28 τόνους υλικών αγαθών ανά άτομο ετησίως – δηλαδή περίπου τέσσερις φορές πάνω από το ασφαλές κατά κεφαλήν όριο για τον πλανήτη. Οι περισσότερες χώρες του Νότου κινούνται πολύ κάτω από αυτό το όριο. Στην πραγματικότητα, πολλές χώρες χαμηλού εισοδήματος πρέπει να αυξήσουν τη χρήση των πόρων για να καλύψουν τις ανθρώπινες ανάγκες. Η οικολογική κρίση προκαλείται σε συντριπτικό βαθμό από τις πλούσιες χώρες που χρησιμοποιούν υπερβολικά πολλούς πόρους και υπερβολική ενέργεια. 

Πρέπει επίσης να μην ξεχνάμε ότι η χρήση των πόρων στο Βορρά προέρχεται ξεκάθαρα σε μεγάλο βαθμό από τον Νότο, ουσιαστικά κατά τα πρότυπα της αυτοκρατορικής εξουσίας. Σχεδόν το ήμισυ όλων των πόρων που καταναλώνονται στον Βορρά κάθε χρόνο προέρχονται από τον Νότο. Οι πόροι που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την κάλυψη των ανθρώπινων αναγκών – για την κατασκευή νοσοκομείων και την παραγωγή τροφίμων – χρησιμοποιούνται αντ ‘αυτού για την εξυπηρέτηση της ανάπτυξης στο Βορρά. 

Επομένως, η αποανάπτυξη είναι μια απαίτηση που στοχεύει στο Βορρά. Είναι ένα αίτημα για παγκόσμια δικαιοσύνη και έχει διατυπωθεί από τον Νότο εδώ και αρκετές δεκαετίες. Τα κοινωνικά κινήματα στον Νότο αναγνωρίζουν ότι η ανάπτυξη στον Βορρά αποικίζει τα οικοσυστήματα τους και ιδιοποιείται τους πόρους τους, προκαλώντας καταστροφή σε παγκόσμια κλίμακα. Η αποανάπτυξη είναι μια έκκληση για την απελευθέρωση του Νότου από την αυτοκρατορική οικειοποίηση και την αποαποικιοποίηση της ατμόσφαιρας. Αυτή η γλώσσα είναι σαφής στη Λαϊκή Συμφωνία της Cochabamba του 2010, ένα κείμενο που θα πρέπει να διαβάσουν υποχρεωτικά οι ακτιβιστές για το κλίμα στο Βορρά [Το 2010, παγκόσμια Νότια κινήματα συγκεντρώθηκαν στη Βολιβία μετά την αποτυχία των συνομιλιών της COP15 για το κλίμα στην Κοπεγχάγη]. Οι αρχές της αποανάπτυξης εκπροσωπούνται σε αυτό το κείμενο ως μέρος ενός ευρύτερου συνόλου αντιαποικιακών αιτημάτων. 

Η αποανάπτυξη έχει ρίζες στα αντιαποικιακά κινήματα, που ανάγονται σε βασικούς ηγέτες και στοχαστές όπως ο Γκάντι, ο Φραντς Φανόν (Franz Fanon) και ο Τομά Σανκαρά (Thomas Sankara). Αναγνώρισαν ότι η ανάπτυξη του Βορρά εξαρτάται από τη λεηλασία των πόρων και της εργασίας του Νότου, όπως συμβαίνει ακόμη και σήμερα. Από τη δεκαετία του 1930, η θέση τους ήταν ανέκαθεν να αρνούνται την εκμετάλλευση από το Βορρά. Αποανάπτυξη σημαίνει καταστροφή του αυτοκρατορικού συστήματος. 

Η οικολογική κρίση προκαλείται σε συντριπτικό βαθμό από τις πλούσιες χώρες που χρησιμοποιούν υπερβολικά πολλούς πόρους και υπερβολική ενέργεια. 

Αναφέρεστε στους Γκάντι, Φανόν και Σανκαρά. Αυτές οι πολύ διαφορετικές μορφές του αντιαποικιακού αγώνα είδαν την αποαποικιοποίηση ως μια ευκαιρία να ζήσουν και να αναπτυχθούν διαφορετικά. Παρόλα αυτά, τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν καλά. Σήμερα, η πορεία προς την ανάπτυξη σε όλο τον κόσμο είναι συχνά εξίσου εντατική ως προς τους πόρους όπως και στο Βορρά. Τι συνέβη; 

Το αντιαποικιακό κίνημα οργανώθηκε ρητά γύρω από την επίτευξη οικονομικής κυριαρχίας, την ιδέα ότι οι εγχώριοι πόροι και η εργασία πρέπει να κινητοποιηθούν για να καλύψουν τις εγχώριες ανάγκες. Αυτό φαίνεται στο έργο του Σανκαρά, του Φανόν και του Γκάντι. Και τα πρόσφατα ανεξάρτητα έθνη το πέτυχαν αυτό σε διαφορετικό βαθμό. Αλλά, με αυτόν τον τρόπο, προκάλεσαν κρίση συσσώρευσης κεφαλαίου στο Βορρά. 

Βλέπετε, η καπιταλιστική ανάπτυξη στο Βορρά εξαρτάται από την καταστολή του εισοδήματος στο Νότο. Αυτό διατηρεί την τιμή προσφοράς χαμηλή και επιτρέπει τη συσσώρευση κεφαλαίου. Καθώς οι χώρες του Νότου αύξησαν τους μισθούς, ανέκτησαν τον έλεγχο των πόρων και αύξησαν τις τιμές τους, στέρησαν από το Βορρά την πρόσβαση σε φθηνούς πόρους και εργατικό δυναμικό που απολάμβαναν την εποχή της αποικιοκρατίας. Αυτή η μετατόπιση οδήγησε στην κρίση του στασιμοπληθωρισμού της δεκαετίας του 1970 (χαμηλή ανάπτυξη και υψηλός πληθωρισμός) στο Βορρά. 

Αντιμέτωπος με αυτή την κατάσταση, ο Βορράς είχε δύο επιλογές: είτε να εγκαταλείψει τη συσσώρευση κεφαλαίου, είτε να προσπαθήσει με κάθε τρόπο να τη διατηρήσει. Επέλεξε το δεύτερο. Στο εσωτερικό, επιτέθηκαν στα συνδικάτα και μείωσαν τους μισθούς της εργατικής τάξης, ενώ επέβαλαν προγράμματα διαρθρωτικής προσαρμογής σε ολόκληρο το Νότο. Στις νεοσύστατες δημοκρατίες του Νότου, αυτή η αντίδραση αντέστρεψε τις προοδευτικές μεταρρυθμίσεις, διέλυσε την οικονομική κυριαρχία και αποκατέστησε την πρόσβαση του Βορρά σε φθηνούς νότιους πόρους και εργατικό δυναμικό. 

Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η εκ νέου επιβολή της αυτοκρατορικής διάταξης οργανώθηκε συχνά βίαια μέσω πραξικοπημάτων εναντίον βασικών προοδευτικών ηγετών, όπως του Κβάμε Νκρούμαχ (Kwame Nkrumah) στη Γκάνα, του Σαλβαδόρ Αλιέντε (Salvador Allende) στη Χιλή, του Σουκάρνο (Sukarno) στην Ινδονησία και του Μοχάμεντ Μοσαντέκ (Mohammed Mosaddeq) στο Ιράν. Αυτές οι προσωπικότητες και πολλές άλλες καθαιρέθηκαν και αντικαταστάθηκαν από νεοφιλελεύθερα καθεστώτα που ήταν πιο δεκτικά στα δυτικά οικονομικά συμφέροντα. Το αντιαποικιακό κίνημα λίγο πολύ καταστράφηκε, εκτός από μερικά μέρη στη Λατινική Αμερική. Αυτή είναι η πραγματικότητα του κόσμου στον οποίο ζούμε σήμερα. 

Οι ερμηνείες της οικονομικής κρίσης της Δύσης της δεκαετίας του 1970 συνήθως παραβλέπουν τον ρόλο του αντιαποικιακού αγώνα. Ακόμη και η πετρελαϊκή κρίση του 1973 δεν συζητείται συχνά με όρους αποαποικιοποίησης. 

Το εμπάργκο πετρελαίου του 1973 ήταν μια αντιαποικιακή πράξη. Οι χώρες του Νότου ενώθηκαν για να διασφαλίσουν ότι οι πόροι τους δεν θα μπορούσαν πλέον να ιδιοποιηθούν τόσο φθηνά. Δεν ήταν μόνο το πετρέλαιο – το έκαναν αυτό για πολλές άλλες βασικές πρώτες ύλες και εμπορεύματα. Στη Δύση, αυτό κατέστησε αδύνατη τη συσσώρευση κεφαλαίου και προκάλεσε την κατάρρευση των εταιρειών και των κερδών. Η απάντηση του κεφαλαίου σε αυτό ήταν η επιβολή του νεοφιλελευθερισμού στο εσωτερικό και της διαρθρωτικής προσαρμογής στο εξωτερικό. 

Συστημικοί προοδευτικοί οικονομολόγοι, όπως ο Πολ Κρούγκμαν (Paul Krugman), δυσκολεύονται να εξηγήσουν τον νεοφιλελευθερισμό. Τον θεωρούν ως ένα είδος «λάθους» και φαντασιώνονται την επιστροφή στη λιγότερο βίαιη εκδοχή του καπιταλισμού που επικρατούσε στη μεταπολεμική εποχή. Αλλά ο νεοφιλελευθερισμός δεν ήταν κάποιου είδους λάθος. Ήταν αναγκαίος, ενόψει του αντιαποικιακού κινήματος, ώστε οι τιμές να αναγκαστούν να υποχωρήσουν και να διατηρηθούν οι συνθήκες συσσώρευσης κεφαλαίου. Το πρόβλημα δεν είναι ο νεοφιλελευθερισμός αυτός καθαυτός· αποτελεί απλώς ένα σύμπτωμα. Το πρόβλημα είναι ο καπιταλισμός. 

Ένα συμπέρασμα του επιχειρήματος σας είναι ότι οι προοδευτικές στιγμές στο Βορρά θα πρέπει να δώσουν προτεραιότητα στην ευθυγράμμιση με τα κινήματα στο Νότο. Ποιοι είναι μερικοί από τους σημαντικότερους πιθανούς συμμάχους στο Νότο; 

Το λυπηρό είναι ότι οι προοδευτικές κυβερνήσεις των δεκαετιών του 1960 και του 1970 έχουν ως επί το πλείστον διαλυθεί, οπότε δεν μπορούμε πλέον να στραφούμε στις κυβερνήσεις – αν και πάλι υπάρχουν μερικές εξαιρέσεις. Αντίθετα, πρέπει να στραφούμε στα κοινωνικά κινήματα. Και υπάρχουν χιλιάδες. Πρέπει να οικοδομήσουμε συμμαχίες με τα κινήματα και τις οργανώσεις που υποστήριξαν τη συμφωνία της Cochabamba και οι οποίες προωθούν το πνεύμα της σήμερα, όπως το κίνημα επισιτιστικής κυριαρχίας Vía Campesina και κινήματα αυτοχθόνων, όπως οι άνθρωποι πίσω από την Κόκκινη Συμφωνία. Μια παρόμοια ανάλυση μπορεί να βρεθεί σε άλλα έγγραφα του Νότου, όπως η Διακήρυξη της Μανάγκουα και η Διακήρυξη του Άνκορατζ. Σχεδόν κάθε μεγάλη διακήρυξη που προέρχεται από τα κινήματα του Νότου έχει το ίδιο μήνυμα: η παγκόσμια οικονομία έχει ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα και συνέπεια της είναι η οικολογική κρίση. Η πολιτική οικολογία στο Βορρά πρέπει να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις αυτής της ανάλυσης και να ευθυγραμμιστεί με τις απαιτήσεις των κινημάτων του Νότου. 

Σχεδόν κάθε μεγάλη διακήρυξη που προέρχεται από τα κινήματα του Νότου έχει το ίδιο μήνυμα: η παγκόσμια οικονομία έχει ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα και συνέπεια της είναι η οικολογική κρίση.

Αναφέρεστε σε μια Παγκόσμια Πράσινη Νέα Συμφωνία. Σε τι διαφέρει από το σύνηθες πλαίσιο της Πράσινης Νέας Συμφωνίας; 

Υπάρχουν πολλές βασικές διαφορές. Η πρώτη είναι ότι η παγκόσμια κλιματική δικαιοσύνη απαιτεί από τα πλουσιότερα έθνη να μειώσουν την κατανάλωση μορφών ενέργειας που εκπέμπουν άνθρακα πολύ πιο γρήγορα από τα φτωχότερα. Γνωρίζουμε ότι πρέπει να μειώσουμε τις εκπομπές στο μηδέν έως το 2050, προκειμένου να παραμείνουμε κάτω από τον 1,5 βαθμό Κελσίου. Αλλά αυτό αποτελεί ένα παγκόσμιο στόχο. Οι πλούσιες χώρες πρέπει να απαλλαγούν από τις ανθρακούχες εκπομπές πολύ πιο γρήγορα, δεδομένης της δυσανάλογης συμβολής τους στο πρόβλημα. Έτσι, μια Παγκόσμια Πράσινη Νέα Συμφωνία θα εστιάσει σε αυτή τη βασική αρχή της κλιματικής δικαιοσύνης. 

Η δεύτερη διαφορά είναι ότι μια Παγκόσμια Πράσινη Νέα Συμφωνία αναγνωρίζει ότι η οικολογική κρίση δεν αφορά μόνο το κλίμα. Πρόβλημα αποτελεί επίσης η χρήση των πόρων, τόσο η προέλευση όσο και η κατανάλωση τους. Μια Παγκόσμια Πράσινη Νέα Συμφωνία καλείται να αντιμετωπίσει την πλεονάζουσα κατανάλωση πόρων στον Βορρά. Μπορούμε να μειώσουμε δραστικά τη χρήση πόρων στα πλούσια έθνη, ενώ παράλληλα θα εξακολουθούμε να καλύπτουμε τις ανθρώπινες ανάγκες σε υψηλό επίπεδο, μειώνοντας τις μορφές οικονομικής δραστηριότητας που είναι λιγότερο κρίσιμες από κοινωνική άποψη. SUV, γρήγορη μόδα, ιδιωτικά τζετ, διαφήμιση, προσχεδιασμένη αχρήστευση, το σύμπλεγμα στρατού – βιομηχανίας… υπάρχουν τεράστια κομμάτια παραγωγής που οργανώνονται κυρίως γύρω από την εταιρική εξουσία και την επιδεικτική κατανάλωση και στην πραγματικότητα είναι άσχετα με τις ανθρώπινες ανάγκες. 

Το τρίτο που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν έρχονται από το πουθενά. Οι ηλιακοί συλλέκτες, οι ανεμογεννήτριες και οι μπαταρίες λιθίου κατασκευάζονται από υλικά, τα περισσότερα των οποίων εξάγονται από το Νότο με τρόπους που είναι επιβλαβείς τόσο από οικολογική όσο και από κοινωνική άποψη. Επομένως, πρέπει να επιδιώξουμε την ενεργειακή μετάβαση, ναι. Αλλά αν ταυτόχρονα συνεχίσουμε να επιδιώκουμε την ανάπτυξη, δημιουργείται ένα πρόβλημα, διότι περισσότερη ανάπτυξη σημαίνει μεγαλύτερη ζήτηση ενέργειας και αυτό σημαίνει μεγαλύτερη πίεση στους παγκόσμιους πόρους του Νότου, η οποία θα βλάψει όλο και περισσότερο τις κοινότητες που ήδη επηρεάζονται από την εξορυκτική δραστηριότητα. Αντίθετα, εάν τα πλούσια έθνη εγκαταλείψουν την ανάπτυξη ως στόχο και μειώσουν τη ζήτηση ενέργειας, η μετάβαση θα είναι λιγότερο καταστροφική. Αν θέλουμε η ενεργειακή μετάβαση να είναι οικολογικά συνεκτική και κοινωνικά δίκαιη, χρειαζόμαστε αποανάπτυξη. 

Στην Ευρώπη, τα θεσμικά όργανα της Ε.Ε. λαμβάνουν πολύ πιο σοβαρά υπόψη τα κλιματικά και οικολογικά ζητήματα και εφαρμόζουν ορισμένες ελπιδοφόρες πολιτικές. Ταυτόχρονα, δεν μιλάμε για κίνηση προς μια οικονομία αποανάπτυξης ή κάτι τέτοιο. Πώς ερμηνεύετε την ενσωμάτωση των πράσινων θεμάτων; 

Είναι όλο και πιο σαφές ότι πιθανότατα δεν θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε την παγκόσμια θέρμανση σε λιγότερους από 1,5 βαθμούς Κελσίου χωρίς αποανάπτυξη στο Βορρά. Και όμως αυτή τη στιγμή αυτό δεν αποτελεί μέρος της πολιτικής συζήτησης, και φαίνεται απίθανο τα υπάρχοντα θεσμικά όργανα να λάβουν εθελοντικά τα απαιτούμενα μέτρα. Γι’ αυτό, θα χρειαστούμε μεγάλη πολιτική κινητοποίηση. 

Τούτου λεχθέντος, υπάρχουν σαφώς ορισμένοι κύκλοι εντός αυτών των θεσμικών οργάνων που ενδιαφέρονται για ριζοσπαστικές ιδέες και κάνουν ό,τι μπορούν για να τις εντάξουν στην πολιτική. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε φέτος μια πρόταση που ζητούσε να μειωθεί η χρήση κρίσιμων πόρων σε βιώσιμα επίπεδα. Πρόκειται για ένα πολύ ριζοσπαστικό αίτημα. Μένει να δούμε αν αυτό θα εφαρμοστεί στην πολιτική από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Αλλά αυτό δείχνει ότι υπάρχουν δυνατότητες εντός αυτών των θεσμικών οργάνων. Χρειαζόμαστε μια προσέγγιση διττού μετώπου: να συνεργαστούμε με αυτές τις δυνάμεις εντός των θεσμικών οργάνων όσο το δυνατόν περισσότερο, αλλά, ταυτόχρονα, να οργανώσουμε ισχυρές κινητοποιήσεις για να προωθήσουμε την ατζέντα από έξω και να αναλάβουμε την εξουσία όπου είναι απαραίτητο και όπου είναι δυνατόν. 

Πώς πρέπει να είναι στην πράξη η διακρατική αλληλεγγύη για τα κόμματα και τα κινήματα; 

Ένα βασικό βήμα είναι να αναγνωρίσουμε ότι προκειμένου να διατηρηθούν οι συνθήκες συσσώρευσης κεφαλαίου και ανάπτυξης στο Βορρά, οποιεσδήποτε παραχωρήσεις γίνονται στις απαιτήσεις της εργατικής τάξης στο Βορρά αντισταθμίζονται όσο γίνεται περισσότερο από τη συμπίεση του εισοδήματος και της κατανάλωσης στο Νότο. Αλληλεγγύη με το Νότο σημαίνει αναγνώριση αυτού του γεγονότος και άσκηση πίεσης για μια μετα-αναπτυξιακή, μετακαπιταλιστική οικονομία εδώ στο Βορρά, για την άρση αυτής της βάναυσης πίεσης. Δεν γίνεται να το αγνοήσουμε και όμως δυστυχώς δεν αποτελεί μέρος της συζήτησης μας προς το παρόν. 

Στις τρέχουσες συζητήσεις μας, η οικολογική κρίση αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα τεχνολογίας. Αυτή είναι μια πολύ ρηχή ανάλυση του προβλήματος. Αντιθέτως, για τα κοινωνικά κινήματα του Νότου είναι ξεκάθαρο ότι η κρίση καθοδηγείται από τον καπιταλισμό και τον ιμπεριαλισμό. Το πρώτο βήμα είναι να διαβάσουμε τα έγγραφα τους, να ακούσουμε τα αιτήματα τους και στη συνέχεια να στηρίξουμε τα αιτήματα τους στον δημόσιο λόγο μας. Το δεύτερο βήμα είναι να επιστήσουμε την προσοχή στα κινήματα τους και να ευθυγραμμιστούμε με τις απαιτήσεις τους στις διεθνείς διαπραγματεύσεις, όπως στην COP. Η αλληλεγγύη αφορά την προώθηση των ιδεών τους και την ευθυγράμμιση με τις απαιτήσεις τους. Με απλά λόγια, αυτό είναι όλο! 

Πολλά πράσινα και αριστερά κόμματα μπορεί να συμμερίζονται την ανάλυση σας, ωστόσο αποφεύγουν την ξεκάθαρα αντικαπιταλιστική ή αντιιμπεριαλιστική ρητορική. Πρώτον, ανησυχούν μήπως ακουστούν υπερβολικά ριζοσπαστικοί, αλλά επίσης δεν είναι πεπεισμένοι ότι αυτός ο λόγος εκφράζει τους ανθρώπους. Πώς θα απαντούσατε σε αυτές τις απόψεις; 

Κατανοώ από πού προέρχονται και συμμερίζομαι τις ανησυχίες τους. Αλλά δεν υπάρχει χρόνος για υπεκφυγές. Χρειαζόμαστε μια ακριβή ανάλυση. Γνωρίζουμε ποια είναι αυτή η ανάλυση, και θα πρέπει να ξεκινήσουμε μια συζήτηση γύρω από αυτή. Ποιος ο σκοπός ενός πολιτικού κόμματος, αν όχι να εισάγει νέες ιδέες και να μας οδηγήσει προς μια νέα κατεύθυνση; 

Τα κόμματα πρέπει να δείξουν περισσότερο θάρρος σε αυτό το μέτωπο. Χρειαζόμαστε όμως και κοινωνικά κινήματα, τα οποία να είναι εκεί στο πλευρό τους, ανοίγοντας το παράθυρο Overton και καθιστώντας δυνατή τη διεξαγωγή αυτών των συζητήσεων. Γνωρίζω πολιτικούς που μου είπαν: «Πιστεύω σε αυτές τις απαιτήσεις, αλλά δεν μπορώ να τις εκφράσω επειδή δεν υπάρχει πρόσφορο εκλογικό σώμα γι’ αυτές. Δημιουργήστε ένα πρόσφορο εκλογικό σώμα και εγώ θα σταθώ δίπλα σας.» Τα κοινωνικά μας κινήματα δεν το έχουν ακόμα καταφέρει, γι’ αυτό πρέπει να τα μεγαλώσουμε. Είναι το κλασικό χτίσιμο ενός κινήματος: οι πολιτικοί ωθούν τα πράγματα από τη μια πλευρά και τα κοινωνικά κινήματα τα κάνουν πράξη στους δρόμους. Το ένα ενεργοποιεί το άλλο. Αυτή τη διπλή ενέργεια χρειαζόμαστε. 

Όσον αφορά το τι μπορούν και τι δεν μπορούν να πουν οι πολιτικοί, δεν νομίζω ότι πρέπει οπωσδήποτε να χρησιμοποιούν τη λέξη «αποανάπτυξη». Νομίζω ότι η αποανάπτυξη είναι μια χρήσιμη λέξη επειδή είναι ειλικρινής και δεν μπορεί να γίνει κατάχρηση της. Ωστόσο δεν υπάρχει πρόβλημα, ούτε για εκείνους που επιλέγουν να μην την χρησιμοποιήσουν για οποιονδήποτε λόγο. Σημασία έχει ότι οι αρχές αντικατοπτρίζονται στις πολιτικές. Τότε μπορείτε να τις αποκαλέσετε όπως θέλετε. 

Η αποανάπτυξη είναι ένας ακαδημαϊκός όρος, αλλά οι πολιτικές είναι πολύ συγκεκριμένες: π.χ. ποιοτικές εργατικές κατοικίες με καλή μόνωση. Ίσως το πρόγραμμα να μιλούσε στους ανθρώπους περισσότερο από την ιδέα; 

Αναμφίβολα! Οι περισσότεροι άνθρωποι στο Βορρά θα επωφεληθούν από τη μετάβαση σε μια οικολογικοκοινωνική οικονομία. Ζητούμε τη μείωση της περιττής παραγωγής και τη συντόμευση της εργάσιμης εβδομάδας. Ζητούμε μια ριζικά δικαιότερη κατανομή του εισοδήματος. Ζητούμε την εγγύηση της απασχόλησης για το κλίμα και ένα βασικό εισόδημα. Ζητούμε καθολικές δημόσιες υπηρεσίες και την αποεμπορευματοποίηση της στέγασης. Αυτό πρέπει να πούμε για να πείσουμε τους απλούς ανθρώπους. Θυμηθείτε ότι υπάρχει πραγματική φτώχεια στις πλούσιες χώρες. Πολλοί άνθρωποι ζουν σε υποβαθμισμένες κατοικίες και μετά βίας μπορούν να πληρώσουν το ενοίκιο τους. Στις Η.Π.Α., οι πολίτες δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα για υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση. Το κίνημα της αποανάπτυξης δημιουργεί ένα πρόγραμμα που απαντά σε αυτές τις ανησυχίες για την ανασφάλεια κάτω από τον καπιταλισμό. Πρέπει να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να οραματιστούν την εναλλακτική λύση. 

Κάποιες φορές, τα πράσινα κόμματα πιστεύουν ότι πρέπει να αγωνιστούν ώστε να πάρουν την εργατική τάξη με το μέρος τους. Αυτό καταδεικνύει ένα πραγματικό πρόβλημα: η εργατική τάξη δεν συμμετέχει, διότι οι πράσινες πολιτικές δεν τους αντιπροσωπεύουν! Γι’ αυτό αλλάξτε τις πολιτικές σας, αλλάξτε το λόγο σας. Μιλήστε για το πώς θα αποεμπορευματοποιήσουμε τη βασική κοινωνική οικονομία, θα καταστήσουμε τη στέγαση δημόσιο αγαθό, θα διασφαλίσουμε την καθολική πρόσβαση στα μέσα διαβίωσης και στους απαραίτητους πόρους, θα αποσύρουμε το ζήτημα της απασχόλησης από το τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Μόνο αν γίνει αυτό, μπορούμε να μιλήσουμε για μείωση της περιττής παραγωγής. Οι μόνοι που αντιτίθενται σε αυτές τις ιδέες είναι τα μέλη της καπιταλιστικής τάξης. Το εμπόδιο δεν είναι οι απλοί άνθρωποι. Το εμπόδιο είναι το κεφάλαιο. Εκεί πρέπει να αγωνιστούμε. 

Η μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι μια ευκαιρία για να έχουν περισσότεροι άνθρωποι μερίδιο συμμετοχής στο ενεργειακό σύστημα. Οι κοινοτικές πρωτοβουλίες και οι συνεταιρισμοί αποτελούν πηγές πλούτου και θέσεων εργασίας και παραδείγματα δημοκρατίας στην πράξη. Ο Πάου Ριθ Γκιξ (Pau Ruiz Guix) εξετάζει ένα συνεταιριστικό μοντέλο που συσπείρωσε δεκάδες χιλιάδες πολίτες γύρω από την υπεράκτια αιολική ενέργεια στην Κοπεγχάγη. Με τη σωστή υποστήριξη από τις κυβερνήσεις και την Ε.Ε., οι κοινότητες σε όλη την Ευρώπη μπορούν να βρίσκονται στην καρδιά ενός βιώσιμου ενεργειακού συστήματος. 

Στα τέλη του 20ου αιώνα σημειώθηκε σημαντική άνοδος των τοπικών εταιρικών σχέσεων για βιώσιμη ανάπτυξη και καθαρή ενέργεια. Ενώ πολλές εταιρικές σχέσεις έδωσαν έμφαση στη συμμετοχή και την ένταξη, η υποχώρηση του κράτους και η αντικατάστασή του από μη εκλεγμένους, ιδιωτικούς φορείς περιθωριοποίησαν επίσης πολλές κοινότητες. Οι εταιρικές σχέσεις ήταν άλλωστε αποτέλεσμα ιδιωτικοποιήσεων σε τομείς όπως η ενέργεια από τη δεκαετία του 1980 και μετά. Πολλές κοινότητες βρήκαν την ευκαιρία να αυτοοργανωθούν. Μέσω της ίδρυσης οργανώσεων υπό την καθοδήγηση της κοινότητας και χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων υπό την κυριότητας της κοινότητας, οι ομάδες πολιτών μπόρεσαν να συνεργαστούν με δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς σε ισότιμη βάση. Μεταξύ των περίπου 2400 ενεργειακών συνεταιρισμών της Ευρώπης, περιλαμβάνονται πρωτοποριακά παραδείγματα όπως το EWS Energy στη Γερμανία, το Enercoop στη Γαλλία, το Middleground στη Δανία, το E-Werk στην Ιταλία, το Energy4All στο Ηνωμένο Βασίλειο και το Ecopower στο Βέλγιο. 

Οι ενεργειακές κοινότητες θα είναι καθοριστικές για την επιτυχία της μετάβασης της Ευρώπης. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, η ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται από άνθρακα ευθύνεται για το 30 τοις εκατό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου παγκοσμίως. Για να επιτύχει τους κλιματικούς στόχους της, η Ευρωπαϊκή Ένωση στοχεύει να μειώσει τις εκπομπές της κατά τουλάχιστον 40 τοις εκατό έως το 2030 και να αυξήσει το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε τουλάχιστον 32 τοις εκατό. Το υπεράκτιο αιολικό πάρκο της Κοπεγχάγης, το Middleground (το μεγαλύτερο αιολικό πάρκο στον κόσμο που αναπτύχθηκε από μια εταιρική σχέση υπό την καθοδήγηση της κοινότητας) αναδεικνύει το πόσο σημαντικοί μπορούν να είναι οι συνεταιρισμοί στη μετάβαση σε ένα βιώσιμο ενεργειακό σύστημα. 

Πόλεις, βιωσιμότητα, συνεργασίες 

Η παγκοσμιοποίηση και η αστικοποίηση έχουν κάνει τις πόλεις το κέντρο της παραγωγικότητας, της καινοτομίας και του πλούτου. Οι πόλεις αντιπροσωπεύουν κατά μέσο όρο περίπου το 80 τοις εκατό της παγκόσμιας οικονομικής παραγωγής και το 55 τοις εκατό του παγκόσμιου πληθυσμού (ανέρχεται στο 75 τοις εκατό στην Ευρώπη). Οι πόλεις ευθύνονται για το 70 τοις εκατό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και τα δύο τρίτα της κατανάλωσης ενέργειας παγκοσμίως. Η αστική βιωσιμότητα είναι επομένως το κλειδί για τον αγώνα μας κατά της κλιματικής αλλαγής και για πιο βιώσιμες και ανθεκτικές κοινωνίες. Το 66 τοις εκατό των ευρωπαϊκών πόλεων έχουν θεσπίσει σχέδια για το κλίμα και το 82 τοις εκατό έχουν θέσει στόχους μείωσης των εκπομπών. 

Η αστική βιωσιμότητα εξαρτάται όχι μόνο από τη «συμμετοχή» των κοινοτήτων στη μετάβαση, αλλά και από τον καθορισμό των όρων και τη συμμετοχή τους. Η βιώσιμη ανάπτυξη εννοείται γενικά ως η ικανοποίηση των αναγκών του παρόντος χωρίς να διακυβεύεται η ικανότητα των μελλοντικών γενεών να καλύψουν τις δικές τους. Η βιωσιμότητα, από την άλλη πλευρά, είναι μια ευρεία και εξελισσόμενη κατασκευή που αψηφά έναν καθολικά αποδεκτό ορισμό. Αντί για ένα σύνολο ιδανικών, η βιωσιμότητα θα πρέπει να είναι «ριζωμένη» στην πράξη, να εξαρτάται από το πλαίσιο και να τίθεται σε εφαρμογή από ορισμένους φορείς με καθορισμένα κίνητρα και ενδιαφέροντα – κάτι που φαίνεται πιο ξεκάθαρα σε αστικά περιβάλλοντα, όπου είναι ευκολότερο να εντοπιστούν οι φορείς και να οριοθετηθούν συμφέροντα. 

Η πολύπλοκη φύση της βιωσιμότητας την καθιστά εφικτή μόνο μέσω της αναγνώρισης αλληλεξαρτήσεων και εταιρικών σχέσεων. Οι συμμαχίες μεταξύ διαφορετικών τύπων φορέων —είτε δημόσιους, ιδιωτικούς είτε με την κοινωνία των πολιτών— καθιστούν δυνατές τις συλλογικές αποφάσεις, μέσω επίσημων και προσανατολισμένων στη συναίνεση διαδικασιών για την επίτευξη κοινών στόχων, χωρίς να αποθαρρύνονται από την πολυπλοκότητα, τις συγκρούσεις ή τις κοινωνικές αλλαγές. 

Οι προκλήσεις των συνεργασιών στον 21ο αιώνα 

Οι εταιρικές σχέσεις έχουν διάφορες μορφές: από πρωτοβουλίες εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, έως ΜΚΟ που καλύπτουν τα κενά που αφήνει το κράτος, και φορείς για την ενδυνάμωση της κοινότητας. Ως μορφή, οι εταιρικές σχέσεις στον 21ο αιώνα μπορούν να θεωρηθούν το παράδειγμα συνεργασίας του αιώνα που φέρνει υποσχέσεις και προκλήσεις. 

Στην πράξη, η έμφαση στον συνεργατικό σχεδιασμό και τη ρητορική της εταιρικής σχέσης ενθάρρυνε μια μετατόπιση από το παραδοσιακό πλαίσιο της κυβέρνησης και της χάραξης πολιτικής — από τη «κυβέρνηση» στη «διακυβέρνηση». Ενώ οι εκλεγμένες αρχές κάποτε εφάρμοζαν τις πολιτικές από την κορυφή προς τα κάτω, το νέο παράδειγμα συνεργασίας χαρακτηρίζεται από την κατανομή εξουσιών, ευθυνών και πόρων μεταξύ της τοπικής αυτοδιοίκησης, του ιδιωτικού τομέα και της κοινωνίας των πολιτών. Αυτή η μετάβαση συνδέεται με ευρύτερες διαδικασίες, όπως η παγκοσμιοποίηση και η φιλελευθεροποίηση. 

Καθώς τα πλαίσια νομιμότητας και λογοδοσίας είναι πλέον λιγότερο σαφή, τα αυξανόμενα δημοκρατικά ελλείμματα έχουν «μπαλωθεί» με μια ρητορική ενδυνάμωσης, ένταξης και συνεργασίας.

Αυτά τα νέα οργανωτικά πρότυπα θέτουν προκλήσεις τόσο για τη βιωσιμότητα όσο και για τη δημοκρατία, και τη διακυβέρνηση. Μέσω μιας κεντρικά ενορχηστρωμένης διαδικασίας κρατικής αναδιάρθρωσης, το κράτος ηγήθηκε της ιδιωτικοποίησης του δημόσιου τομέα. Οι υπηρεσίες που κάποτε διοικούνταν από γραφειοκράτες πλέον εποπτεύονται από μια νέα μορφή ελιτίστικης διαχείρισης, από μη εκλεγμένες υπηρεσίες. Αυτή η αναδιάρθρωση της διακυβέρνησης, της παροχής και της χρηματοδότησης των δημόσιων υπηρεσιών έχει περιγραφεί ως «αποκρατικοποίηση του κράτους». Έχει θολώσει» τις παραδοσιακές γραμμές μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα. 

Καθώς τα πλαίσια νομιμότητας και λογοδοσίας είναι πλέον λιγότερο σαφή, τα αυξανόμενα δημοκρατικά ελλείμματα έχουν «μπαλωθεί» με μια ρητορική ενδυνάμωσης, ένταξης και συνεργασίας. Ωστόσο, οι φορείς στον ιδιωτικό τομέα συχνά αποτυγχάνουν να οικοδομήσουν τον συμβιβασμό και προσκολλώνται σε νεοφιλελεύθερες αρχές που δίνουν προτεραιότητα στους οικονομικούς στόχους και παραγκωνίζουν τη συμμετοχή της κοινότητας. Ωστόσο, δίνεται ολοένα και μεγαλύτερη έμφαση στη διαβούλευση με τις κοινότητες και τους χρήστες υπηρεσιών για την οικοδόμηση εταιρικών σχέσεων και την ιδιωτικοποίηση της παροχής δημόσιων υπηρεσιών. Ωστόσο, η διαδικασία παραμένει συγκεντρωτική στον σχεδιασμό, στην ερμηνεία και στην υλοποίηση. Η πραγματική επανεξισορρόπηση των σχέσεων εξουσίας και η εστίαση του δημόσιου συμφέροντος μπορεί να επιτευχθεί όταν οι κοινότητες αποκτήσουν εξουσία σε τέτοιες διαδικασίες. 

Το υπεράκτιο αιολικό πάρκο του Middleground 

Οι πόλεις μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος της κατανάλωσης ενέργειας στην Ευρώπη. Πολλοί ηγέτες είναι υπέρμαχοι ενός ριζικού μετασχηματισμού των ενεργειακών συστημάτων και ζήτησαν από τους πολίτες να διαμορφώσουν ένα μέλλον αποκεντρωμένης και ανανεώσιμης ενέργειας. Με στόχο να αποτελέσει την πρώτη ουδέτερη ως προς τον άνθρακα πόλη στον κόσμο έως το 2025, η πρωτεύουσα της Δανίας, Κοπεγχάγη, και το υπεράκτιο αιολικό πάρκο του Middleground ξεχωρίζουν. 

Αποτελούμενο από 20 ανεμογεννήτριες 3 χιλιόμετρα μακριά από την ακτή, το υπεράκτιο αιολικό πάρκο του Middleground είναι το μεγαλύτερο αιολικό πάρκο στον κόσμο που αναπτύχθηκε από μια εταιρική σχέση υπό την καθοδήγηση της κοινότητας. Το έργο δεν αποτελεί μόνο παράδειγμα του τι είναι δυνατό όταν υπάρχει βούληση για απανθρακοποίηση (απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές) της ενέργειας μέσω της αιολικής τεχνολογίας και μιας υποστηρικτικής κυβέρνησης, αλλά δείχνει επίσης πώς μπορεί να επιτευχθεί η κοινοτική επιρροή. 

Το Middleground εξετάστηκε για πρώτη φορά ως πιθανή τοποθεσία για υπεράκτιες ανεμογεννήτριες στις αρχές της δεκαετίας του 1990, αλλά δρομολογήθηκε μόνο όταν ενεπλάκη η ένωση πολιτών, και το Γραφείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας της Κοπεγχάγης. Το Γραφείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας της Κοπεγχάγης συγκάλεσε ομάδα εργασίας το 1996 και υπέβαλε πρόταση στις τοπικές και κρατικές αρχές αργότερα το ίδιο έτος. Σε συνεργασία με την Copenhagen Energy —η οποία είχε μεγαλύτερους πόρους και εμπειρία στην αιολική τεχνολογία— ο συνεταιρισμός υπέβαλε αίτηση για έγκριση το φθινόπωρο του 1996.

Για να βοηθήσει την ομάδα εργασίας να πλοηγηθεί στο σύστημα, συγκροτήθηκε επίσημα ως Συνεταιρισμός Ανεμογεννητριών του Middleground το 1997. Καθώς ο συνεταιρισμός δεν είχε ούτε οικονομικούς πόρους ούτε εμπειρία στην πρόσβαση σε κεφάλαια κατά τη διάρκεια της αρχικής φάσης του έργου, επέτρεψε στους ανθρώπους να προπαραγγείλουν μετοχές στο αιολικό πάρκο. Μετά την υποβολή αίτησης για στήριξη από το κράτος και την Ε.Ε., έλαβε 680.000 ευρώ από τον Οργανισμό Ενέργειας της Δανίας. Το ποσό που συγκεντρώθηκε επαρκούσε για τη σύσταση του συνεταιρισμού αλλά όχι και για τη φάση της έρευνας καθαυτή. Πραγματοποιήθηκαν δύο δημόσιες ακροάσεις το 1997 και το 1998 για την αντιμετώπιση ζητημάτων σχετικά με το περιβάλλον, την ηχορύπανση, και την αισθητική. Η διοργάνωση αυτών των ακροάσεων ήταν αποτέλεσμα της κατανόησης από τη μεριά του Συνεταιρισμού ότι η συμμετοχή της κοινότητας ήταν απαραίτητη για την ανάπτυξη δημόσιας στήριξης στην κατασκευή ανεμογεννητριών σε τόσο μικρή απόσταση από την Κοπεγχάγη. Οι δημόσιες ακροάσεις ήταν ένας περαιτέρω δίαυλος για την ακρόαση των διαφορετικών απόψεων της κοινότητας και από τη στιγμή που (αρχικά απρόθυμοι) ξένοι οργανισμοί εντάχθηκαν στο έργο, οι αντιρρήσεις που παρέμεναν κατά την τελική ακρόαση το 1999 ήταν λίγες. Το έργο εγκρίθηκε το 1999 και η κατασκευή του ήταν έτοιμη να ξεκινήσει. Την ίδια χρονιά πουλήθηκε κάθε μετοχή του Συνεταιρισμού. Η κατασκευή ξεκίνησε το 2001. 

Οικοδομώντας κοινοτική επιρροή 

Η εταιρική σχέση του έργου Middleground δείχνει πώς οι κοινότητες μπορούν να μοχλεύσουν πραγματική ισχύ σε εταιρικές σχέσεις και να ηγηθούν της βιώσιμης ενεργειακής μετάβασης. Μέρος αυτής της επιτυχίας εξαρτιόταν από δύο είδη κεφαλαίων που προσέφερε η κοινότητα της Κοπεγχάγης: το χρηματοοικονομικό και το κοινωνικό κεφάλαιο. 

Ο συνεταιρισμός δεν ήταν μόνο επιτυχημένος ως δομή για να διοχετεύει διαφορετικές φωνές, να κερδίζει την εμπιστοσύνη, και να λογοδοτεί, αλλά έγινε επίσης ενεργός οικονομικός εταίρος. Οι κοινότητες σπάνια μπόρεσαν να συνεισφέρουν οικονομικά σε εταιρικές σχέσεις βιώσιμης ανάπτυξης. Σε πολλές περιπτώσεις, η «κοινότητα» γίνεται απλώς ένα από τα ζητήματα που πρέπει να επιλυθούν για να προχωρήσει το έργο. Με 40.500 μετοχές αξίας 567 ευρώ η καθεμία και που ανήκουν σε 8.500 μετόχους (ιδιώτες, εταιρείες, συνδικαλιστικές οργανώσεις και ΜΚΟ), ο συνεταιρισμός θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει το 50 τοις εκατό του έργου. Με την κεφαλαιοποίηση χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων υπό την κυριότητας της κοινότητας για ένα ενιαίο, συγκεκριμένο έργο, ο συνεταιρισμός χτίστηκε ως μια τοπική επιχείρηση με ένα ευρύ δίκτυο δεσμών και συνδέσεων με τους κατοίκους, αποφεύγοντας την έλλειψη εκπροσώπησης, την απογοήτευση, και την αποστασιοποίηση. Η αξία της τοπικής γνώσης συχνά υποτιμάται στις κοινοτικές εταιρικές σχέσεις. Ωστόσο, οι κοινότητες γνωρίζουν τι θα λειτουργήσει και τι δεν θα λειτουργήσει στις περιοχές και το πλαίσιό τους, γνωρίζουν τα υπάρχοντα κοινωνικά δίκτυα και τρόπους ενίσχυσής τους. Ως εκ τούτου, είναι πολύτιμες για τον σχεδιασμό, την υλοποίηση, την παρακολούθηση και τη λήψη των υπηρεσιών. Στο έργο Middleground, ο συνεταιρισμός αντιμετώπισε πολλαπλούς αποκλεισμούς αξιοποιώντας τοπικές δεξιότητες, παρέχοντας απασχόληση, διατηρώντας τον πλούτο στην κοινότητα και δίνοντας στους πολίτες μερίδιο τόσο στη δημιουργία όσο και στη χρήση μιας δημόσιας υπηρεσίας. Ο συνεταιρισμός και οι μέτοχοί του ήταν απαραίτητοι για την έναρξη του έργου (και τώρα στην παρακολούθηση και τη συντήρηση) και μπόρεσαν να έρθουν σε επαφή, μέσω τοπικών δικτύων, με περισσότερα από 50.000 άτομα που ενημέρωσαν για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση του αιολικού πάρκου. 

Η αξία της τοπικής γνώσης συχνά υποτιμάται στις κοινοτικές εταιρικές σχέσεις. Ωστόσο, οι κοινότητες γνωρίζουν τι θα λειτουργήσει και τι δεν θα λειτουργήσει στις περιοχές και το πλαίσιό τους, γνωρίζουν τα υπάρχοντα κοινωνικά δίκτυα και τρόπους ενίσχυσής τους.

Οφέλη και προκλήσεις 

Ενώ οι εταιρικές σχέσεις υπό την καθοδήγηση της κοινότητας καθιστούν δυνατή τη γνήσια κοινοτική ισχύ και επιρροή στις εταιρικές σχέσεις αστικής βιωσιμότητας, εξακολουθούν να εγείρουν τουλάχιστον δύο ερωτήματα σχετικά με την ιδιωτικοποίηση του δημοσίου και την ποιότητα της δημοκρατικής διακυβέρνησης στην Ευρώπη. 

Το πρώτο ερώτημα αφορά το αν οι εταιρικές σχέσεις υπό την καθοδήγηση της κοινότητας και οι δημόσιες υπηρεσίες υπό την κυριότητα της κοινότητας επιλύουν το πρόβλημα της «αποκρατικοποίησης του κράτους» που έχει θολώσει τους ρόλους και τις ευθύνες των δημόσιων και ιδιωτικών παραγόντων. Θα μπορούσαν ή θα έπρεπε αυτοί οι τύποι εταιρικών σχέσεων να αντικαταστήσουν αυτό που θεωρούμε παραδοσιακές μορφές διακυβέρνησης; Εξακολουθούν να συνεπάγονται την ιδιωτικοποίηση αυτού που είναι, τελικά, μια δημόσια υπηρεσία που εξυπηρετεί μια κοινότητα μεγαλύτερη από αυτούς που συμμετέχουν στη διαχείρισή τους και που εισπράττουν τα έσοδα; Απαιτείται ένα ελάχιστο επίπεδο κρατικής υποστήριξης για την επιτυχή ανάπτυξή τους; Δεύτερον, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τους 8500 μετόχους όσο και την ευρύτερη κοινότητα που μπορούν να προσεγγίσουν, σε ποια έκταση αυτή η εταιρική σχέση επιλύει ζητήματα συναινετικού σχεδιασμού, δημοκρατίας και εκπροσώπησης στην παροχή δημόσιων υπηρεσιών; 

Όπως το έθεσε ο Μπαν Κι Μουν (Ban Ki-Moon), οι συνεταιρισμοί «εναρμονίζονται καλύτερα με τις τοπικές ανάγκες και βρίσκονται σε καλύτερη θέση ώστε να λειτουργήσουν ως κινητήρες τοπικής ανάπτυξης». Πράγματι, οι συνεταιρισμοί συμβάλλουν στον περιορισμό της υπερβολικής, ολιγοπωλιακής ισχύος στην αγορά που μπορεί να καθορίσει υψηλότερες τιμές ή να προσφέρει προϊόντα χαμηλότερης ποιότητας. Μειώνουν την ασύμμετρη πληροφόρηση, προστατεύοντας τα μέλη του συνεταιρισμού που είναι επίσης καταναλωτές. Δίνοντας προτεραιότητα στις κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανάγκες, μπορούν να αποδεχτούν χαμηλότερα κέρδη. Επιταχύνουν την υιοθέτηση της βιώσιμης ενέργειας παράγοντας εμπιστοσύνη και κατατοπιστική επικοινωνία. Η πολιτική οικονομολόγος και βραβευμένη με Νόμπελ Έλινορ Όστρομ (Elinor Ostrom) περιγράφει τους συνεταιρισμούς ως μία από τις καλύτερες λύσεις διακυβέρνησης για τη διαχείριση των κοινών αγαθών. Βοηθούν στον περιορισμό των παραδοσιακών προβλημάτων που συνδέονται με τη μονοπωλιακή, ιδιωτική ανάπτυξη και προάγουν τη συλλογική επιρροή στη διαχείριση των κοινών αγαθών σε αυτό που ονομάζεται «ενεργειακή δημοκρατία». Δεδομένων όλων αυτών των πλεονεκτημάτων, μπορεί κανείς να αναρωτηθεί γιατί οι συνεταιρισμοί δεν είναι πιο διαδεδομένοι. Η απάντηση οφείλεται κυρίως σε εμπόδια όπως η περιορισμένη πρόσβαση σε κεφάλαια και γη, οι ισχυροί μονοπωλιακούς ανταγωνιστές και οι δυσμενείς κυβερνητικές ρυθμίσεις. 

Θέτοντας τις ευρωπαϊκές κοινότητες στο επίκεντρο της ενεργειακής πολιτικής 

Η αστική βιωσιμότητα αποτελεί το κλειδί για τη συνολική βιώσιμη μετάβαση της Ευρώπης – και τα έργα αειφόρου ενέργειας υπό την καθοδήγηση και την κυριότητα της κοινότητας διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο. Στις 25 Φεβρουαρίου 2015, η δέσμη μέτρων της Ενεργειακής Ένωσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής οραματιζόταν μια Ενεργειακή Ένωση «με τους πολίτες στον πυρήνα της, όπου οι πολίτες θα αναλαμβάνουν την ευθύνη της ενεργειακής μετάβασης, θα επωφελούνται από τις νέες τεχνολογίες για να μειώσουν τους λογαριασμούς τους, θα συμμετέχουν ενεργά στην αγορά και όπου οι ευάλωτοι καταναλωτές προστατεύονται». 

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (ο οδικός χάρτης της Ευρώπης για τη μετάβαση σε μια βιώσιμη οικονομία) που προτάθηκε πρόσφατα τονίζει ότι «η ενεργός συμμετοχή του κοινού και η εμπιστοσύνη στη μετάβαση είναι υψίστης σημασίας για να λειτουργήσουν και να γίνουν αποδεκτές οι πολιτικές». Προτείνει μια Δέσμη μέτρων για την Καθαρή Ενέργεια για την υποστήριξη των κοινοτικών επενδύσεων και της ιδιοκτησίας της αειφόρου ενέργειας μέσω ανανεώσιμων ενεργειακών κοινοτήτων και ενεργειακών κοινοτήτων πολιτών. Η εμπειρία στις ευρωπαϊκές χώρες έχει δείξει ότι η ανάπτυξη των ενεργειακών συνεταιρισμών συμπίπτει με την ανάπτυξη προγραμμάτων στήριξης. Αυτό ήταν ξεκάθαρο στην αρχική και κρίσιμη υποστήριξη που έλαβε ο Συνεταιρισμός Middleground της Κοπεγχάγης από τον Οργανισμό Ενέργειας της Δανίας. Ως εκ τούτου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να λάβει υπόψη τουλάχιστον τρία ζητήματα στο νομικό της πλαίσιο για να υποστηρίξει με τον καλύτερο τρόπο τις αειφόρου ενέργειας εταιρικές σχέσεις υπό την καθοδήγηση και την κυριότητα της κοινότητας. 

Πρώτον, οι κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και οι κατευθυντήριες γραμμές για την ενέργεια θα πρέπει να αναγνωρίζουν τις ιδιαίτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ενεργειακές κοινότητες που δραστηριοποιούνται στις εθνικές αγορές ενέργειας, και να διασφαλίζουν ότι μπορούν να έχουν πρόσβαση σε προγράμματα υποστήριξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και ότι δεν βρίσκονται σε μειονεκτική θέση σε διαγωνισμούς και δημοπρασίες υπέρ των μεγαλύτερων εμπορικών φορέων της αγοράς. 

Δεύτερον, το επενδυτικό σχέδιο της Ε.Ε., InvestEU, θα πρέπει να δώσει προτεραιότητα στις τοπικές προσπάθειες που είναι υπό την καθοδήγηση της κοινότητας στη βιώσιμη μετάβαση και να αντιμετωπίσει τα σημαντικά οικονομικά εμπόδια για τη σύσταση αυτών των συνεταιρισμών. Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων πρέπει να βρει καλύτερους τρόπους για να υποστηρίξει μικρότερα, αποκεντρωμένα έργα. 

Τρίτον, η νομοθεσία της Ε.Ε. για τις δημόσιες συμβάσεις θα πρέπει να περιλαμβάνει κριτήρια που να περιλαμβάνουν τη συμμετοχή των τοπικών πολιτών μέσω τέτοιων νέων οργανωτικών μορφών. 

Οι εταιρικές σχέσεις υπό την καθοδήγηση της κοινότητας και οι δημόσιες υπηρεσίες υπό την κυριότητα της κοινότητας έχουν δημιουργήσει μια θέση για τις κοινότητες στο όραμα για το πώς θα μπορούσε να μοιάζει μια βιώσιμη Ευρώπη. Στην ενεργειακή μετάβαση, είναι και θα είναι ιδιαίτερα σημαντικοί εταίροι. Η πορεία προς μια πράσινη Ε.Ε. απαιτεί να υπάρχουν μηχανισμοί για την υποστήριξή τους. Εάν η γεωπολιτική επιτροπή της Προέδρου της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν (Ursula Von der Leyden) θέλει να ηγηθεί της κλιματικής αλλαγής και της βιωσιμότητας παγκοσμίως, θα πρέπει να ξεκινήσει πρωτοστατώντας στο εσωτερικό. 

Για την Ε.Ε., το κίνητρο για τη μετάβαση στην καθαρή ενέργεια δεν είναι μόνο οικολογικό αλλά και γεωπολιτικό. Ο Ντάνιελ Σόλτεν (Daniel Scholten) αναλύει τις ανατροπές που μπορεί να αντιμετωπίσει η Ευρώπη στο δρόμο για την υλοποίηση του στόχου της να αποκτήσει θέση παγκόσμιου ηγέτη στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Ενώ η Πράσινη Συμφωνία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν (Ursula von der Leyen), Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μπορεί να είναι μια κίνηση προς τη σωστή κατεύθυνση, ένα συνεκτικό σχέδιο με πολιτική υποστήριξη κρίνεται ουσιαστικής σημασίας προκειμένου η Ε.Ε. να διαμορφώσει μια βιώσιμη και συντονισμένη πολιτική ενεργειακής ασφάλειας. 

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει τα γεωπολιτικά οφέλη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τα επιδιώκει ενεργά. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν αποτελούν απλώς πολιτική προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπό το πρίσμα της κλιματικής αλλαγής και της ρύπανσης, αλλά το δρόμο προς την ενεργειακή ασφάλεια, τη βιομηχανική ισχύ και την παγκόσμια σταθερότητα. 

Οι ίδιες οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ωστόσο παρουσιάζουν στρατηγικές προκλήσεις. Στο εσωτερικό, εισάγει μια νέα ενεργειακή πολιτική με τη δυνατότητα να προκαλέσει προβλήματα μεταξύ των μελών της. Πώς θα πρέπει να είναι στο μέλλον το ολοκληρωμένο ενεργειακό σύστημα της Ευρώπης και πώς θα πρέπει να επιμεριστούν το κόστος και τα οφέλη; Ενώ η Ε.Ε. θέτει φιλόδοξους στόχους για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, δεν διαθέτει κανένα σχέδιο σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να λειτουργεί ένα ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα στο μέλλον ή σχετικά με τη διαχείριση μιας μετάβασης πολλαπλών ταχυτήτων. Στο εξωτερικό, οι νέες αλυσίδες εφοδιασμού, η διασύνδεση υλικών, πηγών, τεχνολογιών παραγωγής και οδών διανομής θα συνεπάγονται νέες αβεβαιότητες, ενεργειακά σύνορα και εξαρτήσεις. Στο οικονομικό μέτωπο, οι θέσεις εργασίας και η ευημερία που υπόσχονται οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξαρτώνται από το αν η Ε.Ε. θα αναρριχηθεί στην κορυφή του ανταγωνισμού για την καθαρή τεχνολογία. 

Η γεωπολιτική των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας 

Οι γεωπολιτικές επιπτώσεις των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας έχουν τύχει αυξημένης προσοχής τα τελευταία χρόνια και οι μελετητές διακρίνουν τόσο τα οφέλη όσο και τα μειονεκτήματα της μετάβασης.  

Αφενός, η άφθονη και διαδεδομένη φύση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας επιτρέπει μεγαλύτερη εγχώρια παραγωγή, μειώνοντας την εξάρτηση από τις εισαγωγές και βελτιώνοντας τα εμπορικά ισοζύγια των σημερινών εισαγωγέων ορυκτών καυσίμων. Οι χώρες γίνονται κατ’ ουσίαν παραγωγοί-καταναλωτές, οι οποίοι αντιμετωπίζουν το δίλημμα «κατασκευή ή αγορά;» μεταξύ των φθηνών εισαγωγών και της εξασφάλισης της εγχώριας προσφοράς. Αυτό τους δίνει τη δυνατότητα να επιλέξουν αξιόπιστους εμπορικούς εταίρους τώρα που περισσότερες χώρες είναι παραγωγοί. Η ηλεκτρική ενέργεια είναι ο φορέας των περισσότερων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Καθώς η ηλεκτρική ενέργεια χαρακτηρίζεται από απώλειες σε μεγάλες αποστάσεις, το εμπόριο ενέργειας είναι πιθανό να καταστεί πιο τοπικό. Κατά πάσα πιθανότητα θα εμφανίζονται λιγότερες εμπλοκές στη Μέση Ανατολή και ανησυχίες σχετικά με τα σημεία συμφόρησης στις μεταφορές, όπως η διώρυγα του Σουέζ, οι πορθμοί της Μαλάκα ή οι αγωγοί σε αναξιόπιστες χώρες διαμετακόμισης. Αντί για παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, επιλογή πλέον αποτελούν οι κοινότητες εντός δικτύου (όπου οι χώρες διαχειρίζονται από κοινού ένα σύστημα ενέργειας με τους γείτονες τους). Ένας νέος κλάδος αναδύεται όσον αφορά τις καθαρές τεχνολογίες παραγωγής, τα συστήματα υποστήριξης και αποθήκευσης, την παροχή θέσεων εργασίας και τα έσοδα. Τέλος, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας συμβάλλουν στην τοπική και παγκόσμια σταθερότητα. Σε τοπικό επίπεδο, η αποκεντρωμένη παραγωγή διευκολύνει την οικονομική ανάπτυξη και την πολιτική ενδυνάμωση. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μειώνουν τη ρύπανση και τις εκπομπές και, ως εκ τούτου, μειώνουν την πιθανότητα συγκρούσεων και μετανάστευσης. 

Από την άλλη πλευρά, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα μπορούσαν να αυξήσουν τη κλαδική αντιπαλότητα μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Κίνας και άλλων παιχτών καθαρής τεχνολογίας. Θα ανταγωνιστούν για παγκόσμια μερίδια αγοράς, πρόσβαση σε κρίσιμα υλικά και τεχνική τεχνογνωσία. Η μετάβαση εγείρει επίσης ανησυχίες στους σημερινούς εξαγωγείς ορυκτών καυσίμων σχετικά με τα εγκαταλελειμμένα περιουσιακά στοιχεία πετρελαίου και φυσικού αερίου και την πολιτική αστάθεια. Ένας άλλος παράγοντας είναι η περιοδικότητα της ηλιακής και αιολικής ενέργειας. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής προβληματίζονται από το γεγονός ότι δεν διαθέτουν όλες οι χώρες φθηνά μέσα αποθήκευσης, όπως αλπικές λίμνες, διασφαλίζοντας έτσι ότι η φθηνή ηλεκτρική ενέργεια είναι διαθέσιμη την κατάλληλη στιγμή. Η πολιτική για τα δίκτυα θα αντικαταστήσει την πολιτική για τους αγωγούς, καθώς η ιδιοκτησία των γραμμών διασύνδεσης αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη στρατηγική σημασία για τον έλεγχο των ροών και για την προστασία των εγχώριων αγορών. Ακόμη και αν το τελικό αποτέλεσμα της ενεργειακής μετάβασης υπόσχεται οφέλη, η διαδικασία εμπεριέχει πολλές αβεβαιότητες, καθώς οι χώρες προσαρμόζουν τις υποδομές τους και αλλάζουν εμπορικούς εταίρους. 

Η ενεργειακή πολιτική της Ε.Ε. και τα οφέλη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας 

Η Ε.Ε. επιθυμεί να είναι παγκόσμιος ηγέτης στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Στους στόχους της αναφέρεται ότι, έως το 2030, το 32% του ενεργειακού μείγματος της Ε.Ε. θα πρέπει να προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές. Έχει επίσης προωθήσει τον κλάδο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ως μέρος του πλαισίου πολιτικής της για την ενέργεια και το κλίμα, με τη στρατηγική του «Καθαρού πλανήτη για όλους» που αποσκοπεί σε μια κλιματικά ουδέτερη Ε.Ε. έως το 2050. 

Τέτοια μέτρα δεν αποτελούν αυτοσκοπό · είναι περίπλοκα συνυφασμένα με τους στρατηγικούς στόχους της Ε.Ε. Στη στρατηγική της για την ενεργειακή ασφάλεια του 2014 και στη δέσμη μέτρων της για την Ενεργειακή Ένωση του 2015, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απευθύνει έκκληση για ασφαλή, ανταγωνιστική και βιώσιμη ενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ενεργειακή Ένωση καλύπτει πέντε βασικούς τομείς. Ο πρώτος αφορά την ασφάλεια, την αλληλεγγύη και την εμπιστοσύνη. Ζητά τη διαφοροποίηση της προέλευσης, των πηγών και των οδών, καθώς και την ενίσχυση των μηχανισμών έκτακτης ανάγκης και αλληλεγγύης και των υποδομών ζωτικής σημασίας (ικανότητα αποθήκευσης, σχέδια έκτακτης ανάγκης και ικανότητα ανακατεύθυνσης των ροών ενέργειας), καθώς και τη συνεργασία για μια κοινή εξωτερική φωνή. Ο δεύτερος αποσκοπεί σε μια πλήρως ολοκληρωμένη εσωτερική αγορά που εγγυάται την ελεύθερη ροή ενέργειας μέσω επαρκών υποδομών χωρίς τεχνικά και ρυθμιστικά εμπόδια. Ο τρίτος είναι η ενεργειακή απόδοση, συμπεριλαμβανομένης τόσο της συγκράτησης της ζήτησης όσο και της παραγωγής και διανομής με λιγότερα απόβλητα. Περισσότερα αποτελέσματα με λιγότερα μέσα συνεπάγεται λιγότερες εισαγωγές και καλύτερα εμπορικά ισοζύγια. Ο τέταρτος αφορά τη δράση για το κλίμα και την απαλλαγή της οικονομίας από τις ανθρακούχες εκπομπές, συνδέεται στενά με τη συμφωνία του Παρισιού και τη φιλοδοξία της Ε.Ε. για ηγετική θέση στον τομέα του κλίματος. Τέλος, η Ενεργειακή Ένωση καλεί για έρευνα, καινοτομία και ανταγωνιστικότητα με στόχο τη στήριξη των νέων τεχνολογιών και τη δημιουργία θέσεων εργασίας και εσόδων. 

Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αντιπροσωπεύουν την πορεία που επέλεξε η Ε.Ε. για να διαφοροποιηθεί από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, να βελτιώσει την ενεργειακή ασφάλεια και να αποδεσμευτεί από τους παλαιούς δεσμούς ώστε να συνάψει νέες εμπορικές σχέσεις από μια ηγετική θέση στον κλάδο. Όσον αφορά την ήπια ισχύ, η εξάπλωση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αναμένεται να στηρίξει τους ισχυρισμούς περί πολιτικής ηγεσίας στις κλιματικές υποθέσεις και επιρροής σε άλλους τομείς. Αλλά τα οφέλη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας δεν θα υλοποιηθούν από μόνα τους. Η Ε.Ε. πρέπει ακόμη να ξεπεράσει μια σειρά εμποδίων, τόσο στο εσωτερικό της όσο και στο εξωτερικό.  

Προκλήσεις στο εσωτερικό της Ε.Ε. 

Η ενσωμάτωση των συστημάτων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μοιάζει με μια στρατηγική χωρίς στόχο. Η εισαγωγή ανανεώσιμων πηγών στα υπάρχοντα ενεργειακά συστήματα απαιτεί μεγάλη προσπάθεια και συντονισμό μεταξύ των κρατών μελών προκειμένου να αποφευχθούν οι διακοπές ρεύματος και να αξιοποιηθούν στο έπακρο τα φυσικά πλεονεκτήματα που απολαμβάνουν οι διάφορες χώρες. Ωστόσο, στην παρούσα μορφή της, η Ε.Ε. δεν είναι σαφής σχετικά με το ποια μορφή θα πρέπει να έχει το ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα μετά τη μετάβαση. Κρίσιμα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Ποιες (ανανεώσιμες) πηγές ενέργειας θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για την ηλεκτρική ενέργεια, τη θέρμανση και την κινητικότητα και πού θα παράγονται; Ποιος θα είναι ο ιδανικός συνδυασμός ηλεκτρικής ενέργειας και αερίων (όπως το φυσικό αέριο ή το υδρογόνο) για ένα ισχυρό ενεργειακό σύστημα; Πόση ζήτηση θα καλυφθεί μέσω της αποκεντρωμένης παραγωγής και των μικροδικτύων και πόση ικανότητα διασύνδεσης υψηλής τάσης χρειαζόμαστε; Πώς και πού θα αποθηκεύεται η ενέργεια; Ποιος πρέπει να χειρίζεται ποια μέρη του συστήματος; Ενώ η Ε.Ε. αποφασίζει για τους στόχους ανανεώσιμης ενέργειας όπως το 32 τοις εκατό μέχρι το 2030, η υλοποίηση τους επαφίεται στα κράτη μέλη. Από ευρωπαϊκή σκοπιά, ουσιαστικά επιδιώκεται μια διαδικασία στο άγνωστο, καθώς κάθε χώρα έχει τις δικές της πολιτικές προτεραιότητες και ενεργειακές προτιμήσεις. 

Αυτή η έλλειψη σαφούς προορισμού έχει τρεις επιζήμιες συνέπειες. Πρώτον, υπάρχει κίνδυνος περιττών δαπανών για πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα. Γιατί να δημιουργήσουμε πλεονάζουσες δυνατότητες αποθήκευσης ή μόνιμα αποθέματα εάν η διασύνδεση θα μπορούσε να είναι εξίσου αποτελεσματική; Δεύτερον, η ενεργειακή ασφάλεια της Ε.Ε. επωφελείται από τον συντονισμό μεταξύ των προσπαθειών στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Για παράδειγμα, ενώ η ταχύτατη στροφή όλων των χωρών προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας να ωφελεί το κλίμα, όσον αφορά τη σταθερότητα του δικτύου μπορεί να είναι ασφαλέστερο, εάν ορισμένες χώρες διατηρήσουν προς το παρόν σημαντική ποσότητα ορυκτών καυσίμων ώστε να αντιμετωπιστούν τυχόν διακοπές αλλού. Διαλείπουσες επιπτώσεις έχουν ήδη παρουσιαστεί σε διασυνοριακό επίπεδο, οδηγώντας σε διαφωνίες και οι χώρες μετατοπίζουν τη φάση ώστε να προβλέψουν ανεπιθύμητες διακυμάνσεις. Τρίτον, χωρίς σχέδιο, απουσιάζει η θεώρηση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι αλυσίδες εφοδιασμού θα αλλάξουν κατά τη διάρκεια της ενεργειακής μετάβασης. 

Όσον αφορά την ήπια ισχύ, η εξάπλωση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αυξάνεται να στηρίξει τους ισχυρούς για την πολιτική ηγεσία στις κλιματικές υποθέσεις και επιρροές σε άλλους τομείς.

Είναι απίθανο ότι τα οφέλη της ανανεώσιμης ενέργειας θα κατανεμηθούν εξίσου μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε. Η απλή επιδίωξη μιας ρυθμιζόμενης εσωτερικής αγοράς μπορεί να είναι ανεπαρκής για την αντιμετώπιση των πολιτικών προκλήσεων όσον αφορά την εύρυθμη λειτουργία της ίδιας αγοράς. Υπό το πρίσμα αυτό, η ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια επηρεάζεται από τις διαφορετικές ταχύτητες με τις οποίες εξελίσσεται η ενεργειακή μετάβαση μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε. Εν ολίγοις, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θεωρούνται ως αμοιβαία επωφελείς στη Δύση και ως μονομερώς επωφελείς στην Ανατολή. Ενώ για τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αντιπροσωπεύουν πολιτική ανεξαρτησία και βιομηχανικές ευκαιρίες, οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης αξιοποιούν το δυναμικό τους όσον αφορά την ασφάλεια του εφοδιασμού, αλλά ανησυχούν για το εργατικό δυναμικό τους στη βιομηχανία ορυκτών καυσίμων και τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας. Οι διαφορές αυτές αντικατοπτρίζουν αποκλίνοντα εθνικά συμφέροντα ενεργειακής ασφάλειας και οδηγούν σε διαφορετικές πολιτικές στρατηγικές. Η εξέλιξη αυτή θα μπορούσε να υπονομεύσει τις ενεργειακές σχέσεις μεταξύ των χωρών της Ε.Ε., την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια και την Ενεργειακή Ένωση. Οι χώρες θα ελέγχουν τις διασυνοριακές ροές ενέργειας για την εξυπηρέτηση των εθνικών τους συμφερόντων και όχι των ευρωπαϊκών, για παράδειγμα, εμποδίζοντας τις ροές για την προστασία των εγχώριων αγορών από τη φθηνή ηλεκτρική ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές. Οι διαφορές αυτές θα εμποδίσουν τη δημιουργία κοινής φωνής προς τα έξω σε ενεργειακά θέματα και θα αφήσουν την Ε.Ε. ανοικτή σε τακτικές διαίρει και βασίλευε από μεριάς της Ρωσίας, της Κίνας και των Η.Π.Α. Το γεγονός ότι τα οφέλη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας δεν κατανέμονται πιο ομοιόμορφα μεταξύ των μελών της Ε.Ε. θα συνεχίζει να δρα ως εκτεθειμένη αχίλλειος πτέρνα. 

Η κεντρική θέση της Γερμανίας στις ενεργειακές ροές και αγορές της Ε.Ε. είναι ένα άλλο πολιτικό ζήτημα. Καθώς βρίσκεται στην καρδιά της Ευρώπης, οι περισσότερες ενεργειακές ροές Βορρά-Νότου και Ανατολής-Δύσης διασχίζουν τα σύνορα της. Λαμβανομένης υπόψη της γερμανικής οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας, τίθεται το ερώτημα κατά πόσον αυτό είναι επιθυμητό για την Ε.Ε. στο σύνολο της. Ένα ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα δεν θα ήταν πιο ανθεκτικό, εάν η νέα ικανότητα διασύνδεσης στόχευε σε διαδρομές από τη δύση προς την ανατολή τόσο μέσω της Σκανδιναβίας και νότια των Άλπεων, όσο και από το βορρά προς το νότο μέσω της Γαλλίας και των Κάτω Χωρών και μέσω της Ομάδας Βίσεγκραντ; 

Στρατηγικοί προβληματισμοί στο εξωτερικό 

Όσον αφορά το εξωτερικό, η Ε.Ε. πρέπει να επαναξιολογήσει τα ενεργειακά της σύνορα. Σήμερα το εμπόριο ενέργειας διεξάγεται με τη Ρωσία, τη Νορβηγία, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική, με σημαντικές οδούς διαμετακόμισης στην Ουκρανία και την Τουρκία. Ως εκ τούτου, η πολιτική γειτονίας της Ε.Ε. είναι η πλέον κατάλληλη για τον χειρισμό της ενέργειας. Με τη μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η περισσότερη εγχώρια (και τοπική) παραγωγή, ο ηλεκτρικός χαρακτήρας των μεταφορών και η ανάγκη για κρίσιμα υλικά καθαρής τεχνολογίας θα μεταβάλλουν τις σχέσεις της Ε.Ε. με αυτές τις χώρες. Πιο ουσιαστικά, το ερώτημα είναι ποιες νέες ενεργειακές σχέσεις θα αντικαταστήσουν τις παλιές; Ποιες χώρες θα διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στις μελλοντικές ενεργειακές ανάγκες της Ευρώπης; Δεδομένου ότι η Ε.Ε. δεν διαθέτει συστημικό σχέδιο ή θεώρηση σχετικά με τις μελλοντικές αλυσίδες εφοδιασμού, ακόμη και αν ορισμένες χώρες διαθέτουν στρατηγικές για τα κρίσιμα υλικά, είναι δύσκολο να προβλεφθούν τα νέα ενεργειακά σύνορα και οι εταίροι της Ευρώπης. Επιπλέον, δεν πρόκειται μόνο για τις ανάγκες της Ευρώπης. Ένα ανοικτό ερώτημα παραμένει και ο τρόπος με τον οποίο οι υπόλοιπες χώρες αντιλαμβάνονται την ενεργειακή μετάβαση. Θα κατορθώσουν χώρες όπως η Κίνα και οι Η.Π.Α. να αποκτήσουν μεγαλύτερη πρόσβαση στους πιθανούς μελλοντικούς εμπορικούς εταίρους της Ευρώπης; Η κατανόηση των μελλοντικών αναγκών και της πορείας άλλων χωρών, πρωτίστως της Ρωσίας και των εξαγωγέων της Μέσης Ανατολής, θα βοηθήσει στη διαχείριση των ανησυχιών και των προσδοκιών και στην ανάπτυξη εναλλακτικών έργων με εταίρους όπως η Ουκρανία, η Τουρκία, η Ανατολική Μεσόγειος και η Βόρεια Αφρική. 

Υπό το πρίσμα αυτό, ακόμη και χωρίς ένα σχέδιο των μελλοντικών αλυσίδων εφοδιασμού, μπορούμε να προβλέψουμε τέσσερις στρατηγικές ανοικτές σε κατηγορίες χωρών για την αντιμετώπιση των διαφοροποιημένων επιπτώσεων της ενεργειακής μετάβασης. Πρώτον, ένας μικρός αριθμός των σημερινών καθαρών εισαγωγέων ορυκτών καυσίμων θα μπορούσε να γίνει δυνητικός ηγέτης στον τομέα της καθαρής τεχνολογίας. Πρόκειται ουσιαστικά για την Ε.Ε. και τους κλαδικούς ανταγωνιστές της, όπως η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Θα απαιτηθεί από την Ε.Ε. η στήριξη της βιομηχανικής πολιτικής προκειμένου να ανταγωνιστεί άλλες μεγάλες δυνάμεις, όπως και οι επενδύσεις στις σχέσεις τόσο με τους προμηθευτές υλικών όσο και με τις προσοδοφόρες εξαγωγικές αγορές. Δεύτερον, οι περισσότερες χώρες που είναι σήμερα καθαροί εισαγωγείς ορυκτών καυσίμων δεν θα γίνουν ηγέτες στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Αντιθέτως, οι χώρες αυτές θα καταστούν ενδιαφέρουσες εξαγωγικές αγορές για την Ε.Ε., για τις οποίες θα προκύψει κλαδική αντιπαλότητα. Στόχος θα πρέπει να είναι να πεισθούν οι χώρες αυτές να υιοθετήσουν τις τεχνολογίες και τα πρότυπα υποδομών της Ε.Ε. ώστε να εξασφαλιστούν μακροπρόθεσμες σχέσεις. Τρίτον, ορισμένοι σημερινοί εξαγωγείς ορυκτών καυσίμων θα κατορθώσουν να διαφοροποιήσουν την οικονομία τους, ενδεχομένως μέσω ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η Σαουδική Αραβία είναι ένα πιθανό παράδειγμα. Για την Ε.Ε., οι χώρες αυτές αντιπροσωπεύουν συνεχιζόμενες αλλά μεταβαλλόμενες σχέσεις. Ο στόχος εδώ είναι να διατηρηθούν καλές σχέσεις αντιμετωπίζοντας αυτή τη μετάβαση από κοινού, με συντονισμένο τρόπο. Η προσέγγιση αυτή θα συμβάλει επίσης στη διατήρηση απόστασης από τους κλαδικούς ανταγωνιστές. Τέλος, ορισμένοι σημερινοί εξαγωγείς ορυκτών καυσίμων θα γίνουν εισαγωγείς (τεχνολογίας) ανανεώσιμης ενέργειας. Οι χώρες αυτές είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν πολιτικές αναταραχές εάν εξαφανιστεί η κύρια πηγή εισοδήματος τους. Είναι επίσης πιθανό να επιλέξουν τις φθηνότερες εισαγωγές καθαρής τεχνολογίας. Για την Ε.Ε., οι χώρες αυτές θα χάσουν τη σημασία τους, αλλά μπορεί να χρειαστεί προσοχή εάν βρίσκονται στα σύνορα της Ευρώπης και παρουσιαστεί αστάθεια. Στην ουσία, η Ε.Ε. θα πρέπει να υποβαθμίσει με χάρη τις τρέχουσες σχέσεις, ενδεχομένως μετατοπίζοντας τη συνεργασία σε άλλους τομείς. 

Τα αναμενόμενα οικονομικά οφέλη από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξαρτώνται από το αν η Ε.Ε. θα αναδυθεί ισχυρότερη στον ανταγωνισμό για την καθαρή τεχνολογία. Η Ε.Ε. επιθυμεί την παγκόσμια βιομηχανική υπεροχή και προωθεί τις βιομηχανίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ωστόσο ακολουθεί μια πολύ οικονομική πορεία σε έναν κόσμο που είναι όλο και πιο πολυπολικός και κατακερματισμένος, δηλαδή πολιτικός. Η ανταγωνιστική βιομηχανία και η εστίαση στην πνευματική ιδιοκτησία ενδέχεται να μην επαρκούν για τη διασφάλιση της πρόσβασης σε ξένες αγορές και κρίσιμες εισροές. Μια ευρωπαϊκή και κινεζική πρωτοβουλία πολλαπλών ταχυτήτων, όπως η πρωτοβουλία 16+1 για την προώθηση της συνεργασίας με τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, σημαίνει ότι η Ε.Ε. αντιμετωπίζει προκλήσεις στην εγχώρια αγορά της, μειώνοντας το δυναμικό για οικονομίες κλίμακας, βιομηχανική ανάπτυξη και παγκόσμια ανταγωνιστικότητα. Η Ε.Ε. καλά θα κάνει να αναπτύξει σύντομα μια στρατηγική για την Ανατολική Ευρώπη και το εγγύς εξωτερικό της. Η ενσωμάτωση σε μια ενεργειακή υποδομή που κυριαρχείται από τεχνολογίες και πρότυπα της Ε.Ε. θα καθιστούσε την εκεί πώληση των τεχνολογιών δυσκολότερη για τους ανταγωνιστές στο μέλλον. Με πολλούς τρόπους, η Ε.Ε. θα πρέπει να προσεγγίσει το θέμα αυτό όχι ως πώληση τεχνολογιών παραγωγής ή αγορά αφρικανικής ηλιακής ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά ως δέσμη μέτρων: συνεργασία για τις ενεργειακές πηγές, τα κρίσιμα υλικά, τις τεχνολογίες παραγωγής, τα μέσα διανομής και τα μέσα αποθήκευσης που παρέχονται στο πλαίσιο μιας σχέσης που συνδυάζει την ενέργεια, τις υποδομές και τη βιομηχανική πολιτική. Αυτή η προσέγγιση θα είναι σαν να συνδέει η Κίνα την πρωτοβουλία «Μία Ζώνη – Ένας Δρόμος» με τις προσπάθειες που καταβάλλει η όλη ηλεκτρική κοινωνία με επίκεντρο τις τεχνολογικές αλυσίδες συσσωρευτών, και θα σημαίνει επανεξέταση των νέων ενεργειακών συνόρων της Ευρώπης για τη στήριξη της βιομηχανικής στρατηγικής, όπου αυτό είναι δυνατό. 

Πώς θα επιτευχθεί 

Ο διάσημος Πρώσος στρατιωτικός θεωρητικός Καρλ φον Κλάουζεβιτς (Carl von Clausewitz) έκανε μια σημαντική διάκριση μεταξύ στόχων, στρατηγικών και τακτικών: «Οι τακτικές είναι η χρήση ενόπλων δυνάμεων σε μια συγκεκριμένη μάχη, ενώ η στρατηγική είναι το δόγμα της χρήσης μεμονωμένων μαχών για τους σκοπούς του πολέμου». Όπως παραφράστηκε από τον Γουίλι Πίτερσεν (Willie Pietersen), στρατηγική σημαίνει να διαλέγεις τις σωστές μάχες. Οι τακτικές έχουν να κάνουν με την επιτυχή εκτέλεση αυτών των μαχών. Ο στόχος, τέλος, θα ήταν να κερδηθεί ο πόλεμος, ο οποίος συχνά ορίζεται με συγκεκριμένο τρόπο, όπως η άνευ όρων παράδοση ή η απόσυρση των ξένων στρατευμάτων. Φαίνεται ότι η προσέγγιση της Ε.Ε. στην ενεργειακή μετάβαση μοιάζει με στρατηγική (και τακτική) χωρίς στόχο. Η Ε.Ε. μάχεται σε όλα τα μέτωπα, αλλά στερείται συνεκτικής στρατηγικής ή σαφούς στόχου για το ποια μορφή θα έχει το μελλοντικό ενεργειακό της σύστημα. Για μια συντονισμένη πολιτική ενεργειακής ασφάλειας που μπορεί να στηρίξει τις βιομηχανικές φιλοδοξίες της Ευρώπης, είναι απαραίτητο να υπάρχει ένα σχέδιο με πολιτική υποστήριξη. 

Η ανάπτυξη μιας τέτοιας στρατηγικής φαίνεται ουτοπική, δεδομένης της εντολής της Ε.Ε. και της εξουσίας των κρατών μελών επί της ενεργειακής πολιτικής τους. Μια πολύ πιο ρεαλιστική προσδοκία είναι η σύγχυση μεταξύ των σημερινών γραμμών. Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία που αναπτύσσεται από την Πρόεδρο της Επιτροπής Ursula von der Leyen φαίνεται να ωθεί τα πράγματα προς τη σωστή κατεύθυνση. Προτείνει πιο φιλόδοξους στόχους εκπομπών για το 2030, νέους φόρους άνθρακα και εκπομπών και ένα βιώσιμο επενδυτικό σχέδιο για τη στήριξη της πράσινης καινοτομίας. Είναι επίσης σημαντικό ότι αναγνωρίζει την ανάγκη για ένα Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης που θα βοηθήσει τις χώρες να απομακρυνθούν από τον άνθρακα και να επανεκπαιδεύσουν τους εργαζομένους. Ας ελπίσουμε ότι αυτό το ταμείο θα μπορέσει να ξεπεράσει τις εγγενείς διαφορές μεταξύ των προτεραιοτήτων των κρατών μελών στον τομέα της ενεργειακής ασφάλειας και να προετοιμάσει το έδαφος για πραγματική συνεργασία στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.