« L’élection présidentielle se transforme en réseau social » un entretien avec Dominique Bourg

Alors qu’enquêtes après enquêtes, les questions écologiques et climatiques sont de plus en plus prégnantes au sein de l’opinion publique, la campagne présidentielle française actuelle ne reflète pas cet état de fait. Celle-ci semble plutôt jusqu’à présent se focaliser sur des questions identitaires et sécuritaires, cristallisées autour de la candidature du polémiste d’extrême droite Eric Zemmour, commentée en long, en large et en travers depuis des mois.

Comment expliquer ce décalage et comment imaginer d’autres mécanismes permettant de remettre au cœur du débat public les questions environnementales ? On a posé la question au philosophe franco-suisse Dominique Bourg, auteur de nombreux ouvrages sur l’écologie, dont Primauté du Vivant, essai sur le pensable, co-écrit avec Sophie Swaton et paru aux PUF en octobre 2021:

Benjamin Joyeux: Comment est-ce que vous percevez la campagne présidentielle Française actuelle ?

Dominique Bourg: On peut déjà parler de la logique électorale qui joue un rôle énorme et fausse complètement les choses. Avec l’arrivée d’Eric Zemmour, la limite pour avoir une chance d’être au second tour de la prochaine présidentielle, c’est d’approcher 20% des voix au premier tour. Ce qui fait que les un.es et les autres, et à droite notamment c’est flagrant, radicalisent leur discours pour essayer de surfer au maximum sur toutes les colères et toutes les rancœurs possibles. Beaucoup de gens sont devant leur télévision à regarder les chaînes d’info en continue, et plus les candidat.es disent des énormités, plus ça marche. Le score de Zemmour est complètement atterrant, obtenu avec des propos souvent infâmes et ridicules. Je ne sais même pas si les gens qui veulent voter pour lui se rendent compte réellement de ce pourquoi ils le choisissent.

L’élection présidentielle se transforme en réseau social. Les réseaux sociaux ont en effet déteint sur elle et on y retrouve alors le même genre d’éructations. A gauche, ce n’est pas beaucoup mieux. Sauf qu’à gauche, généralement on compte plus sur la générosité d’autrui, sur le partage, sur des réformes plus profondes, pas simplement sur le fait de cracher sa haine en espérant en récolter les fruits.

Cette politique du clash permanent, qu’on observe aujourd’hui en France, on l’observe également dans d’autres pays. Quelle part de responsabilité peut être vue comme spécifique aux institutions de la 5e République ?

Cette part est en fait énorme, car on constate le paroxysme de ce phénomène dans deux démocraties occidentales très en crise, la France et les Etats-Unis. Aux Etats-Unis, ça devient vraiment effrayant. On a pu penser que Donald Trump était un cas particulier. Or il a réussi à totalement corrompre le système politique et à s’imposer aux Républicains. Ne sont désormais candidat.es que celles et ceux qui lui font allégeance. Les trois quarts des électeurs républicains considèrent aujourd’hui que son élection lui a été volée, ce qui est une absurdité totale ! C’est de la « vérité alternative » comme le revendique Trump, mais ce qui est dingue, c’est que ça fonctionne très bien.

Or on ne peut pas comprendre ce phénomène sans comprendre le travail de sape exercé par les GAFAM et les réseaux sociaux. Ces derniers orientent les gens vers les extrêmes et les y enferment. Lors de la campagne présidentielle française de 2017 par exemple, lorsqu’on ouvrait YouTube, il y avait tout un tombereau d’informations idiotes, du genre « Macron est zoophile ». On peut très bien ne pas apprécier particulièrement Emmanuel Macron comme c’est mon cas, sans imaginer par ailleurs qu’il est zoophile.

L’idée des réseaux sociaux, c’est au final de remplacer l’information classique par une information « coup de poing », faussement spectaculaire et qui évolue avec nos émotions. Dans nos sociétés actuelles, les émotions sont devenues extrêmes : si on essaye par exemple aujourd’hui de montrer à un adolescent un film des années 60, il aura du mal à le regarder, parce qu’il n’y aura pas sans cesse la musique et les émotions à fond.

Ce qui se passe aux Etats-Unis et en France, c’est ce couplage d’informations émotionnelles avec des institutions présidentielles qui poussent à la polarisation extrême. En France, on n’a pas la polarisation bipartisane des Etats-Unis, mais on a une bipolarisation qui s’opère sur le fond, sur les thèmes et sur le type de discours qui prend. Ainsi, on en arrive, notamment à droite, au pire discours du clash, avec par exemple Valérie Pécresse qui « ressort le Karcher de la cave ».

L’idée des réseaux sociaux, c’est au final de remplacer l’information classique par une information « coup de poing », faussement spectaculaire et qui évolue avec nos émotions.

Or tout ça ne croise pas du tout ce que nous indique les sondages d’opinion. Un sondage Eurobaromètre de juillet 2021 montre par exemple que pour plus de 93% des Européens, le changement climatique est un problème grave, voire très grave pour 78% d’entre eux. Quand on regarde les préoccupations actuelles de fond des Français.es, ce n’est pas du tout ce qui ressort dans la campagne électorale. Notamment parce que ne s’expriment que les gens qui continuent à voter, les plus âgés, les plus politisés, etc. Toute une partie de la population, dont les plus précaires et les plus jeunes, ne s’expriment pas. Donc notre vision est complètement faussée.

Ainsi le système présidentiel français polarise l’opinion, et ce sont les démocraties où il y a un régime présidentiel qui sont les plus clivées aujourd’hui. C’est ce clivage qui fait glisser actuellement la droite vers l’extrême droite et lui fait même récuser les valeurs démocratiques et la nature des institutions pour lesquelles elle concourt pourtant à l’exercice du pouvoir. C’est évident chez des gens comme Eric Ciotti. Mais ce qui est réellement insupportable, c’est ce « crétinisme » ambiant sur les chaînes d’info continue où tout le monde fait comme si on était toujours dans les années 70.

Est-ce qu’en Suisse, où le système institutionnel est beaucoup plus décentralisé et participatif, la cause climatique est plus facile à défendre ?

On ne peut pas vraiment dire ça. Il y a eu par exemple en juin dernier le vote sur la loi CO2 issue d’un compromis entre la gauche et la droite, qui était très peu défendue par la droite, et qui a été rejetée par l’opinion alors que c’était une loi déjà assez peu ambitieuse. Les cantons, les langues et les cultures sont très différents par rapport à la France et je pense que la sensibilité de l’opinion au changement climatique est inférieure à ce qu’elle peut être en France. En revanche, il reste une partie de l’opinion, en Suisse comme en France, qui est beaucoup plus avertie de ces sujets-là. Mais on n’observe pas en Suisse une telle bipolarisation de la vie politique telle qu’on l’a voit en France.

Our latest edition – Moving Targets: Geopolitics in a Warming World – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

Qu’est-ce qu’il faudrait comme système représentatif pour faire passer au mieux l’importance de la crise climatique et de la biodiversité ? Faut-il changer de système institutionnel pour répondre à ces enjeux ?

Pour moi oui, il faut changer de système institutionnel. Je l’avais écrit il y a plus de dix ans dans Vers une démocratie écologique. Notre système institutionnel actuel est incapable d’assimiler les informations scientifiques et tend à l’extrême vers l’esprit partisan. On le voit dans cette campagne électorale. On ne peut pas vraiment proposer de sujets sérieux dans la campagne telle qu’elle se déroule aujourd’hui. De la même façon qu’on ne peut pas le faire non plus sur les réseaux sociaux. De manière générale, le système politique représentatif privilégie le présent et les effets immédiats à l’action, alors qu’en matière de climat, c’est exactement l’inverse : quelle que soit l’action sur le climat, elle ne donnera pas d’effet immédiat. Il y a un différentiel de vingt à trente ans entre nos émissions et leurs effets. Le système représentatif tel qu’il existe aujourd’hui n’est pas en phase avec la temporalité de la crise climatique. En plus ce système repose sur les intérêts que les un.e.s et les autres peuvent avoir d’opposés, pas sur les aspects consensuels. Alors qu’autrefois existait dans nos démocraties un consensus en creux entre la maximisation de la production de richesses et sa redistribution. Et on s’aperçoit aujourd’hui qu’on n’arrive plus à reconstruire ce type de consensus tel qu’on le connaissait depuis la fin du 19e siècle. La bipolarisation et le système d’informations rendent tout ça beaucoup plus difficile.

J’insiste sur le fait que les deux démocraties occidentales qui sont au plus mal aujourd’hui sont les Etats-Unis, largement en tête, et la France. Et ce sont les deux états dotés du régime présidentiel. Quand on a un régime parlementaire et primo-ministériel, on le voit en Allemagne et dans les autres démocraties européennes, je ne dis pas qu’il n’y a pas les effets délétères des réseaux sociaux ni d’extrême droite, mais on n’arrive pas à cette gangrène observable actuellement en France, où les plus extrêmes tirent tous les autres vers le bas. C’est très clair chez les Républicains, parti qui porte bien son nom au regard de ce qu’il se passe actuellement aux Etats-Unis. Ce n’est pas possible de se faire élire aujourd’hui chez les Républicains sans se rallier avec un Ciotti et ses idées absurdes.

Toute une partie de la population, dont les plus précaires et les plus jeunes, ne s’expriment pas. Donc notre vision est complètement faussée.

Comment est-ce que vous percevez du coup les tentatives actuelles de rapprochement, portées notamment par la Primaire Populaire, dans le camp adverse de la gauche et des écologistes?

DB : – On voit bien que ça ne marche pas vraiment, en restant avec des effectifs assez confidentiels d’une primaire classique. La primaire populaire marcherait s’il y avait au moins un million d’inscrit.es. Là on sort de primaires très partisanes pour entrer dans autre chose. Ce qui n’est malheureusement pas le cas. J’avais un peu parié là-dessus et faisais partie des parrains. Force est de constater que ça ne marche pas vraiment et que ça risque en plus de rajouter une candidature de plus à gauche, avec Christiane Taubira, dont le parcours politique est par ailleurs discutable quelles que soient ses qualités.

En plus, avec cette primaire populaire, on risque de voir des combines opaques régler les problématiques de programmes. Je souhaite plutôt un système à l’Allemande : quand il y a un vrai régime vraiment parlementaire comme en Allemagne, il y a un contrat de gouvernement élaboré par les partis pendant des mois de façon transparente devant l’opinion, avec la formation d’un gouvernement sérieux. En France, on met en avant des individus et puis on discute sur un programme sans que les gens sachent réellement sur quoi et pour quoi ils ont voté. Depuis pas mal de mandats, il y a un sacré écart entre les programmes politiques et ce qui est finalement mis en œuvre.

Encore une fois, c’est ce système sclérosé de la 5e république qui nous empêche de prendre par le mord et de façon sérieuse les vrais sujets. Parce qu’il met en avant plus une personnalité qu’un programme, parce qu’il est hyper clivant et fait dériver vers les positions les plus extrêmes et qu’il ne permet pas les « compromis » au bon sens du terme. Or la politique, c’est l’art du vrai compromis : bien sûr que l’on n’est pas d’accord les un.e.s les autres, mais il faut bien un compromis. Le refuser en politique, c’est une absurdité totale. En démocratie, il n’y a pas une partie de la société qui peut s’imposer aux autres. Pour que ça marche, il faut que cela se traduise au Parlement. Or tout est faussé par la présidentielle.

En France, on met en avant des individus et puis on discute sur un programme sans que les gens sachent réellement sur quoi et pour quoi ils ont voté.

Il y a toutefois une initiative intéressante dans cette primaire populaire, c’est le vote préférentiel entre candidat.es. Ses partisans revendiquent que ce mécanisme permet de casser la logique de la 5e république et son « vote utile ». Qu’est-ce que vous en pensez et comment vous envisagez la suite de ces élections ?

Ce vote serait intéressant si c’était la véritable élection qui se déroulait ainsi. Mais là ça reste trop limité et confidentiel pour produire de réels effets. J’envisage très mal la suite de ces élections. Là, on est en train d’entériner ce que l’on observe depuis un bon moment : la partie de la société qui veut bouger sur la question écologique et qui est la plus vivante déserte pour une grande part les instances électorales et la vie institutionnelle : C’est très grave parce que ça fait dériver l’ensemble du champ politique vers l’extrême droite. 

Est-ce qu’il n’y a pas tout de même une lueur d’espoir du côté de deux candidat.es qui portent une certaine exigence en matière sociale et écologique, comme Yannick Jadot et Jean-Luc Mélenchon ?

Les gens risquent de se répartir entre les deux. Mais déjà le fait que beaucoup ne s’expriment pas, même si Jean-Luc Mélenchon prétend aller les chercher, est un vrai souci. Il y a une abstention qui n’a cessé d’augmenter lors des dernières élections et qui risque d’être encore très importante cette fois-ci. On risque de se retrouver dans une configuration paradoxale, avec une expression politique complètement décalée par rapport à la réalité sociale, aux valeurs et aux soucis de la population sur le long cours.

Mais alors quel système politique fonctionnel imaginer qui prendrait en compte la question écologique ?

Je n’ai pas changé d’avis. Il faut un contrepoids au système représentatif. La Convention citoyenne sur le climat, c’était très sympathique, mais ça n’a changé l’opinion que de 150 citoyen.nes. Il y avait peut-être au départ une trentaine de climato-sceptiques, qui ne l’étaient plus du tout à l’issue du processus, mais ça ne change rien par rapport à l’opinion des Français. On reste dans ce qu’on appelle les « mini-publics ». La démocratie délibérative conçue de cette façon ne percole pas avec le gros de l’opinion et échoue à le faire bouger. Tant qu’il n’y a pas en même temps qu’une convention citoyenne une sorte d’animation du débat dans toutes les régions, pour s’adresser à l’ensemble de la population sur les informations que les participant.es à la convention reçoivent, ça ne change rien du tout ! Le parlement peut alors, comme il l’a fait, opérer tranquillement son travail de détricotage parce que l’opinion n’est absolument pas touchée dans son ensemble par le travail de la Convention citoyenne. Lorsqu’on prend des citoyens et qu’on leur fait suivre un régime d’informations particulier, ce ne sont plus des citoyens ordinaires, c’est tout bête. Mais rien ne change alors par rapport à la conscience générale d’une population.

On risque de se retrouver dans une configuration paradoxale, avec une expression politique complètement décalée par rapport à la réalité sociale, aux valeurs et aux soucis de la population sur le long cours.

Est-ce que ce ne serait pas alors un début de solution à une beaucoup plus grande échelle ?

Oui faire ça à une beaucoup plus grande échelle certes, mais il faut également déjà réformer le système d’informations. Là on a un système qui ne nous permet pas du tout de traiter les sujets sérieux. Si on y ajoute un système politique qui ne les traite pas non plus parce qu’il est toujours focalisé sur le court terme et sur un certain nombre d’intérêts qui sont prioritairement économiques, et bien ça bloque et ça avance très peu.

Il se tient actuellement une commission d’enquête parlementaire au Sénat sur la concentration des médias qui a auditionné certains milliardaires qui possèdent la plupart des médias français, comme Vincent Bolloré et Bernard Arnault. Que pensez-vous du système médiatique français actuel et de son « indépendance » ?

Sans le chaînes d’info continue en général et CNews en particulier, Eric Zemmour n’existerait pas. Mais CNews n’existerait pas sans les réseaux sociaux et les GAFAM. Ce qu’il faut comprendre, c’est qu’on ne peut pas isoler le système d’informations français de ce qu’il est devenu dans le reste du monde. On a un système d’informations hyper clivant qui empêche d’aller sur le fond et en France il se superpose à un système politique ayant exactement les mêmes défauts. La jonction entre ces deux systèmes provoque les effets les plus délétères. Il est clair que sans Vincent Bolloré, sans l’achat de CNews, sans les chaînes d’info continue où les gens y passent leur temps à blablater, l’info serait traitée de façon moins spectaculaire. Elles ont besoin d’infos spectaculaires et Zemmour leur en sert depuis des mois sur un plateau. Les autres chaînes moins extrémistes comme LCI ou BFM sont alors à la traîne de CNews qui donne le ton. Il y a à un niveau moindre le même type de tentative d’influence avec le livre Dieu, la science, les preuves de Michel-Yves Bolloré, frère du susnommé, qui a bénéficié d’une large couverture médiatique alors que c’est du grand n’importe quoi ! Tout ça n’a rien à voir ni avec la science, ni avec une réflexion théologique sérieuse. La physique ne prouve pas l’existence de Dieu, c’est de la sous-pensée de gare ! Tout est à l’avenant. Et cette opération, c’est aussi Vincent Bolloré qui avec son argent tire dans le plus mauvais sens, vers la crétinerie généralisée.

De manière générale, il y a la fragmentation que provoquent les réseaux sociaux, fragmentation qui entraîne le fait que les chaînes d’infos, pour avoir du chaland, sont toujours plus spectaculaires. Si on met par exemple un journaliste de CNN sur Fox News, celle-ci commence par perdre tous ses clients. D’ailleurs, elle commence aujourd’hui à être concurrencée par des chaînes encore plus extrémistes. On soumet tout à une logique commerciale. Souvenez-vous de ce que racontait François Léotard (ministre de la culture en 1987) sur le « mieux-disant culturel ». C’est idiot ! Quand tu marchandises les chaînes, ça marchandise les informations et ça entraîne forcément vers le plus grossier car c’est ce qui attirera le plus de monde. Le paysage médiatique des années 60, en présence d’une seule chaîne, c’était le contraire avec par exemple la volonté de rendre accessible au plus grand nombre la littérature française. Là c’est l’inverse : on sert aux gens la « soupe » de divertissement la plus dégoûtante qui soit car c’est ce qui va rapporter du fric !

On a un système d’informations hyper clivant qui empêche d’aller sur le fond et en France il se superpose à un système politique ayant exactement les mêmes défauts.

Est-ce qu’il ne faudrait pas en revenir notamment à ce que prônait le Conseil National de la Résistance et à considérer l’information comme notre bien commun à protéger des intérêts capitalistes ?

Il faudrait le faire à l’échelle européenne, avec d’abord la création d’un « GAFAM » européen sous capitaux publics. On obligerait tous les fonctionnaires à se servir de cet instrument, qu’il y ait tout de suite une base suffisante pour que cet outil soit performant. Ce qui fait la force des GAFAM, ce sont les milliards d’octets récupérés partout. Quand on sait aujourd’hui que certaines informations publiques doivent passer par Facebook, c’est quand même fou. Il faudrait en parallèle une agence européenne de l’information, pour éviter le côté très partisan qu’il y a dans un pays. Aujourd’hui, l’information reste en France de bien meilleure qualité sur France Inter que sur CNews. Certes ce n’est pas très difficile vous me direz. Personne ne peut croire réellement aujourd’hui que CNews produit de l’information sérieuse et de qualité, Vincent Bolloré inclus.

Est-ce que l’extrême droite ne donne pas l’impression d’avoir gagné la bataille culturelle et d’imposer aujourd’hui les termes du débat ?

Depuis septembre dernier, l’extrême droite a en effet imposé tous ses thèmes, même les plus fantasques. Qu’un type raconte aujourd’hui que le capitaine Dreyfus était peut-être coupable et que Pétain ait pu sauver des juifs et qu’il puisse être à 18% dans les sondages, ce n’est pas possible sans un matraquage d’absurdités et sans avoir au préalable rendu les gens totalement idiots. Il faut savoir qu’à l’échelle internationale, on a désormais de graves problèmes de QI. On a pu observer une augmentation globale du QI jusque dans les années 80 et désormais ça baisse. Par exemple au Japon, les « hikikomori », ces gens qui ne sortent plus et restent enfermés chez eux sur des jeux ou les réseaux sociaux, sont plus d’un million. Récemment sur le Métavers, une maison virtuelle vient de se vendre 60 millions de dollars ! C’est déjà cher pour une maison réelle, alors virtuelle… Pour le dire simplement, le système numérique rend les gens cons !

On est désormais dans « l’impérialisme de marché ». On a fait pénétrer la logique marchande sur tous les plans. L’information, le savoir, la vérité, les sciences… tout ! Ce que je décrivais dans mon ouvrage Une nouvelle Terre est la façon dont la modalité de jugement sur le fait de payer ou de ne pas payer s’est imposée à toutes les autres. Tout a commencé aux Etats-Unis avec la réforme de la Cour Suprême sous Nixon. Celle-ci a fait sauter les uns après les autres tous les plafonds de campagne pour les candidats. Ce qui fait qu’aux Etats-Unis aujourd’hui, la politique s’achète. Pas directement, car par exemple Hillary Clinton avait dépensé plus que Donald Trump, mais lui avec son côté excessif était repris par tous les médias, faisant ainsi une campagne plus tonitruante avec moins d’argent. Même s’il a eu au final moins de voix et que c’est le système des grands électeurs qui lui a permis d’être élu.

Si d’aventure, vous vous présentiez à l’élection présidentielle, quelles seraient vos priorités ?

Je me pendrais ?! Trêve de plaisanterie, j’essayerais d’avoir une ligne « réelle » en parlant des véritables problèmes et en ironisant sur les autres. Le « grand remplacement », il suffit de regarder les chiffres en face pour voir l’inanité du propos. Mais franchement, si on devient tous aussi fous que Zemmour, c’est peut-être une bonne chose finalement que l’on soit « grand remplacé ».

En fait, on n’arrive pas à imposer un autre récit, c’est aussi l’histoire du striatum de Sébastien Bohler. On a habitué les gens à un consumérisme complètement fou où on doit toujours aller sur tous les sujets vers le plus de facilités. Si on fait de la permaculture par exemple, ce n’est pas la solution la plus simple pour faire pousser des légumes. Comprendre que l’on doit changer, c’est accepter de faire des efforts, de s’autolimiter, accepter une forme de sagesse difficile à « vendre » dans un système où il faut toujours tirer vers le bas. Si on voulait vraiment mettre sur pied une société écologique, il y a un certain nombre de domaines pour lesquels nous aurions des sacrifices à faire. C’est évident ! A essayer de nier cela sans arrêt en racontant qu’on doit avoir un récit hyper séduisant, on perd du temps, et ce n’est pas possible que l’on puisse éviter à la fois les efforts et l’autolimitation.

C’est donc la nature même de l’individu qu’il faudrait commencer à changer si l’on voulait opérer un changement collectif ? On en vient à Gandhi et à son « sois le changement que tu veux voir dans le monde », non ?

Oui, au moins Gandhi il ne dissimulait pas les difficultés. A un moment donné, le discours de la difficulté peut marcher. C’est Churchill pendant la guerre par exemple. C’est possible que d’ici la fin de la décennie, ce soit ce discours qui prenne. Parce qu’on aura alors de très graves difficultés écologiques. Actuellement ce discours ne prend pas, ou alors dans certaines catégories très spécifiques de la population. Mais on a tout de même tout fait pour rendre un maximum de gens les plus abrutis possible, et on y est en grande partie parvenu. Le film Wall-E était assez bien représentatif de cela. La Terre y est devenue un tas d’immondices inhabitable. Les humains restent dans leur vaisseau piloté par des robots et ne peuvent même plus bouger, affalés devant leurs écrans et tous archi-crétins. Tout le système est fait pour nous abrutir, et avec le Metavers, ça risque bien d’être encore pire. Le seul motif d’espérance, c’est que comme les difficultés ne cessent de s’accroitre, des réflexes raisonnables ne peuvent que finir par remonter à la surface.

Mais attention, il ne faut pas oublier que le système médiatique grossit à la loupe certaines caractéristiques et en passent d’autres sous silence. Encore une fois, quand on sonde les gens, ce dont on parle actuellement dans la campagne présidentielle française n’est pas ce qui ressort le plus. Il y a plein d’initiatives, plein de choses en train de changer. Les question LGBTQ par exemple sont quelque chose d’anthropologiquement très important. Et le système traditionnel patriarcal part à vau-l’eau. Le mâle alpha qui écrase tout autour de lui et que fantasme Zemmour, peut-être certains le fantasment devant leur télé, mais je suis presque sûr qu’avec leur propre entourage, eux-mêmes ne se comportent pas comme ça.

Mais attention, il ne faut pas oublier que le système médiatique grossit à la loupe certaines caractéristiques et en passent d’autres sous silence.

Nous ne sommes pas forcément à l’abri d’une bonne surprise, car on reste sur des effets loupe qui sont produits par un système médiatique et des institutions qui tirent vers le plus bas. Ce système est tellement artificiel qu’il reste possible que ce ne soit pas les mêmes gens qui votent pour la présidentielle et les législatives par exemple, et qu’il y ait de vraies campagnes locales… On l’a vu il n’y a pas longtemps pour les élections municipales. Ce qui est sorti dans les grandes villes ne va pas forcément ressembler au vote de ces mêmes villes pour la prochaine présidentielle. Suivant le type de scrutin, les effets pervers de ce système sont plus ou moins forts, extrêmement réduits pour les scrutins municipaux mais jouant à fond pour la présidentielle.

Donc au final, il faudrait changer fondamentalement le scrutin présidentiel ?

Oui, sauf que c’est l’article 89 de la Constitution : il faut soit une majorité simple du Congrès, c’est-à-dire des deux chambres, soit une majorité des trois cinquièmes en fonction de la procédure retenue. Donc c’est très difficile de changer les institutions. Jean-Luc Mélenchon a par exemple parié là-dessus. Nous avions également travaillé sur ce sujet avec la Fondation pour la Nature et l’Homme quand on avait proposé le « big bang démocratique » pour proposer une méthodologie afin de passer en force sans trop bousculer la constitution. Tout ça ne peut être réalisé qu’avec un résultat présidentiel totalement détonnant, suivi d’une énorme mobilisation citoyenne. 

“The presidential election has come to resemble social media”: Dominique Bourg on the French Elections

Though survey after survey shows rising concern among the public about ecological and climate issues , the French presidential campaign has so far focused on identity and security. The candidacy of far-right polemicist Eric Zemmour has been centre-stage for months. Benjamin Joyeux asked Franco-Swiss philosopher Dominique Bourg about his views on election campaign and how environmental issues might be put back at the heart of public debate.

Benjamin Joyeux: What do you make of the French presidential campaign so far?

Dominique Bourg: Electoral logic plays a huge role and it has completely distorted things. The arrival of Eric Zemmour means that candidates only need to approach 20 per cent of the vote in the first round to have a chance of entering the second round. So everyone, especially on the right, is radicalising their speech to try to surf on anger and resentment as much as possible. Many people are in front of the television watching the news channels non-stop, and the more candidates take up extreme positions, the more attention they get.

The support for Zemmour is completely appalling and he’s obtained it through making often infamous and ridiculous remarks. I don’t even know if the people who want to vote for him really know why they do. The presidential election has come to resemble social media.

France is not the only country where politics revolves around constant clashes. What share of responsibility is specific to the institutions of the Fifth Republic?

To an enormous extent, the French presidential system polarises opinion. This phenomenon has exploded most forcefully in France and the United States, both Western democracies that are very much in crisis, and it is no coincidence that they are both presidential regimes. In the United States, it gets really scary. We might have thought that Donald Trump was a special case. But he has totally corrupted the political system and imposed himself on the Republican party. All candidates now have to pledge allegiance to him. Three-quarters of Republican voters now believe that the election was stolen. It might be an “alternative truth” as Trump claims, but the crazy thing is that it works.

We cannot understand this phenomenon without understanding what Big Tech and social media has managed to undermine. Social networks steer people towards the extremes and keep them there. The idea of ​​social networks is ultimately to replace traditional information with “punchy”, falsely spectacular information that evolves with our emotions. And, in today’s societies, emotions have become extreme: if we try today, for example, to show a teenager a film from the 1960s, they will struggle to watch it because of its rhythm and slowness.

What is happening in the United States and France is the coupling of emotional information with presidential institutions that push for extreme polarisation. In France, we do not have US-style bipartisan polarisation, but we do have a polarisation that operates on the substance, themes, and the type of discourse that takes hold. It’s how we end up, particularly on the right, with the worst kinds of discourse, like when Valérie Pécresse promised to “get the Karcher out” [on a visit to towns in the Provence region suffering from high rates of crime, the centre-right candidate reached for the high-pressure cleaner metaphor to explain her approach to law and order].

The idea of ​​social networks is ultimately to replace traditional information with “punchy”, falsely spectacular information that evolves with our emotions.

This does not match with what the opinion polls tell us. A Eurobarometer survey from July 2021 shows, for example, that for more than 93 per cent of Europeans, climate change is a serious problem, even very serious for 78 per cent of them. But these fundamental concerns of the French people are not at all what stands out in the electoral campaign. In particular because only people who continue to vote, the oldest, the most politicised speak. A whole part of the population, including the most precarious and young people, do not express themselves. Our vision is completely distorted.

Switzerland has a more decentralised and participatory political system. Is the climate cause easier to defend there?

Not really. Last June, for example, there was the vote on a CO2 law that was rejected by public opinion despite already being rather unambitious. The cantons, languages, ​​and cultures are very different compared to France and I think that the sensitivity of public opinion to climate change is lower than it may be in France. On the other hand, soime part of the Swiss population remains very aware of these subjects. But political life is certainly not as polarised in Switzerland as in France.

Our latest edition – Moving Targets: Geopolitics in a Warming World – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

Does giving proper weight the climate and biodiversity crises require changes to our democratic systems?

Yes, we have to change the institutions. I wrote “Towards an ecological democracy” over 10 years ago. Our current institutional system is incapable of assimilating scientific information and rewards partisanship. We cannot really introduce serious subjects to the election campaign today. We cannot do it on social networks either. In general, the representative political system privileges the present and immediate effects over longer-term action. For the climate, the logic is exactly the opposite: whatever we do for the climate, there will not be an immediate effect. The effects of our emissions are only felt in 20 or 30 years. The representative system as it exists today is out of step with the temporality of the climate.

In addition, the system rests on interests that it might not be possible to reconcile. In the past, there was a hollow consensus in our democracies on maximising the production of wealth and its redistribution. Today, it is clear that such a consensus, as we have known it since the late 19th century, cannot be reconstructed.

I insist on the fact that the two Western democracies that are at their worst today are the United States and France. Two presidential systems. Parliamentary and prime-ministerial regimes, as in Germany and other European democracies, still suffer from the deleterious effects of social networks and the extreme right, but they don’t get to the gangrene currently observable in France.

In particular because only people who continue to vote, the oldest, the most politicised speak. A whole part of the population, including the most precarious and young people, do not express themselves. Our vision is completely distorted.

What do you make of the “Popular Primary” trying to rally the Left and the ecologists around one candidate?

It’s not really working. The Popular Primary would work if there were at least one million people registered, which is unfortunately not the case. I had bet a little on the idea and supported it early on. But it is clear that it does not really work. It also risks just adding one more candidate to the Left, with Christiane Taubira, whose political career is questionable, regardless of her qualities.

This primary process risks that opaque schemes are used to resolve programme issues. I prefer a German-style system; a truly parliamentary regime where a government contract is drawn up by the parties over months in a transparent manner before public opinion. In France, we focus on individuals and then we discuss the programme. People end up not really knowing what they are voting for.

Once again, this sclerotic system of the Fifth Republic does not allow us to take issues seriously. Nor does it allow “compromise” in the good sense of the term. Politics is the art of real compromise. Naturally, we don’t agree with each other, but there has to be a compromise. To refuse it in politics is nonsense. In a democracy, there is not one part of society that can impose itself on others. For it to work, it has to be translated in Parliament. But the presidential election distorts everything.

In France, we focus on individuals and then we discuss the programme. People end up not really knowing what they are voting for.

Don’t the two candidacies taking social and ecological matters seriously, Yannick Jadot and Jean-Luc Mélenchon, offer glimmers of hope?

People are likely to split between the two. And the fact that many will not vote is also a real concern, even if Jean-Luc Mélenchon is claiming that he will mobilise their support. Abstention has continued to increase in recent elections and is likely to be very significant again this time. We risk finding ourselves in a paradoxical configuration, with a political expression that is completely out of step with social reality as well as the values ​​and concerns of the population over the long term.

What functional political system can we imagine that would take into account the ecological question?

A counterweight to the representative system is needed. The Citizens’ Climate Convention was very nice, but it only changed the opinion of 150 citizens. There were perhaps around 30 climate sceptics at the start who were no longer sceptical at all at the end of the process, but that does not change anything compared to the opinion of the French public. We remain in “mini-publics”.

Deliberative democracy conceived in this way does not align with the bulk of opinion and fails to move it. As long as the debate isn’t organised to coincide with citizen’s convention for the benefit of the whole population, it doesn’t change anything. The current gap enables parliament to quietly unravel the citizens convention’s work, as it has done.

Couldn’t the convention be seen as the beginning of a much larger solution?

Yes, if done on a much larger scale. However, we also need to reform the media system. Our current system does not allow us to tackle serious subjects. If we add to this a short-term political system that favours certain interests, we end up not getting very far.

There is currently a parliamentary inquiry underway in the Senate on media concentration. The billionaires who own most of the French media, such as Vincent Bolloré and Bernard Arnault, have both been interviewed by the commission. What do you think of the current French media landscape and its independence?

Without rolling news channels in general and CNews in particular, Eric Zemmour would not exist. But CNews would also not exist without social media and Big Tech. You cannot isolate the French media landscape from the rest of the world. We have a hyper-divisive informational system that prevents us from going to the heart of the issues and, in France, it is superimposed on a political system with exactly the same faults.

It is clear that without Vincent Bolloré, without the purchase of CNews, without the rolling news channels where people spend their time blabbering, the news would be treated in a less sensationalist way. Zemmour has been serving them up the spectacle they need for months. The other less extreme channels like LCI or BFM follow CNews, which often sets the tone.

In general, social media has caused the media to fragment. The news channels are forced to chase the spectacular to keep their customers. If, for example, you put a CNN journalist on Fox News, it would lose all its customers. We’ve subjected everything to commercial logic. Remember what François Léotard said about the “mieux-disant cultural”. It’s silly! [the former minister of culture privatised France’s main public TV channel based on the “best cultural offer”] When you commodify the channels, it commodifies the information and that inevitably leads to the crudest because that is what will attract the most people. The media landscape of the 1960s, with a single channel, was the opposite. It, for example, aimed to make French literature accessible to as many people as possible. Today it is the opposite.

We have a hyper-divisive informational system that prevents us from going to the heart of the issues and, in France, it is superimposed on a political system with exactly the same faults.

Shouldn’t we go back in particular to what the National Council of Resistance advocated and consider information as our common good to be protected?

It should be done on a European scale, first with the creation of a European tech player with public support. We could oblige all civil servants to use this instrument, so that there is immediately a sufficient basis for this tool to be effective. The strength of Big Tech firms is based on the billions of bytes they collect. We also need a European news agency, to counter the very partisan news that you see in national media.

The far right seem to be setting the terms of the debate. Have they won the cultural battle?

Since last September, the far right has indeed imposed all its themes, even the most fanciful. That a someone like Eric Zemmour can say that Captain Dreyfus was perhaps guilty and that Pétain was able to save Jewish people and still sit at 18 per cent in the polls is not possible without first making people totally stupid. You should know that internationally, we now have serious IQ problems. There was an observable rise in IQ level until the 1980s but now it is falling. Look at Japan, there are over a million “hikikomori”, people who no longer go out and stay locked up at home on games or social networks. Recently on the Metaverse, a virtual house sold for millions of dollars. The digital world is making people stupid!

If you were to run for president, what would your priorities be?

I’d hang myself. Jokes aside, I’d try to talk about the real problems and be ironic about others. Take the idea of the “great replacement”, you just need to look at the figures to see how silly it is. Frankly, if we all end up as crazy as Zemmour, maybe we should be “greatly replaced”.

We haven’t managed to impose another story. And people have become accustomed to a level of crazy consumerism. But, take permaculture for example, it is not the easiest way to grow vegetables. Understanding that we have to change means agreeing to make an effort, to limit oneself, to accept a form of wisdom that is difficult to “sell” in a race-to-the-bottom system. If we really want to build an ecological society, there are a number of areas where we will have to make sacrifices. We waste time by trying to dismiss this as a hyper-seductive narrative. We can’t avoid both effort and self-limitation.

So the very nature of the individual has to collective to bring about collective change? It’s back Gandhi and “be the change you want to see in the world”, right?

Yes, at least Gandhi did not conceal the difficulties. At some point, the discourse of hardship can work. It did for Churchill during the war, for example. It is possible that this discourse will take hold by the end of the decade. Because we will then have very serious ecological difficulties. Currently this speech is not cutting through, or only does for certain demographics. The only reason for hope is that as our difficulties increase, reasonable reflexes will eventually come to the surface.

Be careful though, we must not forget that media magnifies certain dynamics and ignores others. There are lots of initiatives and many things are changing. LGBTQ issues, for example, are something anthropologically very important. The traditional patriarchal system is going down the drain too. Zemmour might fantasise about the alpha male who crushes everything around him, and some people might fantasise about it too in front of their TV, but I’m pretty sure that they themselves don’t behave like that.

We are not necessarily immune to a good surprise, but we remain stuck with the magnifying effects of a media system and institutions that tend towards the bottom. This system is so artificial that it is still possible that a different set of voters turn out for the presidential and the legislative elections, for example, or that there are real local campaigns. The votes that we saw in the municipal elections will not necessarily look like the votes in the presidential election, even in those same cities. The perverse effects of the system are extremely reduced in municipal elections but fully effective in the presidential election.

So, in the end, we need to change how we elect our presidents?

Yes, except that you need to change article 89 of the Constitution. Depending on the procedure adopted, you either need a simple majority across two chambers, or a three-fifths majority. So it’s very difficult to change the institutions. It could only be achieved with a totally explosive presidential result, followed by a huge citizen mobilisation.

Why We Need to Be Able to Say No at Work

For most of us, life revolves around our jobs. As a result, efforts to improve people’s lives have focused on improving working conditions rather than challenging the centrality of work in our lives. Sociologist Marguerite van den Berg sets out to do just this in her recent book Werk is geen oplossing [Work is No Solution]. In this conversation with Belgian green politician Kristof Calvo, she explains how workers can recognise and assert their power.

Kristof Calvo: You write that everyone is tired and that no one has time, yourself included. Where did you find the time to write this book?

Marguerite van den Berg: I had a six-month fellowship at the Netherlands Institute for Advanced Study, and that gave me time to work on the book. But the pandemic shook things up. Suddenly everything that makes life worth living stopped – except for the work. I had to deal with that craziness. Suddenly I felt even greater urgency to write the book.

Every author has their own method. How did you work? With fixed days for writing or by finishing a short piece each day?

I already had some parts on paper, but I wrote as much as I could in the mornings. Our kids were still at home when my fellowship started in February 2021, but things improved from May onwards.

In your book, you argue for a different view: a shift from “I am tired” to “We are exhausted”. Is this the essence of your story?

Yes. I wanted to show that everyone is struggling on a personal level. Few dare to mention to those close to them that they are worried about how they will get through the next week. I felt compelled to acknowledge this collective feeling of exhaustion as well as its political dimension. I specifically did not want to reduce it to the vulnerability and precariousness of certain groups. Exhaustion does not only occur on the “margins”; it is happening across the full breadth of society.

Your message is clear. You don’t shy away from offending anyone in your analysis.

I address everyone directly by using “we”. Where I make a distinction, as when I speak of a “boss”, it’s a deliberate choice; I’m not referring to the person but rather the hierarchies at work that demand more and more from us.

Our latest edition – Moving Targets: Geopolitics in a Warming World – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

You’ve criticised unions for their response to the pandemic and the Dutch childcare benefits scandal. Why is that? [In late 2020, it emerged that the Dutch government had accused over 20,000 people of making fraudulent child benefit claims. The ensuing scandal led to the government resigning and early elections in March 2021.].

When the government decided to let the virus circulate, I expected the unions to stand up and protect people at work. But the unions have come to believe that it is good for everyone to have jobs and they focus on protecting jobs rather than workers.

Unions should have a better understanding of where the struggle between capital and labour is currently taking place. To a large extent, this struggle is over reproductive labour, the work that creates the conditions for people to do paid work and the work that is necessary for people to live. [In the benefits scandal,] in addition to institutional racism, working parents who outsourced care for their children became targets of the system. I find it incomprehensible that the unions did not beat their drums more forcefully at that point. The Christian National Trade Union Federation recognises this point, and recently argued for a 30-hour workweek without pay cuts.

So you think that seeing paid work as a form of women’s liberation is the wrong focus for feminism?

For women to do paid work they first have to outsource all kinds of difficult things to other women who have it even harder. Besides, a hierarchical relationship with a boss is a crazy place to look for liberation. Paid work can certainly be a means of emancipation. But I would like to see more imagination beyond the current economy and beyond paid labour. This theme runs throughout the book. I want to look beyond traditional thinking about our relationships, work, emancipation, and liberation. There are so many ways we can live together.

You claim that, from a historical perspective, the emphasis on paid labour is quite exceptional.

The idea of wage labour is recent; it originated in the industrial revolution. Before that, there were broader forms of work. A society based on commons, for example. Places where you lived from exchange, and where people shared things with each other. Fortunately, there are still many things we do for each other. But in a capitalist system, the market increasingly shields us from the basic things we need to live, forcing us to pay for them instead.

The unions have come to believe that it is good for everyone to have jobs and they focus on protecting jobs rather than workers.

Do you see your book as the beginning of a new conversation? Have you had any reactions from unions or feminist groups?

The book is still fresh. But I am open to a dialogue about the idea of work as a means of economic security. That idea runs very deep, and the unions are its biggest advocates. But when you see how much the welfare state has changed or broken down during its development, I find it remarkable that we keep falling back on old dogmas. We must think about alternatives.

Paid work is imperative for almost all political movements. A plea for living differently and slowing down is not so obvious for progressive politicians either…

Yes, I understand that. But we undermine our capacity to be good people when we fixate on work. We also damage the planet. That is not a theme of this book, but it is connected. As long as economic growth is the only way forward, green policies will be impossible. Living differently is about stopping the violence against people, animals, and the planet that accompanies capitalism.

You distinguish between the precariat, precarity, and precarisation. And you talk about precarisation as a strategy: using uncertainties to create new uncertainties.

I disagree with the so-called gap between the precariat and people who have their affairs in order. The 99 per cent suffer from insecurity; it affects us all. As long as we all fear ending up on the wrong side, we are willing to accept anything and everything. The only way to do something about this is to organise certainties outside capitalism, and therefore outside the market.

Is the acknowledgement of shared vulnerability important in stopping the contest where there are winners and losers?

Today, people are forced to join in the competition. They have no choice. This also applies to housing, for example. But you can deal with competition in two ways. Betting on winning with the constant fear of losing is one way. Or you can say: “I don’t like this game”. There is enough for everyone to live on; the question is how to organise it.

Uncertainty makes us work harder. How do you invite employers and governments to be more imaginative?

It is not for nothing that the goal of labour policy in Europe is called “activation”. In practice, this means a punitive welfare state that aims to get people to work. Activation increasingly means that you must pull your own weight; there are no longer any guarantees. I call that precarisation.

As long as economic growth is the only way forward, green policies will be impossible. Living differently is about stopping the violence against people, animals, and the planet that accompanies capitalism.

Unpaid internships are another example. You often find them in NGOs and in politics. People are prepared to work temporarily without pay for a job that is in line with their ideals.

There is a kind of love in that, but at the same time it makes people so vulnerable to exploitation. Doing a year-long internship after graduation is a violation of the minimum wage and only accessible to people who receive financial support from home. I still find it strange that NGOs also make use of unpaid internships. It is almost suspicious if someone wants to work for money. Sometimes people are shocked when I say that I work for money.

Is it time for a general strike?

Yes. Bosses can’t do anything without our labour. If we collectively stop working, everything will come to a standstill. And, due to the climate catastrophe as well, this is necessary. The call to work more to guarantee economic growth can be turned around: strike now, since continued economic growth is destroying our planet.

Our interests have always been enforced by collective actions. If you cannot join large strikes, organise something in your own smaller group. We must set limits on what our bosses ask of us. It’s always more; it’s never enough. There is always another request, another question, just as nurses are asked to take on extra shifts. The only limit is to collectively say “no”. You are not your work!

Sometimes employers and employees share a passion. Surely their socio-economic interests can coincide.

My point is that we must learn to distinguish between our interests and those of our bosses. When employees of the Berlin-based start-up Gorillas complained about overwork, their CEO asked them to understand that his company was in the “building phase” in the competitive market of rapid grocery delivery. This is quite shocking. It shows the boss presumes a shared interest as though the delivery people biking around the city with heavy groceries on their backs should be happy to contribute to his capital accumulation. These workers should be able to refuse back-breaking work and make their boss responsible for the health impacts of their job.

You encourage saying “no” more often. But in doing so, don’t you place a great deal of responsibility on the individual employee?

That’s why I’ve come up with five guidelines for how to tackle these challenges. I also stress that if you don’t succeed, this should not be seen as a failure. Saying “no” to the boss on a specific subject with a group of colleagues takes a lot of organisation and effort. But sometimes you can save your energy with small things. For example, you can switch off that screen at home and go and sit in the garden or the park for an hour.

Working at home offers the opportunity to take more control, but now our home is also the boss’s home.

I find it problematic that employers are aiming for fewer workplaces. In that case, they should also take over part of our housing costs. A place with the means to do one’s job is a basic and legitimate demand of workers. We have the right to refuse to work if there is no telephone, Wi-Fi connection, or an ergonomically designed workplace.

Saying “no” to the boss on a specific subject with a group of colleagues takes a lot of organisation and effort.

Everything starts with the realisation that there is room to say “no”…

Yes, and then to not feel guilty about it. The boss already takes a lot from you. We should be able to distance ourselves from the work ethic in which we feel such responsibility for our work.

Is how we live as humans also related to this?

The current way offers little opportunity to do things together. Nuclear families in isolated households all have their own kitchens, bathrooms, and washing machines. We can think of ways to better share reproductive labour. In the book, I give a few examples of what that might look like. Taking care of each other’s children without the need for a market player, for example. Feminist literature teaches us a lot about the detrimental effects of the isolated nuclear family, not least because of the violence against women and children.

In thinking about alternatives, you end up with a plea for more commons.

People have become very attached to their own homes and their own cars. We could share a lot more, and that can happen without the help of a Silicon Valley platform.

That sounds wonderful, but these are extra jobs that require time and organisation.

Indeed, but there are also many drawbacks to the way things work now. Women do the bulk of the world’s reproductive labour, and that leads to a very specific kind of exhaustion. The commons must be organised in such a way that this kind of task is shared. This will create all kinds of new problems and frictions and conflicts. I do not have a romantic vision about that. But outsourcing more and more work to the market is even more disastrous.

I want to move towards forms of global solidarity, and for that we need to get rid of capitalism.

Would a basic income make it easier to say “no”?

I am not so enthusiastic about the idea of a basic income. It only becomes interesting to me if we also manage to undermine the way we produce. As far as I am concerned, giving everyone 500 or 1000 euros and otherwise continuing with business as usual does not go far enough and creates new problems. I want to move towards forms of global solidarity, and for that we need to get rid of capitalism.

It seems that the love of work, which often exists, is somewhat overlooked. Work can also be a source of pride, can’t it?

Absolutely. I just think that there are other ways to live together where we can also find that pride and satisfaction. Then it does not necessarily depend on paid work. Our development and fulfilment can also come from building something together.

What would be your first initiative as a political leader? How would you bridge the gap between your world of ideas and political practice?

I’m not sure if I can translate it in such a way. At the moment, it is very important for left-wing parties to refute Mark Rutte’s Netherlands and show that politics don’t only take place in municipal councils and parliaments. Connecting with the various social struggles that are taking place is important, whether it be Extinction Rebellion, Black Lives Matter, or the housing struggle. All of these are expressions of the same question: How can we live together with less violence? How can we make things fair for all of us? In the end, all these issues are connected. A left alternative will have to work with all kinds of organisations to arrive at truly left-wing choices.

This interview was first published in Dutch in De Helling.

Portuguese Elections: What Next After Years of Left-Wing Government?

Portugal heads to the polls in a week. For years an outpost for successful progressive government in the European Union, Portugal’s Socialist-led government lost its majority in late 2021. What can we expect from the snap elections? What role will Portugal’s green political forces play in shaping the country’s future?

Portugal is commonly thought to be a left-wing country. There are good historical, political, and sociological grounds for this assumption. In 1974, a left-wing revolution overthrew a fascist and colonialist empire that had lasted nearly half a century. Leftist principles shaped the party system that emerged following the revolution and their influence can still be seen today. The largest centre-right party and member of the European People’s Party is still known as the Social Democratic Party and uses orange as its primary colour. Its traditional right-wing frenemy was known until the 1990s as the Democratic and Social Centre. Unique among Western liberal democracies, Portugal’s constitution even calls for the establishment of a “path towards a socialist society”.

A graphic displaying the political position of different Portuguese governments from 1975 to 2015.

Yet these left-wing roots have not always produced governments on that side of the political spectrum. Since its return to democracy, Portugal has had 21 years of right-wing government, 11 years of centre-left governments supported by the Right, and only 5 years (2005 to 2009) of a single-party centre-left government.

Everything changed in 2015. After a long social and economic crisis and six years of pro-austerity right-wing rule, the Portuguese Left won a majority in parliament. Burying their differences, they installed one of the most stable governments in the country’s short democratic history. Despite (or perhaps because of) its plurality, the alliance of three parties – the centre-left Socialist Party, the radical Left Bloc, and the Marxist-Leninist Communist Party together with its sister-party The Greens – proved remarkably solid.

From 2015 to 2019, the Portuguese Left used their majority to restore social rights that had been stripped away under the guise of austerity, raise wages, and combat precariousness in the labour market. Consequently, Portugal experienced its lowest budget deficit as well as the highest economic growth since it joined the Eurozone. The government also managed to slow the massive wave of emigration of more than half a million Portuguese. The fragility of the coalition gave parliament prominence, which arguably raised the standards of this relatively young democracy.

Our latest edition – Moving Targets: Geopolitics in a Warming World – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

In the 2019 elections, public support for this political solution was clear. The ruling Socialist Party increased its vote share by 4 percentage points, while the Left Bloc maintained its historically high 10 per cent vote share. The Communist Party lost a quarter of its voters, partly due to a demographic decline in its strongholds. Having entered parliament in 2011 and joined a party system that had been mostly unchanged since 1975, the People, Animals, Nature party (PAN) also quadrupled its representation in 2019.

While previously, the Socialists had required the agreement of both the Left Bloc and the Communist Party to pass legislation. After the 2019 elections, the support of only one of those parties was necessary. A Socialist proposal could be accepted even without either’s approval, provided the other parties abstained.

It was only a matter of time before the political solution through which the Left had ruled since 2015 crumbled. In 2020, the Socialist Party and the Left Bloc voted in favour of the proposed budget and the Communists and PAN abstained. Later that year, the revision of the budget due to the pandemic was opposed by the Communists, while the 2021 budget lacked support from the Left Bloc. In 2022, the budget was rejected altogether, after PAN abstained and all other parties voted against it.

Despite having the largest left-wing majority in any European parliament, the Portuguese Left was unable to form a stable government and new elections were called. The political games of the Left parties thus brought a successful governing model to an end.

The campaign has seen politicians talk more about themselves rather than how to build a better country in the post-pandemic world.

The three Greens

Portugal has the unique distinction of having its three green parties, which are not divided by personal differences but rather their diverse political histories and worldviews.

(Left to right) The logos of Ecologist Party “The Greens”, LIVRE and People, Animals and Nature Party

The oldest of these actors is the Ecologist Party “The Greens” (PEV), founded in 1982 under the influence of the Communist Party. PEV works closely with the Communist Party and has run alongside them in every election at every level of government since its inception. While their cooperation is very close, and their policies similar in most areas, PEV tends to differ from the Communists on progressive and cosmopolitan topics, with the Communists taking more conservative positions. Bullfighting is one such exception. A Portuguese tradition in rural areas where the Communists are popular, PEV prefers to distance itself from the practice. The party has always had two members of parliament, giving them a Green parliamentary group. This election might prove difficult for the Greens and both MPs risk losing their seats.

People, Animals, and Nature party is currently the strongest green political force. Founded in the early 2000s as an animal rights party, it was modelled after the Dutch and German parties for the animals and led by the president of Portugal’s Buddhist Union. It eventually shed its animalist and religious elements and evolved into a full-fledged centrist green party. The party entered parliament in 2015. In 2019, it gained four MPs and one member of the European Parliament. Since then, it has experienced deep challenges including a change in leadership, defections of one of its MPs and its sole MEP, and strong attacks from the agricultural lobby.

Finally, LIVRE (which means free but stands for Freedom, Left, Europe, Ecology) was created in 2014 with the goal of establishing an independent green-left party in the image of the European Greens. LIVRE elected one MP in 2019, but only four months later it dismissed its sole lawmaker due to a lack of trust between her and the party. The dispute was broadly seen as the end of the party. Nonetheless, the pre-election debates established Rui Tavares, the party’s lead candidate and former MEP, as a force to be reckoned with, particularly after receiving praise from across the political spectrum in a debate with the far-right candidate.

In most nations, these three threads of green politics would coexist, somewhat peacefully, in a single party. But this has not yet happened in Portugal.

Portugal has the unique distinction of having its three green parties, which are not divided by personal differences but rather their diverse political histories and worldviews.

While PEV will strive to keep its two MPs, its future is inextricably linked to that of the Communist Party. Unlike most of its European counterparts, the Portuguese Communist Party has been a driving force for progress and a crucial player in securing democracy in the country. Its sustained strength at the local level and its action at the national level have upheld social and economic rights. However, it has failed to rejuvenate its electorate. This election could determine its future.

PAN and LIVRE, on the other hand, have much in common. Both aim to elect MPs in Lisbon, Porto, and Setúbal, and will most likely be competing for those seats. Despite their distinct political backgrounds, their current election campaigns converge on topics: climate action, universal basic income trials, working time reduction, energy efficiency, and specific ongoing environmental issues including the construction of a new airport in Lisbon and the development of lithium mining. Both aim to be strong enough to join the ruling majority.

In future, we might look back at the 2022 elections as a watershed point in the emergence of a strong and independent green voice in Portugal. Considering that green parties have developed productively across Europe as alliances of different political origins, there is no reason to believe this cannot happen in Portugal.

After the elections

With Covid-19 numbers skyrocketing across the country, the campaign has moved from the streets to TV and social media, with a frustrating fixation on possible governing coalitions. The campaign has seen politicians talk more about themselves rather than how to build a better country in the post-pandemic world.

The big stories of next week’s election could be the growth of new actors on the Right, particularly Iniciativa Liberal (Liberal Initiative) and the far-right Chega. Though possible, a right-wing win remains unlikely. Even if the main centre-right party stages an upset and wins the election, it will struggle to find a majority that excludes the far-right Chega. If this occurs, Portugal, which was without a parliamentary far-right until 2019, may find itself in the all-too-familiar predicament of being forced into disliked political solutions (such as a grand coalition) to maintain a cordon sanitaire. Alternatively, we could watch the centre-right yield to anti-democratic forces once again.

Portugal seems headed for another period of political turmoil.

The most likely scenario is that the centre-left Socialist Party will again win the elections. The country’s plural Left political majority that ruled the country from 2015 to 2019 was well liked and gathered social approval. Yet its main actors now distrust each other so a repeat seems unlikely. The Socialists have two potential alternatives. If they have significant electoral strength, newer actors such as Green parties PAN and LIVRE could join a new governing majority. Otherwise, the centre-left Socialists could once again look to their right for support in approving budgets and lead a minority government.

In any event, Portugal seems headed for another period of political turmoil. It all might just end when António Costa tries his move to Brussels in 2024. It would not be a first. José Manuel Durão Barroso left his post of Prime Minister in 2004 to lead the European Commission. António Costa makes no secret of his wish to move to a European job, adding that he was offered the chance to replace Donald Tusk as President of the European Council in 2019.

Zrozumieć nowe, jedwabne szlaki energetyczne

Europejska inicjatywa „Global Gateway”, stawiająca sobie za cel finansowanie inwestycji infrastrukturalnych. Pomysł podobnego programu, który padł w gronie państw G7. Oto zachodnie odpowiedzi na trwające niemal dekadę pasmo chińskich inwestycji, realizowanych pod hasłem Inicjatywy Pasa i Szlaku (BRI). Projekt ten jest nie tylko narzędziem poszerzania wpływów i zwiększania obrotów handlowych, ale również zapewnienia bezpieczeństwa społeczno-ekonomicznego Chin. Ta szeroko zakrojona wizja stanowi dowód na znaczenie trzech kluczowych aspektów geopolityki w XXI wieku. Kluczową sprawą staje się dostęp do energii. Technologia stanowi źródło siły. Obszary współzależności są ważniejsze niż kiedykolwiek.

Po dojściu do władzy w roku 2013 chiński prezydent, Xi Jinping, postanowił odpowiedzieć na „zwrot w stronę Azji” Baracka Obamy, wykorzystując do tego spowolnienie gospodarcze, doświadczane przez Zachód od 2008. Opracował on plan, opierający się na trzech filarach: wzmacnianiu relacji między Pekinem a jego bezpośrednim sąsiedztwem w celu zagwarantowania pokoju na granicach i wypchnięcia USA z Azji, zagwarantowaniu zbytu dla chińskiej nadwyżki produkcyjnej oraz zabezpieczeniu szlaków z i do Chin przy równoczesnym ustabilizowaniu ich modelu rozwojowego. Tak oto narodziły się nowe, jedwabne szlaki.

Plan ten został oficjalnie ogłoszony we wrześniu roku 2013 w trakcie przemowy, wygłoszonej w Nur-Sułtanie (dawnej Astanie, stolicy Kazachstanu). Przywołując ducha dawnych karawan, które przemierzały niegdyś Azję Środkową, Xi zaproponował strategiczne partnerstwo między Chinami, Kazachstanem, Kirgistanem i Uzbekistanem, którego elementem byłyby szeroko zakrojone inwestycje w drogi, koleje czy infrastrukturę energetyczną. Miesiąc później Xi zaproponował wzmocnienie więzi między Chinami a Stowarzyszeniem Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN)[1] poprzez rozwinięcie „Inicjatywy wodnego jedwabnego szlaku XXI wieku”. W marcu roku 2015 Komisja Rozwoju Narodowego i Reform opublikowała poświęcone pomysłowi materiały, skupiając się na pokazywaniu wielostronnych korzyści z jej realizacji. To tu pojawiła się jej oficjalna nazwa – Jeden Pas i Jedna Droga. Szybko została ona jednak porzucona, ustępując miejsca Inicjatywie Pasa i Szlaku (BRI). Nowy tytuł podkreślić miał fakt, że nie chodzi tu o pojedynczą inwestycję, ale o całą ich sieć.

Tchnięcie nowego życia w słabiej rozwinięte gospodarczo prowincje na zachodzie Chin stanowi jeden z podstawowych celów tych nowych jedwabnych szlaków[2]. Sinciang, kluczowy dla BRI region, jest na drodze do bycia kluczowym hubem energetycznym, będącym bramą dla transportowanych z Azji Środkowej węglowodorów. Znajdujący się 3 tysiące kilometrów na zachód od Pekinu region zajmuje powierzchnię 1,6 miliona kilometrów kwadratowych, w dużej mierze pokrytych pustyniami otoczonymi wysokimi górami. Nie był on historycznie częścią strefy wpływów Chin Han – jego mieszkańcami są posługujący się językiem z rodziny tureckich Ujgurzy. Ich aspiracje, związane z pragnieniem większej autonomii dla Sinciangu, spotkały się z brutalną odpowiedzią komunistycznych władz. Wśród narzędzi represji znalazła się przymusowa sterylizacja, sinizacja, oraz budowa obozów dla internowanych.

Sinciang jest na drodze do bycia kluczowym hubem energetycznym, będącym bramą dla transportowanych z Azji Środkowej węglowodorów

Kreślenie jedwabnych szlaków

Szeroki zakres idei BRI przejawia się w sieci, która bez ma przez Eurazję i mieć swe odnogi w Afryce, Amerykach, a nawet w Arktyce. Jako że Chiny regularnie modyfikują uwzględniane w niej trasy, dostosowując je do swej agendy politycznej, trudno dokładnie ją opisać. Niektóre kraje zdecydowały się też na wyjście z tego pomysłu – Australia na przykład podjęła taką decyzję w kwietniu 2021 roku, zaniepokojona przypadkami chińskiego szpiegostwa czy próbami korupcji politycznej[3].

Część z tras budzi jednak szczególną uwagę Pekinu. Ta z Xi’an do Duisburga odtwarza dawne szlaki, przechodząc przez Sinciang, Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Iran oraz Turcję, umożliwiając transport produktów przeznaczonych na rynek europejski, jak również energii i surowców do samych Chin.

Azja Środkowa stanowi serce tego projektu – zarówno pod kątem bezpieczeństwa energetycznego, jak i kwestii geopolitycznych. Odnogi BRI wiodą do Rosji, Pakistanu oraz przyjaznych wobec Chin państw takich jak Bangladesz, Mjanma, Laos czy Kambodża. Kluczowy szlak morski to korytarz Wenecja-Szanghaj, łączący po drodze Ateny, Dżibuti, Gwadar w Pakistanie oraz Hambantotę na Sri Lance.

Kluczowe trasy prowadzą do Regionu Autonomicznego Sinciang-Ujgur. Graniczy on z ośmioma państwami – Afganistanem, Kazachstanem, Kirgistanem, Indiami, Mongolią, Pakistanem, Rosją i Tadżykistanem, stanowią idealną bramę, z której promieniować mogą chińskie wpływy w Azji Środkowej. Od lat 90. XX wieku Chiny wybudowały szereg przejść granicznych, doprowadziły również do zintegrowania chińskich i kazachskich linii kolejowych. „Podwójne miasta”, takie jak Horgos (Chiny)/Khorgos (Kazachstan), które pojawiły się wzdłuż granicy tych dwóch państw, stanowią kluczowe elementy tej strategii.

Te nowe korytarze mają za zadanie na nowo zdefiniować globalny ład poprzez stworzenie „sznura pereł” – zestawu portów (tak morskich, jak i suchych), które przyjmować będą chińskie produkty i potencjalnie będą mogły służyć za bazy aktywności ekonomicznej, a także na potrzeby militarne[4]. Aby nie wzbudzać niepokoju partnerów wspomnianymi projektami infrastrukturalnymi zajmują się osobne, państwowe firmy, takie jak China Communications Construction Company.

W latach 2013-2015 w Inicjatywę Pasa i Drogi zaangażowanych było około 60 krajów. Do roku 2020 liczba ta wzrosła do niemal 130. Chiny dążą do tego, by była ona jak najwyższa, ale kilka partnerów pozostaje dla nich kluczowych: to Pakistan, Kazachstan oraz Mjanma.

Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
This article is from the paper edition
Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
Order your copy

Pakistan czerpię dumę ze swej roli w projekcie. W roku 2015 46 miliardów dolarów zostało zarezerwowanych na stworzenie korytarza ekonomicznego między portem w Gwadarze a położonym w południowym Sinciangu Kaszgarem. Głębokomorski port w Gwadarze odgrywa tu niezwykle istotną rolę strategiczną – i to z różnych powodów. Pakistańska baza wojskowa gwarantuje Chinom odpowiedni poziom bezpieczeństwa – w przyszłości może wręcz umożliwić Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej stworzenie tu własnego przyczółka. Jako że położony jest w pobliżu Zatoki Omańskiej jest dobrym miejscem do transportowania węglowodorów z Bliskiego Wschodu do Chin. Terminal ciekłego gazu ziemnego pozwoli zarówno na jego import z Kataru, jak i możliwość skroplenia surowca z Iranu. Powiązana z ropociągiem rafineria pozwoli z kolei na przesył ropy do Sinciangu.

Kazachstan, ze względu na jego znaczące zasoby węglowodorów, otrzymuje przeszło 70% chińskich inwestycji w Azji Środkowej[5]. Gospodarka tego kraju opiera się przede wszystkim na eksporcie ropy i gazu (na jego terenie znajduje się 3% światowych zasobów), jak również uranu (12%). Przez ten rozległy kraj o jednej z najniższych gęstości zaludnienia na świecie biegnie szereg ważnych ropociągów i gazociągów.

Mjanma stanowi kolejne źródło zabezpieczenia chińskiego bezpieczeństwa energetycznego. Otwarcie korytarza pomiędzy portem Sittwe w Mjanmie a Kunmingiem w Chinach doprowadziło do dywersyfikacji źródeł energii. Pekin zaznaczył również swoją obecność na należących do sąsiada Wyspach Kokosowych, położonych na północnym wschodzie Zatoki Bengalskiej. W roku 1992 skonstruował on elektroniczną stację do gromadzenia informacji wywiadowczych na Wielkiej Wyspie Kokosowej, służącą do monitorowania ruchu morskiego w okolicach położonych raptem 20 kilometrów dalej indyjskich Wysp Adamańskich. Istnieją również plany budowy bazy wojskowej na sąsiedniej Małej Wyspie Kokosowej. Niedawne zawirowania polityczne w Mjanmie stanowiły obiekt uważnej analizy Chin. Powrót dyktatury mógłby pomóc im w odzyskaniu kontroli nad sytuacją oraz w ograniczeniu amerykańskich i japońskich wpływów w tym rejonie.

Pogoń za energią

Silny wzrost gospodarczy, który przez ostatnie dekady był cechą charakterystyczną Chin, przyczynił się do gwałtownego wzrostu zapotrzebowania na energię, dodatkowo stymulowanego przez sztucznie zaniżone jej ceny. W związku z brakiem (pomimo olbrzymiej powierzchni kraju) zasobów ropy czy gazu głównym źródłem energii elektrycznej jest tu węgiel. Choć Chiny dysponują jego sporymi złożami, to większość z nich znajduje się z dala od wielkich metropolii – w Sinciangu, Shanxi oraz Mongolii Wewnętrznej. Fakt ten, w połączeniu z kwestiami środowiskowymi i zdrowotnymi, niską produktywnością czy problemami z podażą surowca przyczynił się do tego, że Pekin od roku 2009 jest importerem węgla na olbrzymią skalę (w roku 2020 sprowadził do kraju 304 miliony ton tego surowca)[6].

Trwanie komunistycznego reżimu zależne jest od funkcjonowania umowy społecznej, uzależnionej z kolei od wysokiego tempa wzrostu. Walcząc o przetrwanie partia nie szczędzi wysiłków na rzecz utrzymania energochłonnych gałęzi gospodarki, takich jak produkcja cementu, stali czy szkła. Tłumaczy to zresztą upowszechnianie się przeszacowanych, nierzadko wręcz irracjonalnych projektów infrastrukturalnych. Zapewnienie ciągłych dostaw energii dla przemysłu jest tu sprawą najwyższej wagi.

Trwanie komunistycznego reżimu zależne jest od funkcjonowania umowy społecznej, uzależnionej z kolei od wysokiego tempa wzrostu

Choć projekt BRI przedstawiany jest jako sposób na ograniczenie problemów z nadprodukcją, to jego kluczowym aspektem jest ten, związany z geostrategicznym wymiarem energetycznym – szczególnie istotnym w obliczu faktu, iż funkcjonowanie obecnych szlaków zależy od szeregu punktów węzłowych. Przykładem może być Cieśnina Malakka, leżąca na obszarze silnie doświadczającym problemu piractwa. Na południowym krańcu przeprawy zlokalizowany jest z kolei sojusznik Stanów Zjednoczonych – Singapur. W wypadku konfliktu z USA blokada Malezji oraz Cieśniny Sundajskiej byłaby w stanie sparaliżować Chiny.

Import energii z Azji Środkowej przez Sinciang staje się zatem kluczowym elementem BRI. Pekin chce przede wszystkim zabezpieczyć realizację ropociągu z Atasu w Kazachstanie do Alashankou w Chinach. Już istniejący ropociąg, łączący Turkmenistan z Szanghajem (przez Horgos) pozwala Chinom otrzymywać co roku 55 miliardów metrów sześciennych gazu ziemnego z Turkmenistanu, Uzbekistanu oraz Kazachstanu. Inwestycja, będąca częścią Inicjatywy Pasa i Drogi, zahacza o cztery strony świata Azji Środkowej. Powstały w ten sposób korytarz energetyczny ciągnie się przez 9 tysięcy kilometrów – od Morza Ksapijskiego aż po chińskie wybrzeże.

Zazielenianie jedwabnych szlaków

W BRI swoją rolę do odegrania – inną niż zasoby kopalne – mają również odnawialne źródła energii. Choć Chinom zależy na zabezpieczeniu dostaw energii to marzą również o wysyłaniu w druga stronę zaawansowanych (szczególnie zaś zielonych) technologii.

Pekin, przez wieki będący naukowym mocarstwem, doświadczył jednak w ostatnich wiekach długiego okresu stagnacji. Sytuacja zaczęła się zmieniać w l. 70 XX wieku, kiedy to rozwój technologiczny stał się kluczowym celem podejmowanych reform. Wymóg tworzenia przez zagraniczne firmy, chcące operować w Chinach, spółek joint venture z lokalnymi partnerami znacząco wzmocnił rolę Chin jako centrum innowacji. Prezydent Hu Jintao (2003-2013) był pierwszym liderem państwa, który czuwał nad realizacją jasno zarysowanej narodowej polityki innowacyjności. Plan Xi Jinpinga – ogłoszony w roku 2015 Made in China 2025 – stawia sobie za cel umieszczenie kraju w ścisłej, globalnej czołówce w najbardziej zaawansowanych technologiach, szczególnie zielonych oraz cyfrowych.

Od czasu podpisania paryskiego porozumienia klimatycznego w roku 2017 – a jeszcze bardziej od momentu, w którym wycofał się z niego Donald Trump – Chiny zaczęły pozycjonować się w roli czempiona ochrony środowiska. 22 września roku 2020 prezydent Xi jednostronnie zadeklarował, że Chiny osiągną neutralność klimatyczną do roku 2060. W rok później obiecał z kolei zakończenie inwestowania w zagraniczne elektrownie węglowe oraz „wzmocnienie wsparcia innych krajów rozwijających się w zakresie rozwijania zielonej i niskowęglowej energetyki”[7]. Stanowisko to, poza poszerzaniem udziału rynkowego w rozwijających się sektorach gospodarki o wysokiej wartości dodanej, ma za zadanie wymusić na Zachodzie dokonanie wyboru między podnoszeniem kwestii łamania praw człowieka a współpracą z Pekinem w kwestiach klimatycznych. Chińska dominacja w obszarze minerałów ziem rzadkich, przejawiająca się w udziale w ich globalnym wydobyciu na poziomie 90% w roku 2016 oraz zdolnościach przetwórczych sięgających 75% globalnego zapotrzebowania, jest tu potężną kartą przetargową[8].

Pomysł na stymulowanie „zielonego” charakteru BRI w celu eksportowania niskoemisyjnych technologii zaczyna zatem trafiać na podatny grunt. Chinom udało się już stworzenie czołowych, międzynarodowych firm w sektorach związanych z ochroną środowiska, takich jak energetyka wiatrowa, magazynowanie energii czy fotowoltaika. Wraz z osiągnięciem stanu dojrzałości przez ten rynek nowe jedwabne szlaki mają stać się drogami, którymi zielone technologie energetyczne płynąć mają z Chin do reszty świata. Przeszło tuzin tego typu projektów realizowanych jest już w Pakistanie – w tym inwestycje w odnawialne źródła energii w rodzaju HydroChina Dawood Wind Power Project na wschód od Karaczi.

Przeszkody polityczne

Pomimo bezdyskusyjnego wsparcia ze strony Pekinu oraz mocnych stron samej idei, Inicjatywa Pasa i Drogi ma również swoje słabości, które zagrażają realizacji całej strategii. Pierwszą – i niewątpliwie największą – są tu same Chiny, a właściwie ich własny obraz, jaki chcą prezentować na arenie międzynarodowej.

Od czasu objęcia władzy przez Xi Jinpinga tradycyjna wstrzemięźliwość Chin ustąpiła miejsce zupełnie nowemu podejściu, określanego mianem „wilczej dyplomacji”. Wykorzystując w nadziei awansu w strukturach, chińscy dyplomaci konkurują ze sobą w prezentowaniu nacjonalistycznego ferworu. Nie wstrzymują się też już przed atakowaniem krytyków Chińskiej Republiki Ludowej. Choć strategia ta ma służyć rodzimym odbiorcom, to jej konsekwencje poza granicami kraju potrafią bardzo mu szkodzić. Badania opinii, zrealizowane w roku 2020 przez Pew Research Center w 14 różnych krajach pokazują, że 74% ankietowanych ma negatywną opinię o ChRL[8].

Konsekwencje realizowanych takimi środkami dyplomacji odczuwane są również w samych Chinach. W kwietniu roku 2020 Australia publicznie zaapelowała o śledztwo, dotyczące pochodzenia COVID-19. Pekin odpowiedział rezygnacją z importu australijskiego węgla, co przyczyniło się do zimowych zakłóceń w dostawach energii, kiedy jej produkcja nie była w stanie dorównać popytowi. W rezultacie Chiny zmuszone zostały do zwiększenia importu z Pakistanu. Islamabad sam jednak nie był w stanie zaspokoić chińskiego zapotrzebowania, przez co zwiększył import surowca z… Australii – po to, by móc później sprzedawać do Chin. Rosnąca nieufność może jak widać zmniejszyć szansę na realizacją kluczowego celu BRI – eksportu zielonych technologii do Europy.

Dla rozwijających się gospodarek istotnym zmartwieniem jest ryzyko utraty suwerenności. Budowa znajdującego się w Sri Lance portu Hambantota, położonego na trasie z Pakistanu do Chin, kosztowała około 350 milionów dolarów. Sfinansowana została niemal w całości ze środków Chińskiego Banku Eksportowo-Importowego. Jego przeskalowanie oraz niezdolność do konkurowania z dynamicznym portem w Colombo przyczyniło się do osiągania niedostatecznych zysków, co zmusiło Sri Lankę do rozpoczęcie negocjacji restrukturyzacji zadłużenia z Chinami. Pekin zgodził się na anulowanie długu w zamian za 99-letnią dzierżawę portu, która rozpoczęła się w lipcu 2017 roku. Już w 2018 Międzynarodowy Fundusz Walutowy zaczął ostrzegać przed chińskimi pożyczkami, jako że ich sięgające 7% oprocentowanie może oznaczać kłopoty z ich spłacaniem na dłuższą metę[9].

Europa jest w kwestii Chin podzielona. Grecja (z powodu portu w Pireusie) oraz Włochy (Genui oraz Triestru) są zależne od chińskich inwestycji, zdecydowały się zatem na dołączenie do Inicjatywy Pasa i Drogi. Europa Północna, szczególnie zaś Niemcy, pozostaje ostrożna w krytykowaniu Pekinu z powodu swego uzależnienia od eksportu do Chin. Francja, również zwykle ostrożna, zmuszona została do przerwania milczenia w momencie, gdy chińska ambasada w Paryżu dopuszczać się zaczęła prowokacyjnych działań, atakujących swobody kulturalne czy wolność akademicką.

Jakakolwiek analiza w tym temacie musi również odnieść się do chińskiej „aksamitnej izolacji”. Środkowe Królestwo marzy o byciu wielką potęgą – brak mu jednak sojuszników. Relacje z Rosją wydają się niejednoznaczne. Oba te kraje pragną podważyć powojenny ład międzynarodowy, dzielą również ze sobą pewne podobieństwa ideologiczne. Przy tym wszystkim są jednak również rywalami. Wejście Chin do Azji Środkowej stanowi otwarcie się na region tradycyjnie uznawany przez Moskwę za swoją strefę wpływów. W roku 2015 Rosja doprowadziła do powstania Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej, w której znalazły się również Białoruś, Kazachstan, Armenia oraz Kirgistan. Władimir Putin ogłosił wówczas, że unia ta dołączy do projektu nowych jedwabnych szlaków. Uczestnicząc w BRI Rosja działa na rzecz zachowania swoich wpływów, proponując Chinom na przykład, że gwarantować będą bezpieczeństwo Azji Środkowej.

Tak naprawdę niewiele krajów dzieli realne, ideologiczne powinowactwo z Pekinem. Wietnam częściowo zerwał swe więzi z potężnym sąsiadem po wojnie w roku 1979, nie jest zainteresowany Inicjatywą Pasa i Drogi czy chińskimi pożyczkami. Korea Północna uznawana jest za nieprzewidywalny, ale istotny protektorat, zabezpieczający chińską granicę na jej północno-wschodnim odcinku. Choć tamtejsze kopalnie węgla karmią chiński przemysł, słabość północnokoreańskiej produkcji czyni z Pjongjangu podrzędnego partnera handlowego. Choć Chiny odpowiadają za 83% eksportu Korei Północnej, to przekłada się to na obroty rzędu raptem 2,8 miliarda dolarów. Północnokoreańskie PKB to około 1,5% tego, którym poszczycić się mogą Chiny.

Inne, bliskie Chinom kraje współpracują z nimi wyłącznie z powodów ekonomicznych, narodowych czy osobistych. Niedawne zmiany frontu Wysp Salomona czy Kiribati, które to zerwały relacje dyplomatyczne z Republiką Chińską (Tajwanem) na rzecz Chińskiej Republiki Ludowej, możliwe były dzięki szczodrości Pekinu. Choć Chiny mogą stawać się silniejsze, to ich soft power wciąż pozostaje słaba. Mimo wysiłków prezydenta Xi „chiński sen” ma problemy z wyjściem poza Wielki Mur.

Kolejnym, komplikującym sytuację czynnikiem jest skala partii komunistycznej oraz jej biurokratycznych, walczących o wpływy klik, komplikujących procesy decyzyjne. Polowanie na politycznych oponentów, realizowane pod hasłem walki z korupcją, prowadzi do zakłóceń w funkcjonowaniu kluczowych ministerstw. Nominacje, częściej niż na bazie kompetencji, podejmowane są pod kątem lojalności danej osoby wobec Xi Jinpinga. Także i w tym względzie Chiny są swoim największym wrogiem.

Wspomnieć również należy o firmach – oficjalnie prywatnych, ale w praktyce wspieranych przez państwo – które decydują się na wspomniane inwestycje energetyczne w oczekiwaniu na subsydia. Chętnie biorą udział w proponowanych im projektach po to, by mieć dobrą opinię w oczach władz – nawet, jeśli oznacza to zakwestionowanie reguł dobrego zarządzania. Nowe jedwabne szlaki, w szczególności zaś ich komponent energetyczny, wymagają olbrzymich zastrzyków kapitału. Budowa portów, ropociągów czy rafinerii kosztuje – i to sporo. Poziomy niezbędnych do realizacji tych projektów inwestycji szacuje się na wysokie kwoty: od imponujących 4.000 miliardów aż po astronomiczne 26.000 miliardów dolarów.

Starania Pekinu o przyciągnięcie zagranicznych inwestorów zderzają się najczęściej z uprzejmym odmowami – te ogromne projekty infrastrukturalne nie przynioszą wysokiej stopy zwrotu z inwestycji, a kraje, w których są realizowane, nie cieszą się przesadną stabilnością. Same Chiny trudno zreszta uznać za wzorzec przejrzystości. Już dziś zaobserwować można pierwsze oznaki spowolnienia tempa. O ile w okresie 2014-2015 pożyczki sięgały 150 miliardów dolarów to w 2017-2018 wskaźnik ten spadł do poziomu 100 miliardów[10].

Japonia – tradycyjny sprzymierzeniec Stanów Zjednoczonych, utrzymuje dobre relacje z Indiami. Jej interakcje z Chinami pozostają bardziej skomplikowane. Tokio jasno wyraziło swoją niechęć wobec nowych jedwabnych szlaków. W roku 2015 zaprezentowało własną strategię Indo-Pacyficzną we współpracy z Azjatyckim Bankiem Rozwoju. Sercem opierającego się na liberalnych wartościach „Partnerstwa na rzecz Jakościowej Infrastruktury” o wartości 100 miliardów dolarów ma być energia. Japonia ma nadzieję, że firmy z tego kraju poprzez partnerstwa publiczno-prywatne z państwami Azji oraz Afryki przyczynią się do zwiększenia ich produkcji energii – w szczególności geotermalnej. Do roku 2019 środki przeznaczone na ten projekt uległy niemal podwojeniu do poziomu 200 miliardów dolarów[11]. Tokio podkreśla wysoką jakość swej ekspertyzy technologicznej oraz infrastrukturalnej, chcąc odróżnić się od wciąż niezbyt przekonującego „Made in China”. W roku 2017 ówczesny japoński premier Abe Shinzo wraz ze swym indysjskim odpowiednikiem Narendrą Modim zainaugurowali pierwszą nitkę kolei wysokich prędkości w Indiach, w 80% sfinansowaną z japońskich źródeł.

Nowe jedwabne szlaki stanowią kluczowy element chińskiej strategii niezależności i rozwoju. Pekin ma nadzieję zdywersyfikować swoje źródła energii, zwiększając równocześnie swe wpływy w regionie i na arenie międzynarodowej. Po części chodzić ma również o zerwanie z powojennym, liberalnym porządkiem. Choć Chiny sysponują środkami, umożliwiającymi im realizację tej wizji, to wciąż stoi przed nią niemało wyzwań. Kosztowne finansowanie, zaniepokojeni partnerzy, polityczne kiksy czy rywalizaujące inicjatywy mogą przeszkodzić w realizacji Inicjatywy Pasa i Drogi.

Powyższy materiał stanowi skrót artykułu, opublikowanego przez GREEN (Géopolitique, Réseau, Énergie, Environnement, Nature).

Tłumaczenie: Bartłomiej Kozek

[1] ASEAN to organizacja składająca się z 10 krajów: Brunei, Kambodży, Indonezji, Laosu, Malezji, Mjanma, Filipin, Singapuru, Tajlandii oraz Wietnamu.

[2] Éric de La Maisonneuve (2018). “« Une ceinture, une route » ou le versant chinois de la mondialisation »”. Revue Défense Nationale, 810(2018/5), s. 81-88.

[3] Emmanuel Véron i Emmanuel Lincot (2021). “L’Australie face à la Chine : la montée des tensions”, The Conversation. 18 marca 2021.

[4] Kevin Merigot (2019). “ ‘Collier de perles’ et bases à usage logistique dual”. Geostrategia. 7 lutego 2019.

[5] Alain Cariou (2018). “Les corridors centrasiatiques des nouvelles routes de la soie : un nouveau destin continental pour la Chine”. L’Espace géographique 47(1), s. 19-34.

[6] “China’s coal consumption seen rising in 2021, imports steady”. Reuters. 3 marca 2021

[7] Vincent Ni (2021). “‘Betting on a low-carbon future’: why China is ending foreign coal investment”. The Guardian. 22 września 2021.

[8] Laura Silver, Kat Delvin I Christine Huang (2020). “Unfavorable Views of China Reach Historic Highs in Many Countries”. Pew Research Center. 6 października 2020.

[9] Przemówienie Christine Lagarde, wygłoszone w Pekinie w ramach forum “New Silk Roads”, kwiecień 2018. Patrz też: Florine Maureau (2021). “Le piège de la dette chinois se referme sur les intérêts français”. Portail de l’Intelligence Économique. 25 marca 2021.

[10] Dane zaczerpnięte ze strony internetowej The Belt and Road Monitor, prowadzonej przez RWR Advisory Group.

[11] Julie Babin (2019). “La Stratégie Indo-Pacifique libre et ouverte, un contre-projet japonais aux Nouvelles routes de la soie ?”. Groupe d’études et de recherche sur l’Asie contemporaine. Wrzesień 2019.

Peame rääkima, miks leiavad muutused aset ainult läbi kommunikatsiooni

Alates pandeemiast, kuni hiljutise meeleheitliku vägede väljaviimiseni Afganistanist, on rahvusvahelised kriisid andnud alust arutelule selle üle, kas Euroopal jätkub tänases ettearvamatus maailmas piisavalt vahendeid, et tagada oma julgeolek. Kuigi mõned väidavad, et Euroopa piirid tuleks sulgeda ning teised, et julgeolek sõltub täielikult relvajõust, on turvalisema ja rahumeelsema maailma jaoks ülioluline ka rahvusvaheline koostöö. Julgeolek tähendab täna palju enamat kui sõjavägi. Rääkisime Soome Välisministri Pekka Haavistoga mõnedest suurematest küsimustest, millega Euroopa täna silmitsi seisab.

Green European Journal: Millised on Euroopa suurimad geopoliitilised väljakutsed?

Pekka Haavisto: Soomes ja niisamuti ka Soome Roheliste seas vaatame me julgeolekuväljakutseid laiemast perspektiivist. Julgeolek ei seisne ainult sõjalistes pingetes, suurvõimude vahelises konkurentsis või hübriidohtudes, vaid ka looduskeskkonna muutustes, inimõiguste rikkumistes ning migratsioonis. Suurimaks geopoliitiliseks väljakutseks on selgelt kliima küsimus ja tuleks toonitada, et kliimamuutuste leevendamine on julgeoleku allikaks ka laiemalt.

Soomes viitab sõna „geopoliitika“ traditsiooniliselt Venemaale ja Venemaa ning Lääne vahelistele suhetele. Vaadates aga tänast globaalset mängulava, mõjutab USA ja Hiina suhe praegu Euroopat isegi rohkem. Hiina ei ole enam pelgalt kolmas tegija – riigist on saanud Ameerika Ühendriikide kõrval üks peamistest suurjõududest. Euroopa jaoks ei seisne USA, Hiina ja ka Venemaa vahelised pinged mitte üksnes suurvõimude vahelises konkurentsis, vaid ka väärtustes. Euroopa tugevus põhineb väärtustel, mida see esindab. Kui võtta kitsas geopoliitiline vaade, vaadatakse kaarti nii, et kes on kelle naaber jne. Kui vaadata aga väärtuseid, on erinevaid kombinatsioone palju rohkem.

Millisena näete Euroopa Liidu geopoliitilist rolli?

Ma isiklikult pooldan – ning see on ka Soome valitsuse seisukoht – Euroopa Liidu julgeolekuvõimekuse arendamist. Euroopa strateegilise kompassi väljaarendamise arutelud on mõistagi alles algjärgus. Samuti oleme Soomes täiesti teadlikud, et paljude EL-i riikide julgeolek põhineb sõjalisel koostööl läbi NATO liikmelisuse. 21. sajandi uued julgeolekuohud ei asenda aga vanu tasandeid, pigem lisavad uusi – hübriidtasand, kübertasand jne.

Institutsioonina on Euroopa Liit võimeline reageerima nendele uutele tasanditele efektiivsemalt kui traditsioonilised sõjalised liidud nagu NATO. Kõik Euroopa riigid on viimastel aastatel küberrünnakutega silmitsi seisnud. Tõeliseks küberturvalisuseks on vaja enamat kui vaid sõjalised võimekused. On vaja ka tsiviilvõimekust ja tsiviilametkondade suuremat kaasatust. Kõik, mida EL saab teha, et suurendada võimekust nende laiendatud julgeolekuväljakutsete osas, on teretulnud. EL-i julgeolekupoliitika vundamendiks peaks olema reaalne vastus tervise-, hübriid- ning kliimariskidele.

Euroopa Liit peab arendama ka tugevamat kiirreageerimissuutlikkust. Peale seda, mis juhtus Kabuli lennujaamas, küsisid paljud Soome parlamendis: „Kus oli EL? Millised EL-i institutsioonid olid evakuatsiooni kaasatud?“ See oli selge näide olukorrast, kus EL pidanuks rohkem koostööd tegema ja kus see koostöö oleks liidule kaarte kätte mänginud. Kiirreageerimisvõimekus pole vajalik mitte üksnes Kabuli laadsetes olukordades – keskkonnakatastroofide ja väljakutsete seisukohast on see kriitilise tähtsusega. Kui ma töötasin ÜRO Keskkonnaprogrammis (UNEP), arutlesime „roheliste barettide“ üle. Tänased julgeolekuohud on üleujutused ja metsapõlengud ning EL peaks olema suuteline ühtselt reageerima, kui need tabavad, seda nii Euroopas kui ka üle maailma.

Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
This article is from the paper edition
Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
Order your copy

Kabuli lennujaama evakuatsioon oli traagiline ja kaootiline lõpp Lääne osalusele Afganistanis. Mida peaks Euroopa vägede väljaviimisest õppima?

Afganistani peatüki järelmõjudest tehakse mitmeid analüüse ning erinevatel Euroopa riikidel saavad olema ka erinevad vaated. Praegu eksisteerib vähemalt kolm konkureerivat narratiivi. Ameerika narratiiv on küllaltki kitsas – nende seisukohast lähtuvalt olid nad Afganistanis oma riikliku julgeoleku huvides. Kui nende julgeolek sai tagatud, oli aeg lahkuda. Euroopa narratiiv on laiem. See väidab, et jah, me olime seal enda ja teiste demokraatlike riikide julgeoleku huvides, kuid meie kohalolek seisnes samuti ka Afganistani arendamises, demokraatias ja naiste ning tüdrukute õiguste edendamises. Kolmas narratiiv on Talibani narratiiv, mille kohaselt on Afganistan nüüd vaba: okupatsioon on läbi, välisjõud lahkunud ja rahu taastatud. Ajalugu kujuneb nende kolme võistleva narratiivi järgi.

Afganistani olukorda vaadates on järgmine katastroof juba ukse taga. Demokraatia, naiste ja tüdrukute õiguste ning hariduse kadu oli juba iseenesest katastroof. Nüüd seisab Afganistan silmitsi näljahädaga. Rahvusvahelised arenguorganisatsioonid Afganistanis seisavad silmitsi väga keerulise olukorraga. Euroopa ees on hirmuäratav küsimus: kas me peaksime toetama riiki, et selle inimesed saaksid igapäevase eluga hakkama, kuigi me ei tunnista Talibani? Et meditsiiniõed ja kooliõpetajad saaksid palka? See on põhjus, miks EL tahab praegustes oludes arutada „humanitaar-pluss“ initsiatiivi. Samuti tõdeb Euroopa, et Afganistani stabiilsus on regiooni ja kogu maailma jaoks oluline.

Niisiis on Euroopa äkitselt silmitsi väga keerulise reaalsusega. Oli suur pettumus, et Dohas toimunud rahukõneluste käigus ei kerkinud esile ühtset riiklikku valitsust, et Euroopalikke väärtusi oleks rohkem austatud. Euroopa määratles tulevikukoostöö tingimused: inimeste vaba liikumine, inimõiguste laiemalt ja naiste ning tüdrukute õiguste austamine. Hetkeseisuga ei ole Taliban täitnud mitte ühtegi nendest eeltingimustest.

Kas Afganistani kogemus muudab seda, kuidas Soome ja EL lähenevad inimõiguste propageerimisele üle maailma?

Laiaulatuslike rahuvalve ja kriisiohjamise operatsioonide peamine küsimus on, kas nad on ka päriselt efektiivsed. Loomulikult on frustratsioone ja me peame analüüsima, mis läks valesti. Afganistani õppetunnid tuleb arvesse võtta kõikvõimalike tuleviku aktsioonide planeerimises, näiteks Saheli regioonis, Nigeris või Malis. Samas ei arva ma, et Afganistanis toimunu muudaks sekkumise kontseptsiooni, et hoida ära fundamentaalseid inimõiguste rikkumisi. Ühinenud Rahvaste Organisatsiooni otsuste kaitsmine ja edendamine on jätkuvalt osa meie ampluaast. Afganistan ei ole viimane konflikt, kus välisabi vaja läheb.

Sellegipoolest on siin õppetunde. Aastast 2002 töötasin ma UNEP-i ridades Afganistanis. Käisime Talibani külades, kus kohtusime Talibani toetajatega. Nad küsisid: „Mida head saab rahvusvaheline kogukond meie jaoks teha? Kas te saate kaevusid kaevata? Kas te saate koole asutada?“ Kui naasime Kabuli, selgitasime Afganistani valitsusele, et olime kohtunud opositsiooni toetajatega ja nad sooviksid näha oma regioonis arendusi. Oli alati häiriv saada avaliku meelepaha osaliseks, sest me olime rääkinud valede inimestega ja et me peaksime rääkima ainult nendega, kes toetavad valitsust. Meie abi väärisid ainult „õiged“ inimesed. Konfliktijärgse olukorra vaatlemine mustvalgena on katastroofiline retsept. Peale konflikti on vaja algusest peale võimalikult suurt kaasatust, et uut saaks hakata üles ehitama.

ÜRO otsuste kaitsmine ja edendamine on jätkuvalt osa meie ampluaast.

Afganistanist lahkumine järgnes teisele suurele geopoliitilisele šokile – pandeemia kogemusele. Jõukamad riigid on varunud hulgaliselt vaktsiine ja paljud vaesemad riigid on neist ilma jäänud. Vaktsiinidest ja meditsiinitarvikutest on saanud geopoliitilised mõjutusvahendid. Kuidas peaks Euroopa reageerima?

Covid-19 peatüki päris alguses ilmestas paljusid Euroopa riike solidaarsuse puudumine, mis oli täiesti kohutav. Riigid asetasid iseendid esikohale ja sulgesid piire, et meditsiinitarvikud ja kaitsevarustus ei jõuaks naabriteni. Jälle küsisid kõik: „Kus on Euroopa?“ Vaktsiinide kasutuselevõtt võimaldas lõpuks Euroopa riikidel tagasi samale lainele saada. Üldiselt on pandeemia kogemus olnud üsna valus. Põhja-Euroopas on Soome ja Rootsi pandeemiale küllaltki erinevalt lähenenud, mis on kohati pingeid tekitanud. Tervishoiupoliitikas on vaja suuremat üleeuroopalist koordinatsiooni, mida praegu alles ehitatakse.

Pandeemiavastane võitlus lõpeb alles siis, kui see on kõikjal võidetud, seega solidaarsus vaktsineerimise küsimuses on ülioluline. Uute viiruse variantide esilekerkimise tõkestamine on võitlus ajaga. Euroopa peab toetama neid riike, mis on oma vaktsineerimisprogrammidega alles alguses või poole peal. Esmalt saab see juhtuda läbi COVAX-i, kuid pikaajaline lahendus peab olema vaktsiinide tootmise toetamine üle kogu maailma. Olen rääkinud näiteks India, Rwanda ja Senegali välisministritega ja neil kõigil on plaanid vaktsiine tootma asuda. Euroopas peame tegema kõik, mis võimalik, et võimaldada riiklike ja regionaalsete vaktsiinide tootmine.

Liigume edasi kliima ja ökoloogiliste teemade juurde välispoliitikas. Ökoloogilise kriisi halvimate mõjude ärahoidmine sõltub mitte ainult Euroopa, vaid kogu maailma süsinikuheidete vähendamisest. Millised juhtkange saab Euroopa tõmmata, et globaalseid kliimameetmeid kiirendada?

Selles küsimuses lasub Euroopal iseäralik vastutus. Soome sihib süsinikuneutraalsust aastaks 2035 ja praeguse tempo juures võib meil see siht potentsiaalselt õnnestuda juba mõni aasta varemgi. Euroopa tasandil on kliimaneutraalse Euroopa eesmärk väga positiivne samm. Mis puutub juhtkangidesse, toimuvad kõnelused suurte tegijatega nagu Venemaa ja Hiina, et veenda neid oma eesmärke esile tõstma. Arenevate maadega on tähtsaimaks meetmeks pakkuda neile tuge kliima olukorraga kohanemiseks ja ligipääsu uutele tehnoloogiatele. Üks uus lähenemine, mille Soome on võtnud, on rahandusministrite koalitsiooni loomine kliimamuutuste küsimuse adresseerimiseks. Koalitsioonist võtab täna osa 65 riiki, mida juhivad täna kahekesi Soome ja Indoneesia. See on meeldetuletus, et kliimamuutused ei ole vaid keskkonnaministrite lahendada. Esimese järgu otsustajad on just finantsiministrid, kes saavad planeerida majanduslikku ja sotsiaalset arengut nii, et kliimaeesmärke saaks lahendada.

Kommunikatsioon ei tähenda oma väärtuste ja põhimõtete maha müümist. See tähendab maailma, milles me elame ja selle tõeliste riskide mõistmist.

Euroopal on enim mõjuvõimu olnud ilmselt just enda naabruskonnas. Energiat puudutav geopoliitika on Ida-Euroopas eriti pingeline. Nord Stream 2 gaasitoru ehitus on mastaapne fossiilkütuse projekt, mis ähvardab jätta Poola ja Ukraina isolatsiooni. Kuidas see situatsioon teile tundub ja millist rolli saab Euroopa Roheline Kokkulepe siin mängida?

Maagaasi tõusev hind teeb olukorra keeruliseks, eriti talvekuudel. On oht, et inimesed hakkavad energia hinda seostama roheliste poliitikate ja energiaüleminekuga. Samas on selge, et Venemaa valitsus mõjutab poliitilise mõjuvõimu ettekäändel varustuskindlust. Moldova leping Venemaa riigi kontrolli all oleva, Euroopa suurima maagaasi varustaja Gazpromiga lõppes sügisel. Gazprom on lepingut küll pikendanud, ent tõstab nüüd järsult hindu.

Minu diplomaatiline vastus Nord Stream 2-e puudutavatele küsimustele on, et kuigi juhe jookseb läbi Soome lahe, ei puuduta see Soomet. On selle sihtriikide asi, kuidas gaasijuhe nende plaanidega sobitub ning nende keskkonnaeesmärke mõjutab. Mis puudutab Euroopa Rohelist Kokkulepet, siis siin on üheks keeruliseks küsimuseks, kas rahastada tuumaenergeetikat. Siin on mitmeid eraldusjooni. Tuumaenergeetika tekitab aga juba oma olemuselt sõltuvussuhteid tarnijatega ning tuumajäätmete käitlemine on jätkuvalt suur väljakutse. Kogu selles temaatikas oleks minu valik investeerida taastuvenergiasse.

Kuidas mõjutab roheline poliitika teie välispoliitilist lähenemist?

Soome Rohelised on rohepoliitikasse alati laiapõhjalisemalt suhtunud. Erakonna väga varajastel aastatel oli võimuvõitlus ökoloogide ja laiemat rohelist tegevuskava pooldavate osapoolte vahel, kus üks pool toetas kitsamat, keskkonnakaitsele suunatud poliitilist suunda ning teine pool teemasid nagu inimõigused, feminism ning erivajadustega inimeste õigused. Laiemapõhisem osapool võitis ja sellest on kujunenud poliitilise edu võti. Kuigi meie poliitikaid iseloomustab eeskätt loodushoid ja ökoloogiline temaatika, on Soome Rohelised olnud valitsuses juba viis korda just tänu sellele tegevuskavale.

Hetkel on Roheliste käes välisministeerium, siseministeerium ning keskkonnaministeerium, mis ühtlasi koordineerib kliimaküsimusi. Roheliste ministritel on seega palju võimalusi mõjutada riiklikku, aga ka Euroopa tasandi poliitikat. Kui laual on arutelud maailma üldisest olukorrast ja käimasolevatest kriisidest, tõstatame me alati keskkonnaturvalisuse küsimusi – konfliktide, rahu ja kliima ning keskkonnaküsimuste vahelisi seoseid. See on perspektiiv, mille roheline poliitika saab võtta enda juhtida.

Põhjamaadel on rahu väärtustamisele ja muudele sarnastele põhimõttele tuginev aktiivse välispoliitika maine. Kas Euroopa Liit saaks Põhjamaade lähenemisest eeskuju võtta?

Põhjamaade mudelil on kolm Euroopa Liidu jaoks huvitavat elementi. Esmalt, Põhjamaad suudavad teha omavahel tihedalt koostööd, olenemata küllaltki fundamentaalsetest välispoliitilistest erimeelsustest. Kui Taani, Island ja Norra on NATO liikmed, siis Rootsi ja Soome ei ole. Samas ei ole Island ja Norra Euroopa Liidu liikmed. Sellegipoolest koondume me viiekesi ühtse perena kokku, kuna jagame omavahel väärtuseid, mis on nende erinevate liitude ülesed.

Teiseks on kindlaks jõuõlaks aktiivne lähenemine arengupoliitikale. Siin on Taani, Norra ja Rootsi tihtipeale Soomest isegi tugevamad – järjepidevalt suurendatakse eelarveid ülemeremaade arenguabiks. Igas riigis on populiste, kes ei nõustu solidaarsusega ülejäänud maailma suhtes. Ei soovita näha migrantide Euroopasse saabumist või Euroopa Liitu tegemas kulutusi ülemeremaade arenguabiks. Sellise solidaarsuse puudumise osas tuleb meil ettepanekuid välja käija. Maailmas, milles me täna elame, ei või kunagi teada, millal sellist abi võib endal vaja minna.

Viimaks on Põhjamaad nõus läbirääkimisteks peaaegu kõikidega. Kuigi Krimmi piirkonna illegaalne okupatsioon ja inimõiguste rikkumised Aleksei Navalnõi juhtumi näitel mõisteti hukka, säilitasid Põhjamaad dialoogi Venemaaga. Oleme kõik äärmiselt mures Valgevenes toimuva üle. Sellegipoolest üritan hoida kontakti oma Valgevene osapoolega, sest meil tuleb leida tee sellest kriisist väljumiseks. Sarnaselt on vajalik dialoog opositsiooni ja valitsuse vahel. Inimestega, kellega sa ei nõustu, tuleb rääkida. Kommunikatsioon ei tähenda oma väärtuste ja põhimõtete maha müümist. See tähendab maailma, milles me elame ja selle tõeliste riskide mõistmist. Me ei saa ehitada rahu ilma kommunikatsioonita.

To Save the Planet, Forget about the Globe

A ground-breaking movement calls for the recognition of the inherent rights of nature and non-human species. This vision seeks to displace human beings from the central, privileged place they have hitherto occupied to act on the world and shape it in their interests. Rather, humans are one element in a complex, tangled web of life, whose right to exist and thrive needs to be reconciled with those of the planet’s other inhabitants.

The Magpie River courses through rich boreal forests, vast scenic gorges, and thunderous waterfalls on its nearly 300-kilometre journey through eastern Québec. The immense waterway is a place of deep cultural significance and alluring adventure. For the Indigenous Innu people of Ekuanitshit, who know the river as Muteshekau-shipu, it is an important part of their traditional territory that requires respect and stewardship. For tourists seeking its world-renowned white-water rapids, it is a place of excitement and adrenaline. But it is also a place rich in potential for hydroelectric energy. As the river nears the end of its journey, it churns through a 40.6-Megawatt-generating station before finally reaching its mouth on the shores of the mighty Saint Lawrence. Local communities have long been concerned that there may yet be further developments along the Magpie. But, after a decade-long campaign, the Magpie’s mouth may have gained a new faculty curious to rivers: the right to speak for itself.

In February 2021, the Innu Council of Ekuanitshit and the local municipality of Miganie passed motions to grant the Magpie River legal personhood. The resolutions granted the Magpie nine legal rights including the right to flow, to be protected from pollution, and to maintain its integrity. But perhaps the most interesting right recognised is the right to take legal action on its own behalf. The move comes after a decade of slow campaigning against future hydroelectric dams on the river, which divert and disrupt waterways and have a detrimental impact on biodiversity. That fight seemed to have been won in 2017, when Hydro-Québec promised to rule out future projects. However, only two months later, Canada’s National Observer learned that the Québec government was refusing to enshrine concrete protections into law. Seeking further legal tools for protection, campaigners looked to both longstanding Innu beliefs in the inherent life of the Magpie and the burgeoning “rights of nature” movement. The river is now the first in Canada to be recognised as a living entity, adding to the growing number of waterways, forests, and mountains around the world that have achieved such status. Perhaps one of the biggest successes of the rights of nature movement was in New Zealand, where in 2017 Māori campaigners secured the national government’s recognition that the Whanganui River is a unique living entity from source to sea, not simply a resource to be used by humans.

Our latest edition – Moving Targets: Geopolitics in a Warming World – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

Debating who governs nature

It may seem strange to grant a river legal personhood, but we might consider that all sorts of non-human entities are granted such status, from government agencies to corporations. Of course, this leaves the question of how the Magpie will represent itself in any future legal battle. The Innu Council of Ekuanitshit and the municipality of Miganie have agreed to appoint guardians who will speak on behalf of the river and represent its interests in court, although it is unclear how existing laws would accommodate such representation. Whether the Magpie River will be spoken for accurately or listened to seriously remains to be seen, but the “rights of nature” movement may offer interesting solutions for broader problems of environmental governance.

While the movement has been gaining ground over the past decades, there’s an ongoing debate in academic disciplines from geography to cultural theory. This is the debate over whether we need to move away from a human-centric perspective on the planet in order to protect nature and ourselves from the worst impacts of anthropogenic climate change. It is not only a debate about how we conceive of the world and our place within it, but also about how we relate to the planet in our politics, culture, economies, and laws. From the deliberations in various academic disciplines, one question that has emerged is: how can nature be governed by humans while also ensuring that it is not being overdetermined by us? There is also a debate to be had which humans do the governing.

Humans have historically governed nature through top-down mechanisms created by states and international institutions and arbitrated by legal systems. This “international” approach to environmental governance, is carried out by states and often arbitrated by institutions, agreements, and treaties between them. The problems inherent in such an approach are well known and we only need to consider the failure of most states to stay on track with the goals of the Paris Agreement to see this.

Fundamental geopolitical problems of state competition and the myth of endless economic growth remain within any international framework that aims to protect the environment. Indeed, the small steps achieved at the COP26 summit in Glasgow suggest that states may be pathologically incapable of abandoning growth, with most observers agreeing that fundamental problems have not been solved. The need for concrete goals on net-zero emissions by 2050 and ambitious renewable funding have become only more urgent following the dire projections of the International Panel on Climate Change’s (IPCC) sixth assessment report published August 2021. The intransigence of states seems to loom over any hopes of progressive international climate policy. So, we seem to be left with the question of how we can create new frameworks for coherent and unified climate policy that supersede national concerns.

We need to move away from a human-centric perspective on the planet in order to protect nature and ourselves from the worst impacts of anthropogenic climate change.

The problem with thinking globally

Of course, the international approach is not the only one available. The work of civil society actors such as academics, nongovernmental organisations, and others may be suggestive of a “global” approach that seeks to constitute a non-state community for environmental protection. While it often uses state and international mechanisms, such a global approach attempts to shift authority away from the state and towards a broader basis of power that is centred not on sovereignty and gross domestic product (GDP), but on science and environmental ethics. This approach decentres the state and international institutions in a positive way; it attempts to overcome the geopolitical exigencies of competition and economic growth, focusing instead on values, expertise, and ethics. The figure of a unified globe seems to emerge from this approach. Such an approach avoids the competition of states for power and resources, shifting to a focus on the benefits for a much wider community than a single state, namely a global community. In addition to the political difficulties inherent in shifting from an international to a global framework, some scholars have argued that the entire notion of the global remains problematic because it is essentially human-centric, limiting the possibility to engage with the natural world in the kind of way that the Innu people and Miganie municipality are doing with the Magpie River. This has been the argument of the historian Dipesh Chakrabarty, who has recently critiqued what he terms “global ways of thinking.”

For Chakrabarty, “global” does not refer to the entirety of the world, but rather to a particular mode of thought. This mode of thought is deeply human-centric and refers less to the world itself than to the projection of a fully knowable world that is “out there.” In other words, to think globally is to assume the world is essentially an object – or set of objects – that could in theory be fully apprehended and systematically categorised in human thought. This is the globe that emerges from the processes of colonisation and globalisation. It is the reduction of divergent worldviews and cosmologies into a singular world, a global system determined by hegemonic political relations. Along similar lines, the cultural theorist Claire Colebrook has argued that thinking globally creates, “an earth of a single time, single market, and single polity.” The worlds of different peoples are reduced to the fully synchronised world of the “global community.” The worlds of non-human life remain outside this community. The figure of the globe, theorised in this manner, becomes what the political scientist Jairus Grove has termed “the great homogenisation” of the planet. The planet is essentially reduced to the human conception of it, and it is really only a certain privileged type of human that does that conceiving.

In terms of how the global emerges in environmental governance, we may think here of the recent 30×30 campaign to create marine protected areas that cover 30 per cent of the world’s oceans by 2030. Part of the UN’s 17 Sustainable Development Goals for 2030, the campaign will likely have many benefits for biodiversity and ocean health. However, to achieve its goals will require the kind of global thinking that ironically flattens the earth to make it measurable, ignoring its complexity and certainly not entering into the kind of mutually respectful relationship that we see in the “rights of nature” movement. The 30 per cent of the oceans that it is hoped will be protected will be determined by humans and ultimately secured – or not – by states and international institutions. To critique such a global approach is not to say that such campaigns and projects will not provide some benefits – they very often do. Rather, the point is that there are issues in simplifying the complexity of the planet to make it legible and measurable. As Bruno Latour argues, complexity must be worked with rather than reduced. This does not mean we dismiss pragmatic initiatives, but rather, the aim of Latour and others to is to productively critique and re-enliven scientific research by acknowledging the shortcomings of reductionist thinking, encouraging experimentation with the very real complexity of the world.

Some will no doubt argue that this is too abstract a vision and that the global approach is the best we can achieve. Some may even argue that in critiquing initiatives such as the 30×30 campaign we risk weakening environmentalism and strengthening every form of extractivism. But not attending to the divide that remains between humans and nature is potentially catastrophic. Indeed, this is perhaps the very reason that global initiatives so often fail to adequately tackle climate change and environmental destruction. In other words, thinking globally may well reinstate one of the very root causes of environmental destruction, the belief that humans are at the centre of the world. Or as Colebrook suggests, “it is the image of the globe that lies at the centre of an anthropocentric imaginary that is intrinsically suicidal.”

While we can never really “speak for” another species in the sense of transmitting its views, we do have some ability to discover what is beneficial for other life forms and advocate on their behalf.

Time to rethink our relationship with the planet

To change our way of thinking, we need a new theoretical framework that somehow decentres humans and allows us to act more responsibly. This is not to deny the obvious: that we are inescapably human and can ultimately only think and act as humans. But rather, that we must experiment to shift and broaden the possibilities of our perspectives. We need to recognise the blind spots and biases that we inherit as a species, even if we cannot ultimately transcend them. The rights of nature movement is an effort in formulating a respectful relationship that can fit into legal frameworks, and one that I believe is worth nurturing. While we can never really “speak for” another species in the sense of transmitting its views, we do have some ability to discover what is beneficial for other life forms and advocate on their behalf. Indeed, we already “speak for” nature all the time. The point of the rights of nature movement is to grant novel rights and try to represent nature better and more conscientiously. This does not reject what I have termed global approaches entirely, but rather recognises that we need to go further. To do this, we need to think about our relationship to the planet differently. We perhaps need to forget about the globe.

In critiquing the global, Chakrabarty offers another mode of thinking that can perhaps provide the philosophical grounding for a truly ecological approach. He terms it the “planetary.” Chakrabarty argues the “planetary” is not a unified totality, but rather “a dynamic ensemble of relationships.” While the global mode of thought retains the centrality of the human observer, the planetary mode of thought decentres the human and its apprehension of the world. The human becomes only one node within a much more complex and multivalent system of actors, both human and non-human. In other words, Chakrabarty is arguing that the planetary mode of thought refuses the assumption that humans are somehow imbued with a natural authority that can determine what the world is. To think in the planetary mode, therefore, means to never assume an inherent divide between humans and nature. The planetary is thus a disruptive, experimental way of thinking that accepts the limitations of human knowledge and focuses instead on entanglements of human and non-human systems. It assumes that life is never self-contained or neatly bound up in separate units or categories – a human, a river, some salmon – but rather everything is entangled in an infinitely complex web of life. This is the insight of anthropologist Anna Tsing in her popular book, The Mushroom at the End of the World. To accept an entangled vision of the world makes it impossible to assume there is a binary of humans and nature, even less so a hierarchy. We are always, as Tsing argues, “mixed up with others before we even begin any new collaboration.”

Being human in an entangled world

So, if we are to adopt this philosophical position of the planetary, to think not from the centre of the world but from a point of entanglement with other forms of life, how are we to act in the world? How are we to recognise non-human life as something more than a resource for consumption? And how are we to protect the world without putting ourselves in a position of too much authority and thus reinstating the hierarchies of global thinking? Perhaps the example of the Magpie River can help here. It may be suggestive of the kind of planetary thinking that some scholars are calling for and that many Indigenous peoples have been doing all along. While it remains to be seen how this approach will work in practice, at its best, it could bring together a dynamic ensemble of Indigenous people, local communities, environmental scientists, and lawyers centred on the legal personhood of the Magpie River and ultimately having greater legal standing in courts and parliamentary backrooms against the lawyers and lobbyists of extractive industries. This approach is, therefore, about bringing Indigenous, scientific, legal, community, and policy expertise into greater concert, all focused on a foundational principle of finding better ways to discern the needs of an ecosystem and to represent these as best as possible.

The question remains as to how we act in a planetary way on the planetary scale, not just for an individual river. This would need to be part of a broader approach to environmental governance. International approaches are mired in state competition and myths about endless economic growth. Global approaches structure the world around human cognition and seem to tacitly assume the centrality of humans, while also assuming a singular and universal world that flattens out human difference and often reinforces racial, gendered, and other hierarchies. With COP26 failing to deliver the level of ambition required, the stakes could not be higher. Indeed, some may argue that we don’t have time to philosophise about these questions, we need to act now with whatever means we have. But how effective will action be if it replicates the social and political structures of the state, capital, and human exceptionalism that have very arguably caused the crisis in the first place? Genuinely planetary forms of governance are beginning to emerge in the world and the granting of personhood to the Magpie River seems to be an example of this. If we can nurture the rights of nature, engage more honestly with Indigenous philosophy, and attend to the question of our place in the world, we can perhaps begin to build larger frameworks of environmental governance that avoid overdetermining the world and that experiment creatively with how we can give non-human life a voice in our politics. If the Innu people and Miganie municipality can figure out a way of responsibly speaking for the Magpie River, and if the Québec government and courts can figure out a way of listening, then we may have the beginnings of such a planetary framework on which to build.

Warto rozmawiać: Zmiany zachodzą tylko dzięki dyskusji

Międzynarodowe kryzysy – od pandemii po niedawne, chaotyczne wycofanie się z Afganistanu – skłaniają do dyskusji o tym, czy Europa ma dziś narzędzia do tego, by móc zadbać o swoje bezpieczeństwo w nieprzewidywalnym świecie. Niektórzy apelują o europejski izolacjonizm, inni – ograniczają dyskusję o polityce bezpieczeństwa do kwestii sił zbrojnych. Współpraca międzynarodowa pozostaje kluczem do bardziej bezpiecznego, cieszącego się pokojem świata – liczy się ona dużo bardziej niż armie. Z fińskim ministrem spraw zagranicznych, Pekka Haavisto, rozmawiamy o najważniejszych wyzwaniach, przed którymi stoi Europa.

Green European Journal: Jakie są największe, stojące dziś przed Europą wyzwania geopolityczne?

Pekka Haavisto: W Finlandii – ale też wśród fińskich Zielonych – patrzymy się na wyzwania związane z polityką bezpieczeństwa z szerszej perspektywy. Nie ograniczamy się do kwestii, takich jak napięcia militarne, konkurencja między wielkimi mocarstwami czy zagrożenia hybrydowe, ale mówimy też o zakłóceniu funkcjonowania ekosystemów, łamaniu praw człowieku czy migracjach. Największym wyzwaniem geopolitycznym jest dziś klimat. Musimy podkreślać jak ważna jest jego ochrona dla zapewniania większych poziomów bezpieczeństwa. Gdy słowo „geopolityka” słyszy się w Finlandii, najczęściej myśli się o Rosji i jej stosunkach z Zachodem. Patrząc się jednak na głównych aktorów globalnej polityki widzimy, że to interakcje na linii USA-Chiny mają większy wpływ na Europę. Pekin nie jest już tylko trzecim graczem – stał się głównym rozgrywającym obok Waszyngtonu. Dla naszego kontynentu napięcia między Stanami, Chinami i Rosją nie ograniczają się wyłącznie do zmagań wielkich mocarstw, ale są również pojedynkiem wartości. To właśnie wartości stanowią największe źródło siły Europy. Ograniczając się do wąskiego pojmowania geopolityki spoglądamy na mapę i zastanawiamy się, kto jest czyim sąsiadem. Kiedy spojrzymy na kwestie ideowe wówczas obraz ten staje się bardziej skomplikowany.

Jak postrzega Pan geopolityczną rolę Unii Europejskiej?

Osobiście – i jest to również stanowisko fińskiego rządu – jestem zwolennikiem stworzenia przez Unię własnych zdolności obronnych. Dyskusja na temat europejskiego podejścia strategicznego pozostaje wciąż na wczesnym etapie. Jesteśmy w pełni świadomi tego, że wiele państw członkowskich UE skupia swą politykę bezpieczeństwa na współpracy militarnej w ramach NATO. Pamiętajmy jednak, że wyzwania XXI wieku nie zastępują starych, ale dodają nowe aspekty do kwestii obronnych, takie jak zagrożenia hybrydowe czy cybernetyczne.

Unia Europejska jest jako instytucja lepiej wyposażona do efektywnego odpowiadania na te nowe wymiary polityki bezpieczeństwa niż tradycyjne sojusze wojskowe, takie jak NATO. Wszystkie kraje Europy padły w ostatnich latach ofiarą cyberataków. Dla realnego bezpieczeństwa w przestrzeni cyfrowej potrzebujemy czegoś więcej niż narzędzi militarnych. Potrzebujemy rozbudowy narzędzi cywilnych i większego zaangażowania cywilnych instytucji. Cokolwiek, co w tej dziedzinie Unia może w zakresie wyzwań dla bezpieczeństwa zrobić jest mile widziane. Fundamentem dla unijnej polityki bezpieczeństwa powinna być realna odpowiedź na ryzyka zdrowotne, klimatyczne czy o charakterze hybrydowym.

UE potrzebuje również stworzyć lepsze możliwości do szybkiego odpowiadania na wydarzenia. Po zdarzeniach, jakich byliśmy świadkami na lotnisku w Kabulu, wiele osób w fińskim parlamencie zadawać zaczęło pytania o to, gdzie wówczas była Unia i jakie jej instytucje zaangażowane były w proces ewakuacji. To doskonały przykład działania, w którym powinniśmy widzieć więcej współpracy wewnątrz Unii i w którym dzięki temu lepiej mogłyby wykorzystać swoje mocne strony. Siły szybkiego reagowania są potrzebne nie tylko w sytuacjach takich jak ta z Kabulu – kluczowa staje się również zdolność do sprawnego działania w wypadku wyzwań i katastrof środowiskowych. Podczas mojej pracy w Programie ONZ ds. Środowiska (UNEP) dyskutowało się sporo na temat „zielonych beretów”. Powodzie czy pożary lasów stają się nowymi zagrożeniami dla bezpieczeństwa, Unia Europejska powinna zatem być zdolna do wspólnego reagowania w ich obliczu – niezależnie od tego, czy mają miejsce na kontynencie czy w innych rejonach świata.

Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
This article is from the paper edition
Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
Order your copy

Ewakuacja z lotniska w Kabulu stanowiła tragiczny, chaotyczny epilog zachodniego zaangażowania w Afganistanie. Jakie lekcje powinna z niej wynieść Europa?

Wraz z końcem misji w Afganistanie czekają nas najróżniejsze analizy. Poszczególne kraje Europy wyciągną z nich różne wnioski. Mamy obecnie do czynienia co najmniej z trzema, konkurującymi ze sobą opowieściami. Narracja amerykańska przyjmuje dość wąskie spojrzenie – podkreśla, iż byli tam ze względu na zabezpieczenie swojego bezpieczeństwa narodowego. Wraz z jego zapewnieniem nadszedł czas na opuszczenie Afganistanu. Europejska opowieść jest bardziej rozbudowana – tak, byliśmy tam ze względu na bezpieczeństwo własne oraz innych demokracji, ale nasza obecność w tym kraju miała również oznaczać jego rozwój, zakorzenienie się demokracji, ugruntowanie praw dziewczynek i kobiet. Trzecia opowieść pochodzi od Talibów i głosi, że Afganistan jest w końcu wolny – skończyła się jego okupacja, wycofały się obce wojska, powrócił pokój. Historia złoży się z tych trzech, konkurujących ze sobą opowieści.

Patrząc się na sytuację w Afganistanie obawiam się, że kolejna katastrofa czai się już za rogiem. Kres demokracji, utracone prawa dziewcząt i kobiet, ograniczenie dostępu do edukacji – to wszystko wielkie tragedie. Teraz jednak przed krajem stanęło również widmo klęski głodu. Międzynarodowe programy rozwojowe znalazły się w trudnym położeniu. Europę czeka odpowiedź na trudne pytanie – czy powinniśmy, bez uznawania rządów Talibów, wspierać ten kraj tak, by dało się w nim żyć, a pielęgniarki i nauczyciele otrzymywali pensje? Biorąc ten dylemat pod uwagę Unia Europejska chce dyskutować o inicjatywie „pomocy humanitarnej plus”. Odnotowuje też, że stabilność Afganistanu jest ważna tak dla regionu, jak i całego świata.

Europa musi się odnaleźć w tej mocno zmienionej sytuacji – w swoich rękach wciąż ma nieco kart. Żałuję, że rozmowy pokojowe w Doha nie doprowadziły do powstania rządu jedności narodowej, który szanowałby większą część ważnych dla Unii wartości. UE postawiła warunki dla przyszłej współpracy: swobodny przepływ ludzi, szacunek dla praw człowieka, szanowanie praw kobiet i dziewczynek. Na chwilę obecną Talibowie nie zrealizowali żadnego z tych warunków.

Czy doświadczenia Afganistanu zmienią sposoby, na które Finlandia i Unia Europejska podchodzić będą do promowania praw człowieka na poziomie międzynarodowym?

Pytanie o szeroko zakrojone misje pokojowe czy operacje zarządzania kryzysowego zawsze dotyczyło tego, czy są one efektywnymi narzędziami. Jasno zauważalne są frustracje z ich powodu – musimy zatem zastanowić się, co poszło nie tak. Lekcje z Afganistanu muszą być brane pod uwagę przy planowaniu jakichkolwiek przyszłych działań w miejscach, takich jak Sahel, Niger czy Mali. Nie uważam jednak, by doświadczenie Afganistanu miało zmienić koncepcję interwencji, mających zapobiegać łamaniu podstawowych praw człowieka. Odpowiedzialność za ich ochronę – a także za realizację decyzji, podejmowanych przez ONZ, wciąż pozostaje w naszej narzędziowni. Afganistan nie jest ostatnim miejscem, które potrzebować będzie naszej pomocy.

Są tu jednak rzecz jasna kwestie, które wymagać będą naszej refleksji. Od roku 2002 pracowałem dla UNEP-u w Afganistanie. Odwiedzaliśmy tam kontrolowane przez Talibów wioski, w których spotykaliśmy się z ich sympatykami. Pytali się nas: „Co dobrego zrobiła dla nas społeczność międzynarodowa? Czy budujecie studnie? Czy zakładacie szkoły?”. Kiedy wracaliśmy do Kabulu tłumaczyliśmy afgańskiemu rządowi, że spotykaliśmy się ze zwolennikami opozycji, którzy chcieliby wiedzieć rozwój okolicy, w której żyją. Nie było miło słyszeć oskarżenia, że spotykaliśmy się z niewłaściwymi osobami i że powinniśmy rozmawiać wyłącznie ze stronnikami rządu. W tej wizji na pomoc zasługiwaliby jedynie „właściwi” ludzie. Takie czarno-białe spojrzenie na pokryzysową sytuację daje gwarancję porażki. W takich sytuacjach od samego początku działań na rzecz odbudowy potrzebujemy włączania różnych grup.

Odpowiedzialność za ochronę – a także za realizację decyzji, podejmowanych przez ONZ, wciąż pozostaje w naszej narzędziowni.

Odwrót z Afganistanu miał miejsce w trakcie innego szoku geopolitycznego, jakim pozostaje pandemia. Bogate kraje zgromadziły zapasy szczepionek, podczas gdy wiele ubogich państw pozostaje ich pozbawionych. Szczepionki i zapasy medyczne okazały się narzędziami pokazywania swej przewagi geopolitycznej. W jaki sposób postępować powinna Europa?

Spoglądając wstecz na pierwsze dni pandemii koronawirusa możemy powiedzieć, że zauważalny wówczas brak solidarności między krajami Europy była czymś koszmarnym. Poszczególne państwa postawiły przede wszystkim na własny interes, zamykając granice po to, by zapasy medyczne czy odzież ochronna nie opuszczały granic kraju. Wszyscy pytali wówczas o to, gdzie jest Europa. Program szczepień koniec końców pomógł w powrocie państw europejskich do gry do jednej bramki. Całościowe doświadczenie pandemii było jednak czymś bolesnym. Na północy Europy Finlandia i Szwecja zdecydowały się na obranie zupełnie innych podejść do tego zagrożenia, co momentami prowadziło do napięć między nimi. Większa europejska koordynacja w kwestiach związanych z polityką zdrowotną – chociaż wciąż pozostaje w budowie – jest nam dziś bardzo potrzebna.

Walka z pandemią skończy się dopiero wtedy, gdy zostanie ona wygrana na całym świecie – właśnie dlatego potrzebujemy solidarnego podejścia do kwestii dostępu do szczepionek. Walczymy z czasem o to, czy pojawiać się będą kolejne, nowe warianty wirusa. Europa musi wspierać kraje, które znajdują się dziś na początku lub w środku swoich programów szczepień. Na krótką metę może się to dziać za pośrednictwem programu COVAX, ale na dłuższa metę musi oznaczać wsparcie dla produkcji szczepionek w różnych częściach świata. Rozmawiałem z ministrami spraw zagranicznych Indii, Rwandy i Senegalu – wszyscy dzielili się swoimi planami dotyczącymi produkcji szczepionek. Europa musi robić co w jej mocy po to, by umożliwić stworzenie nowych, lokalnych i regionalnych mocy produkcyjnych.

Przejdźmy do kwestii, związanych z obecnością kwestii klimatycznych i środowiskowych w polityce zagranicznej. Uniknięcie najgorszych efektów kryzysu środowiskowego uzależnione jest od globalnej – a nie jedynie europejskiej – dekarbonizacji. Jakimi narzędziami przyspieszenia globalnych działań na rzecz klimatu na dziś Europa?

Europa ma tu szczególną odpowiedzialność. Finlandia postawiła sobie za cel osiągnięcie neutralności klimatycznej do roku 2035 – w obecnym tempie mamy szansę zrealizować go kilka lat wcześniej. Na poziomie europejskim niewątpliwie pozytywnym krokiem jest deklaracja celu neutralności klimatycznej dla całej Unii. W wypadku narzędzi wspierania tego procesu w skali globalnej toczą się dyskusje na temat podniesienia ambicji wielkich graczy, takich jak Rosja czy Chiny. Jeśli chodzi o kraje rozwijające się ważną rolę odgrywa wsparcie dla działań adaptacyjnych oraz dostęp do nowych technologii. Nowe podejście, obrane przez Finlandię, polega na stworzeniu koalicji klimatycznej ministrów finansów. W jej pracach, koordynowanych przez Finlandię i Indonezję, bierze udział 65 państw. Przypomina nam ona o tym, że zmiana klimatu nie jest sprawą wyłącznie dla ministrów środowiska. Ministrowie finansów są tu kluczowymi graczami, którzy mogą planować rozwój gospodarczy i społeczny, który pozwala na realizację celów klimatycznych.

Komunikacja nie oznacza zdradzania swoich zasad i wartości – oznacza zrozumienie świata, na którym żyjemy oraz ryzyk, z którymi się mierzymy.

Wydaje się, że Europa ma największy wpływ na sytuację w swym bezpośrednim sąsiedztwie. Geopolityka energetyczna jest niezwykle drażliwym tematem na wschodzie kontynentu. Budowa gazociągu Nord Stream 2 jest projektem z zakresu paliw kopalnych, który grozi pogorszeniem pozycji Polski czy Ukrainy. Jak ocenia Pan sytuację? Jaką rolę w jej rozwoju odegrać może Europejski Zielony Ład?

Rosnące ceny gazu ziemnego stawiać nas będą w trudnej sytuacji – szczególnie w miesiącach zimowych. Istnieje ryzyko, że ludzie utożsamiać będą wysokie ceny energii z transformacją energetyczną oraz zielonymi posunięciami politycznymi. Jasno jednak widać, że rosyjskie władze traktują zapasy tego paliwa jako narzędzie uprawiania polityki. Mołdawski kontrakt z rosyjską, państwową spółką Gazprom – największym dostawcą gazu ziemnego do Europy – wygasł jesienią roku 2021. Choć Gazprom wydłużył kontrakt, to i tak drastycznie podniósł ceny.

Moja dyplomatyczna odpowiedź na pytania dotyczące Nord Stream 2 jest taka, że choć gazociąg biegnie przez Zatokę Fińską to Finlandia nie jest jego częścią. Odbiorcy tego źródła energii muszą zastanowić się nad tym, w jaki sposób wpisuje się ono w ich plany oraz jak wpływa na szanse osiągnięcia ich celów środowiskowych. Jeśli z kolei chodzi o Europejski Zielony Ład to jednym z istotnych pytań jest to, czy finansować on będzie energetykę jądrową. Zauważalne są tu różnice perspektyw. Warto jednak pamiętać, że już ze swej natury energetyka jądrowa generuje zależność od jej dostawców, a bezpieczne obchodzenie się z odpadami jądrowymi wciąż pozostaje wyzwaniem. Ze wszystkich dostępnych opcji moim wyborem byłoby inwestowanie w odnawialne źródła energii.

W jaki sposób zielona polityka kształtuje Pańskie podejście do polityki zagranicznej?

Fińscy Zieloni od zawsze cechowali się szerszym spojrzeniem na ekopolitykę. W pierwszych latach naszego istnienia toczył się spór między wspierającymi węższą, skupiającą się na kwestiach środowiskowych wizję polityczną ekologami a osobami, preferującymi szerokie, ekopolityczne spojrzenie, uwzględniające kwestie takie jak prawa człowieka, feminizm czy prawa osób z niepełnosprawnościami. Zwyciężyła ta druga koncepcja, która okazała się być kluczem do naszego sukcesu politycznego. Fińscy Zieloni dzięki niej już pięciokrotnie stanowili część rządzących krajem koalicji. Wszystko to przy pamiętaniu o kwestiach środowiskowych i głośnym mówieniu o nich.

W rękach Zielonych znajduje się dziś ministerstwo spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych oraz środowiska (odpowiadające również za koordynację polityk klimatycznych). Zieloni ministrowie mieli zatem wiele okazji do wpływania na politykę krajową – a także europejską. Gdy toczą się dyskusje o globalnej sytuacji oraz o konfliktach na arenie międzynarodowej zawsze zwracamy uwagę na kwestię bezpieczeństwa środowiskowego, powiązania między sytuacjami konfliktowymi a stanem klimatu i środowiska, jak również na budowanie mostów między zapewnianiem pokoju a kwestiami ekologicznymi. To podejście, którego największymi orędownikami mogą być właśnie siły ekopolityczne.

Kraje nordyckie uważane są za państwa, realizujące aktywną politykę międzynarodową, opartą o wartości takie jak pokój. Czy Unia Europejska może czerpać coś z tego podejścia?

Dla Unii Europejskiej ciekawe mogą być trzy elementy modelu nordyckiego. Kraje skandynawskie są w stanie ściśle ze sobą współpracować pomimo całkiem istotnych różnic w ich polityce zagranicznej. Dania, Islandia i Norwegia są członkami NATO – Szwecja i Finlandia nie. Islandia i Norwegia nie są z kolei członkami Unii Europejskiej. Nordycka piątka jest jednak w stanie współpracować ze sobą niczym jedna rodzina – dzielimy ze sobą wartości, które łączą nas niezależnie od innych sojuszy.

Kraje nordyckie są również w stanie rozmawiać niemal z każdym. Potępiły one nielegalną okupację Krymu czy przypadki łamania praw człowieka, jak w wypadku Aleksieja Nawalnego, ale wciąż jednak angażują się w dialog z Rosją. Jesteśmy niezmiernie zaniepokojeni sytuacją na Białorusi. Mimo tego próbuję podtrzymać kontakt ze swym białoruskim odpowiednikiem – musimy bowiem znaleźć jakieś wyjście z tego kryzysu. Potrzebny jest tu dialog między rządem a opozycją. Musisz umieć rozmawiać z ludźmi, z którymi się nie zgadzasz. Komunikacja nie oznacza zdradzania swoich zasad i wartości – oznacza zrozumienie świata, na którym żyjemy oraz ryzyk, z którymi się mierzymy. Nie będziemy w stanie osiągnąć pokoju bez rozmawiania ze sobą.

Tłumaczenie: Bartłomiej Kozek

Represje bez granic

Rosnące szeregi zamieszkujących Unię Europejską diaspor niosą ze sobą szereg szans i korzyści dla krajów, w którym przyszło im żyć – wiążą się jednak również z odpowiedzialnością za ich ochronę. Autorytarne rządy pozostają aktywne na terenie państw kontynentu, biorąc na swój celownik dysydentów poprzez ich inwigilację, zastraszanie, a nawet przemoc fizyczną. Ponadgraniczna przemoc sprawia, że sprawy wewnętrzne i polityka międzynarodowa stają się coraz bardziej powiązane ze sobą. Konsekwencje tego stanu rzeczy zagrażają wolności i demokracji.

Wydarzenia, takie jak otrucie w marcu 2019 roku Siergieja Skripala i jego córki przez działający w Wielkiej Brytanii rosyjski wywiad, a także zabójstwo Jamala Khashoggiego przez saudyjskich funkcjonariuszy w Stambule, które miało miejsce w październiku 2018 roku, wybiło kwestie transgranicznej przemocy na czołówki gazet. Choć termin „przestępstwa o wymiarze transgranicznym” jest względnie świeży, to sama praktyka uderzania we „wrogich” obywateli znajdujących się poza granicami kraju znana jest od dawna. Chilijski opozycjonista, Orlando Letelier, zginął w roku 1976, zabity w Waszyngtonie przez podłożoną mu przez tajną policję Augusto Pinocheta bombę samochodową. Bułgarski pisarz i dziennikarz BBC, Georgi Markow, stracił życie w roku 1978 w Londynie, uśmiercony przez zatrutą pigułkę, prawdopodobnie podłożoną mu przez agenta bułgarskich służb specjalnych.

W ostatnich latach technologie cyfrowe pozwalają pozostającym na emigracji działaczom, takim jak białoruska opozycjonistka Swiatłana Cichanouska, na wpływanie na sytuację polityczną w ich macierzystych krajach. Autorytarne państwa, takie jak Rosja, Iran czy Chiny, wykorzystują te same technologie do uderzania w opozycjonistów za pomocą szpiegowania i pogróżek internetowych, ale też do bardziej „konwencjonalnych” form prześladowania, takich jak morderstwa, porwania, grożenie pozostałym w kraju członkom rodziny czy wystawianie międzynarodowych listów gończych i Czerwonych Powiadomień Interpolu. Skala transgranicznych prześladowań rośnie, a jednym z głównych sprawców jest tu Turcja. Przykład tureckiej diaspory – jednej z największych i najbardziej zróżnicowanych w Europie – liczącej około 5,5 miliona osób pokazuje, jak różnorodne oblicza mają represje, które nie kończą się na granicach państwowych. Przemoc ta stanowi jedno z najbardziej podstępnych wyzwań geopolitycznych XXI wieku.

Źródła emigracji

Rdzeń diaspory wywodzi się z porozumienia, zawartego w roku 1961 między potrzebującymi pracowników Niemcami a cierpiącą z powodu wysokich poziomów bezrobocia Turcją. Podobne umowy Ankara zawarła z Austrią, Belgią, Francją, Holandią, Szwecją i innymi krajami na kontynencie. Te wspomniane wciąż pochwalić się mogą największymi społecznościami pochodzenia tureckiego w Europie.

Gastarbeiterów, najczęściej wywodzących się z ubogich społeczności wiejskich w Anatolii – do końca lat 70. XX wieku było już przeszło 2,5 miliona. Zdarzało się, że na wspólny wyjazd decydowały się całe wioski. Nie trzeba dodawać, że wielu spośród tych „pracowników gościnnych” pozostało na miejscu, a wkrótce dołączyły do nich również ich rodziny. Pomogli oni stworzyć najsilniejszą gospodarkę Europy – stali się też jednak częścią zmarginalizowanej podklasy. Ich pierwsze pokolenie wciąż stanowi większość europejskiej diaspory.

Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
This article is from the paper edition
Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
Order your copy

Po puczu w roku 1980 – w trakcie trzyletniej dyktatury wojskowej w Turcji – do przebywających w Europie migrantów ekonomicznych dołączyła rzesza szukających schronienia uchodźców politycznych: głównie lewicowców, ale także islamistów. Na emigracji rozkwitać zaczęły muzułmańskie, alewickie, kurdyjskie czy lewicowe organizacje, których działalność w samej Turcji została zakazana bądź znacząco ograniczona. Wśród nich znalazł się islamistyczny ruch Millî Görüş („Narodowe Spojrzenie”), z którego to środowiska wywodzi się obecny prezydent, Recep Tayyip Erdoğan. Lata 90. były z kolei czasem trzeciej fali migracji, składającej się w dużej mierze z Kurdów, uciekających przed zamieszkami oraz rządowymi represjami.

Ci nowi przybysze zaczęli podnosić polityczną świadomość diaspory, co zwróciło uwagę tureckiego rządu. Do swych działań wykorzystał on Diyanet – Rządową Dyrekcję ds. Religii – która wysyła imamów do znajdujących się w Europie meczetów, co ma za zadanie kontrowanie wpływów bardziej radykalnych grup islamistycznych. W Europie pod jej kontrolą znajduje się około tysiąca miejsc kultu. Ministerstwo Edukacji wysłało do Niemiec i innych państw również sporo nauczycieli, mających za zadanie uczyć tureckiego.

Represje w kraju – i poza nim

W minionej dekadzie do tych społeczności dołączyły tysiące wykształconych obywateli Turcji, uciekających przed niestabilnością polityczną i ekonomiczną. Wśród nich znaleźli się również uchodźcy polityczni, chcący schronić się przed gniewem Ankary. Prezydent Erdoğan wykorzystał nieudany pucz z lipca 2016 roku jako usprawiedliwienie dla odwetu, który dosięgnął setek tysięcy ludzi. Jego głównym celem stali się sympatycy Fethullaha Gülena – niegdysiejszego sojusznika Erdoğana, który teraz stał się jego wrogiem numer jeden. To lider globalnego ruchu islamistycznego, który obwiniony został o próbę tego zamachu. Na celowniku znaleźli się również krytyczni wobec rządu lewicowcy i działacze kurdyjscy – wśród nich wielu uczonych i dziennikarzy. Zdecydowana większość z nich nie miała nic wspólnego z puczem czy jakimikolwiek aktami przemocy. Represje Erdoğana wkrótce wykroczyły poza granice kraju. Ankara rozpoczęła polowanie na swoich wrogów – spośród których wielu ma obywatelstwo państw Unii Europejskiej – w dziesiątkach krajów świata. Zajmująca się kwestiami związanymi z demokracją organizacja Freedom House szacuje, że w ostatnich latach tureckie władze unieszkodliwiły – a właściwie rzecz biorąc porwały, często z pomocą lokalnych władz – więcej swoich przebywających zagranicą przeciwników niż jakikolwiek inny kraj świata. Udokumentowała ona przechwycenie 58 osób, przebywających w 17 różnych państwach, zaznaczając, że są to zapewne niedoszacowane wskaźniki. Sam turecki rząd przechwalał się aresztowaniem 116 „terrorystów” w 27 krajach.

Organizacja Freedom House szacuje, że w ostatnich latach tureckie władze unieszkodliwiły więcej swoich przebywających zagranicą przeciwników niż jakikolwiek inny kraj świata

– Turcja jest z tej kampanii bardzo dumna – tłumaczy Yana Gorokhovskaia, ekspertka zajmująca się kwestiami transgranicznych prześladowań we Freedom House. – Często przyznaje się do porwania jakiejś osoby i do sprowadzenia jej do Turcji, co w krajowych mediach ogłaszane jest jako wielki sukces.

Większość spośród tego typu przypadków zdarzyła się poza granicami Unii – nie wszystkie jednak. Szereg domniemanych sympatyków Gülena został sprowadzony do Turcji z Bułgarii pomimo faktu, iż dwa tamtejsze sądy orzekły przeciwko ich ekstradycji w związku z brakiem gwarancji co do uczciwego charakteru procesu.

W pogoni za swymi politycznymi przeciwnikami rząd w Ankarze pogwałcił normy zachowania międzynarodowego również na inne sposoby. Interpol zalany został wnioskami o ekstradycję oraz o przekazanie informacji dotyczących oponentów Erdoğana – spotkało się to z ostrą ripostą ze strony ówczesnej niemieckiej kanclerz, Angeli Merkel. Turecka Narodowa Organizacja Wywiadowcza (MİT) przekazać miała swemu niemieckiemu odpowiednikowi listę przeszło 30 sympatyków Gülena z prośbą o objęcie ich nadzorem. Zamiast tego Niemcy ostrzegły ich, zalecając unikanie wyjazdów do Turcji czy wizyt w konsulatach tego kraju. We wrześniu roku 2021 policja w Düsseldorfie aresztowała mężczyznę, podejrzewanego o pracę dla tureckich służb, u którego znaleziono broń oraz listę gülenistów. Ostrzeżenia, dotyczące ryzyka być pod obserwacją tureckiego wywiadu otrzymali nat niektórzy niemieccy parlamentarzyści. Również Austria i Szwajcaria narzekają na szpiegowanie dysydentów przez Ankarę.

Długie ramię tureckiego państwa

Poza operacjami na terenie Europy Ankara korzysta z szeregu innych narzędzi, działających na szkodę osób uznanych za jej wrogów. Zwykli ludzie tak w kraju, jak i poza jego granicami zachęcani są do donoszenia na swych współobywateli. Imamowie w kontrolowanych przez Diyanet meczetach, wsparci finansowo przez ekipę Erdoğana i w dużej mierze lojalni wobec jej rządów, szpiegują sympatyków Gülena. Tureckie konsulaty w Niemczech zalecać z kolei miały tureckim studentom i nauczycielom śledzenie innych nauczycieli oraz informowanie o wszelkich, krytycznych wobec Erdoğana materiałach.

Do uderzania w dysydentów wykorzystywane są przez Ankarę również stosujące przemoc grupy blisko związane z Partią Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP) Erdoğana, takie jak motocyklowy gang Osmanen Germania, zakazany w Niemczech w roku 2018. Zdaniem niemieckich władz za jego powstaniem stoi członek AKP i współpracownik prezydenta Turcji, Metin Külünk. Jego członków nawoływać miał do „okładania Kurdów kijami po głowie”. W lipcu roku 2021 turecki dziennikarz Era Acarer został zaatakowany w Berlinie przez niezidentyfikowanych Turków, którzy kazali mu przestać pisać. Mniej więcej w tym samym czasie policja w Kolonii ostrzegła innego dziennikarza – Celala Başlangıça – iż jego imię znalazło się na liście osób zagrożonych represjami.

Zagraniczne kampanie Erdoğana skupiają się na realnej dyskryminacji, doświadczanej przez turecką diasporę w Europie

Wspomniane represje pozostawiły za sobą słony smak. – Daje się zauważyć realną niechęć do MİT, tego co robi, w jaki sposób naciska na diasporę i jakie problemy generuje – tłumaczy Alexander Clarkson, specjalista od tureckiej emigracji z King’s College London. Wskazuje na fakt, iż europejscy decydenci nie są zbyt chętni do krytyki, bowiem MİT to agencja wywiadowcza państwa należącego do NATO. Niektóre kraje UE zdecydowały się jednak na stawienie oporu wobec Diyanetu. Niemieckie władze postanowiły wszcząć dochodzenia wobec pracujących dla tureckiego rządu imamów. Zaczęły również kształcić własnych. Inne kraje decydowały się na wydalenie i odrzucenie wniosków wizowych przysyłanych przez Diyanet imamów, a także na zamykanie tureckich meczetów. Paryż wprowadził ograniczenia w zakresie zagranicznego finansowania miejsc kultu religijnego.

Tureckie rozgrywki polityczne wewnątrz unijnych granic oraz twarda retoryka Erdoğana i innych polityków AKP – szczególnie w ostatnich pięciu latach – nie pomaga w relacjach między Europą a Turcją. W roku 2017, przed referendum w sprawie znaczącego zwiększenia uprawnień prezydenckich Erdoğana, doszło do spięć w związku z wprowadzeniem ograniczeń dla tureckich wieców politycznych w Austrii, Niemczech i Holandii. Sam Erdoğan, podobnie jak i inni czołowi politycy, porównali wówczas europejskie rządy do nazistów i – w tym samym roku – zaczęli nawoływać przedstawicieli diaspory do posiadania większej ilości dzieci po to, by „dać nauczkę” „antytureckim” partiom politycznym głównego nurtu w trakcie wyborów do Bundestagu w roku 2017. Turcja stanowi dla Unii Europejskiej szczególny przypadek ze względu na to, że negocjuje ona wejście do Unii, Spora część jej obywateli mieszka na terenie UE, a unia celna prowadzi do dużych wzajemnych obrotów handlowych. Sinem Adar, specjalistka w kwestiach związanych z tureckimi migracjami w Niemieckim Instytucie Bezpieczeństwa i Spraw Międzynarodowych (SWP) zauważa, że Ankara jest dla Unii zarówno wyzwaniem międzynarodowym, jak i wewnętrznym. – Funkcjonalna relacja z Turcją jest kwestią konieczności, a nie wyboru – tłumaczy.

Za rządów AKP kraj ten wzmocnił zakres swojego miedzynarodowego oddziaływania, poszerzając sieć relacji i wpływów w Afryce, Bałkanach i na Bliskim Wschodzie. W minionej dekadzie podejście to przyjęło agresywne, zmilitaryzowane formy we wschodniej części Morza Śródziemnego, Libii oraz Syrii. Wraz ze wspomnianą ofensywą na arenie międzynarodowej AKP zajęła się poszerzaniem możliwości swojego oddziaływania na emigrację. Za jej rządów opracowana została pierwsza spójna strategia wobec diaspory, której realizacją zajęła się nowa agencja rządowa – założona w roku 2010 Prezydencja dla Turków Za Granicą oraz Powiązanych Społeczności (YTB). Od roku 2014 znajdujący się poza granicami kraju Turcy mogą w końcu głosować w tamtejszych wyborach – wcześniej wymagało to podróży do ojczyzny. Poprawie uległy usługi konsularne, a wokół Unii Europejskich Tureckich Demokratów (w zasadzie odnogi AKP) zorganizowana została sieć organizacji pozarządowych, think-tanków, szkół i ośrodków kultury. Wysiłki te byłyby godne podziwu gdyby nie to, że cała ta infrastruktura wykorzystywana jest jako narzędzie – nie tylko soft power, ale też transgranicznej przemocy. Podobnie jak cała reszta tureckiego aparatu państwowego służy ona nie jego obywatelom, ale raczej Recepowi Tayyipowi Erdoğanowi i jego partii.

Cena bezczynności

Istnieje szereg pomysłów na to, w jaki sposób kraje Unii Europejskiej mogą walczyć z transgranicznymi represjami. Wyznaczone muszą zostać czytelne, nieprzekraczalne granice postępowania, zharmonizowane między poszczególnymi państwami członkowskimi. Ich przekroczenie może oznaczać precyzyjnie wycelowane, ogólnounijne sankcje – włącznie z zamrażaniem środków i zakazami wjazdów. Europejskim firmom mogą zostać ograniczone możliwości sprzedawania służącej inwigilacji technologii autorytarnym reżimom. Programy azylowe powinny zostać uproszczone i poszerzone – tak, by osoby prześladowane nie musiały latami czekać na decyzję poza granicami Unii, pozostając wciąż narażone na niebezpieczeństwo. Zajmujące się egzekwowaniem prawa instytucje muszą zostać przeszkolone z identyfikowania oraz odpowiadania na transgraniczną przemoc. Interpol – choć poddany został ostatnio reformie – wciąż zajmuje się przypadkami osób, które stały się ofiarami represji politycznych. Odizolowani migranci w największym stopniu zagrożeni się tego typu przemocą. Państwa Unii muszą poszerzyć nakierowane na potrzeby diaspory działania, przeznaczać na nie odpowiednie zasoby, dawać dostęp do szkoleń zawodowych oraz narzędzi integracji – szczególnie dla najbardziej narażonych osób i grup.

Jeśli chodzi o samą Turcję to do kosza trafić powinno kontrowersyjne, podpisane w roku 2016 porozumienie, na mocy którego UE płaci za utrzymywanie uchodźców z dala od Europy – i które rząd Erdoğana używa jako broń przeciwko Unii. Zamienia ono Turcję w niebezpieczny dla (i tak już zagrożonych) migrantów kraj, dodatkowo dając Ankarze potężną kartę przetargową. Kraje Europy muszą również kontynuować delikatny proces zastępowania meczetów Diyanetu niezależnymi ośrodkami – i to bez dalszego marginalizowania społeczności muzułmańskich czy odwoływania się do islamofobicznej retoryki i posunięć politycznych.

Pomimo coraz bardziej drakońskich polityk granicznych społeczności imigranckie w Europie wciąż będą rosły. Unia Europejska ma szansę na tym skorzystać. Poza dalszym wzbogacaniem europejskiej kultury osoby migrujące pełnią istotną rolę na rynkach pracy i w zapobieganiu problemom demograficznym w starzejących się społeczeństwach kontynentu. Państwa członkowskie muszą jednak spisywać się lepiej w kwestiach, związanych z integrowaniem i dialogiem z diasporami, których członkowie chcą przede wszystkim być traktowani jako równoprawni obywatele. W wypadku tureckiej emigracji transgraniczne represje ze strony AKP są tym łatwiejsze, iż Erdoğan cieszy się wśród emigrantów większym poparciem niż w kraju. Jego zagraniczne kampanie skupiają się na realnej dyskryminacji, doświadczanej przez turecką diasporę w Europie – dzięki temu może się przedstawiać jako jej obrońca. „Nigdy, przenigdy nie jesteś sam” – głosi napis na okładce dedykowanego diasporze magazynu YTB, Artı 90. Widzimy na niej machającego ręką Erdoğana na tle półksiężyca i gwiazdy, nałożonych na europejskie flagi. Przekaz ten jest atrakcyjny dla tych członków diaspory, którzy nie czują się w pełni akceptowani w krajach, w których żyją. Społeczności imigranckie są często celem skrajnie prawicowych polityków, cechują się nieproporcjonalnie niskimi poziomami dochodów czy wykształcenia.

Transgraniczne represje nie są jedynie niezbyt przyjemnym elementem geopolitycznego krajobrazu. Stanowią zamach na podstawowe prawa – do życia, wolności oraz swobody wyrażania poglądów – na których ufundowana została Unia Europejska. Działania Turcji oraz innych autorytarnych rządów zagrażają nie tylko prawom pozostających w diasporze społeczności, ale wszystkim, mieszkającym w Europie osobom. Przymykając oko na łamanie praw człowieka przez niedemokratyczne reżimy w obrębie ich granic, jak również nieskutecznie odpowiadając na działania, realizowane na swym własnym terytorium, Unia nie tylko rozzuchwala zagranicznych autokratów – zaprasza ich do siebie.

Tłumaczenie: Bartłomiej Kozek

Why the EU Needs to Rethink its Approach to Technology

Ransomware-attacks on critical infrastructure, elections targeted with coordinated disinformation, and overzealous surveillance are some of the downsides of technology that are now well known. The risks that lie ahead – such as the development of autonomous killer robots – are less clearly understood and may seem dystopian, yet these threats are becoming increasingly tangible. Konrad Bleyer-Simon argues that the EU’s response must be based on a geopolitical understanding and approach to all these issues.

In September 2021, Europe saw one of its most important elections being targeted by anti-democratic interests, both at home and from abroad. After 16 years under Chancellor Angela Merkel, German citizens cast their vote to elect a successor who could take over what is widely considered one of the most influential public offices in Europe. For a relatively brief window of time during the campaign in early 2021, the Green candidate, Annalena Baerbock, was seen as the favourite – but by summer she had fallen back to third place. There are many reasons why she lost a significant amount of her initial support: she is relatively young and inexperienced, made some mistakes during the campaign, and as a woman was disadvantaged by what remains an extremely macho political environment. 

Online disinformation, spread and amplified through social media and messaging apps, is also likely to have contributed to the decline in support for Baerbock. The online activist network Avaaz found that 44 per cent of political disinformation during the campaign was aimed at the Greens. When it comes to disinformation about the candidates for chancellor, 72 per cent targeted Baerbock. 

While most disinformation in the German election was homegrown, created by conspiracy theorists and far-right activists, there was increased fear that Ghostwriter – a hacker group linked to the Russian military intelligence service GRU – would step up its operations. It reportedly orchestrated phishing attacks in the German Bundestag. In previous years, Ghostwriter hacked into accounts of politicians and spread anti-NATO disinformation in Poland and the Baltics. Russian disinformation actors are also believed to have contributed to the outcome of the Brexit referendum, and Kremlin-supported hackers played a role in the publication of the Macron Leaks in the run-up to the 2017 French presidential election. Elsewhere, the “infodemic” around Covid-19 amplified anti-vaccination and anti-mask sentiments that led to many otherwise avoidable casualties during the fourth wave of the pandemic. 

Our latest edition – Moving Targets: Geopolitics in a Warming World – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

Tech is not what it promised to be 

Although disinformation is probably the most talked about digital threat, it is far from being the only technological risk democracies are facing these days. Distributed-denial-of-service attacks are taking down government and financial service websites and ransomware attacks paralyse the work of hospitals and other core infrastructure. They not only cause financial damages to the companies and organisations targeted but can also have a much broader impact. There have been reports of hospitals delaying procedures and in the US the death of a new born was attributed to the impact of hacking attacks

The revelations of Edward Snowden taught us that authoritarian and democratic governments alike are building up their surveillance infrastructure, often buying and selling technology and data from each other. While officially technologies built in democratic societies are intended for defence and prevention, this is not always the case in practice. This was made clear once again in 2021 when the government of the EU member Hungary was exposed for using the sophisticated Pegasus spyware to hack into the phones of journalists and opposition politicians. 

Just a decade ago, social media providers Facebook and Twitter were praised as catalysts of pro-democracy revolutions (chiefly the Arab Spring); now they are widely seen as tools or accomplices of autocracies. The leaks of the Facebook Papers, for example, revealed that the company’s products contributed to unhealthy teenage body images, ignited ethnic conflicts in developing countries, and amplified hateful messages. It emerged that, despite knowing about these problems, the company turned a blind eye for the sake of profit. 

Social media providers Facebook and Twitter were praised as catalysts of pro-democracy revolutions (chiefly the Arab Spring); now they are widely seen as tools or accomplices of autocracies.

Weaponised artificial intelligence 

Digital threats come in different shapes and sizes, but probably the most significant element of the array of new technologies is artificial intelligence (AI), which aims at copying some aspects of the functioning of human intelligence to solve tasks like translating texts, turning off the lights in the apartment, or safely driving a car from A to B. These technologies are developed through machine learning, which means that after a certain point the programme begins to code itself: its neural networks allow it to absorb a huge amount of data and look for patterns. As such, AI becomes a technology that uses algorithms and computing power to make sense of the environment it functions in and act autonomously. Although current AI remains in the “soft” category and is thus relatively limited in its applications, combined with control over large chunks of data, hardware, and skilled IT professionals (or even hackers) it can provide unprecedented opportunities for state and non-state players. AI is already used by bots who spread disinformation, it enables microtargeting of polarising political messages, while face scanners and virtual assistant technologies take surveillance and control to unprecedented levels. 

A dangerous use of this technology that merits close attention is the development of autonomous precision weapons. Their use is already more widespread than one would assume, for example, the Eurofighter Typhoon aircraft or various surface-to-air systems use sophisticated artificial intelligence to execute their key tasks. They are officially intended for defence purposes, but the technology can just as easily be used to inflict harm. While there is much discussion about only using these technologies with a “human in the loop”, the two biggest AI players, China and the US, are unwilling to support international efforts to effectively regulate “killer robots”. This is all the more disturbing as the list of countries and actors relying on AI in military settings is increasing. Turkey has developed – and is reportedly already using – a drone called Kargu-2 which can autonomously target and identify people, while the Islamic State has deployed commercially available, non-military drones laden with explosives. If regulation lags behind such developments, we will be increasingly confronted with the threat of home-made killer robots, assembled from goods that were legally bought in hardware shops. 

Sure, at this point the technology is not yet perfect. Pro-democracy protesters, for example, can still fool facial-recognition systems with the use of some face paint. But often the weaknesses of AI are the features that distinguish human from machine: the ability to differentiate soldiers from civilians, to weigh non-monetisable costs and benefits, or to realise when a mission needs to be aborted. There are many actors out there who would not think twice about using the technology despite the risks. 

While there is much discussion about only using these technologies with a “human in the loop”, China and the US, are unwilling to support international efforts to effectively regulate “killer robots”.

The main players 

Most of the large companies interested in the development of AI and digital technology are based in the US and China. The most well known are the five American GAFAM companies (Google, Amazon, Facebook, Apple and Microsoft1 – sometimes IBM is included as well, making them the G-MAFIA). Thanks to the large Chinese market, Alibaba, Baidu, and Tencent are just as influential internationally. These companies have already outpaced financial companies in wealth and influence (and with a significant potential to shape policies). Europe does not have equivalents, and even among the few companies established in Europe, many are contemplating a move to the United States. 

Although these companies are known mainly for their flagship projects – such as smart devices, digital marketplaces, social media, and search engines – many of these private companies are more effective than public projects when it comes to developing new AI technologies. The American Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) was among the first organisations to experiment with self-driving cars, but Tesla and Google X turned out to be more effective at pursuing their development. The Chinese eHang has gone even further, it reportedly built a self-driving passenger drone

The way forward for Europe 

The many challenges posed by technological development require a strong policy response. Surveillance, disruption, its potential impact on armed conflicts and the excessive influence of the key AI and technology companies are just a few of the problems associated with technological development today. Other disruptive effects, such as the pollution caused by server farms and the extractive industries built around hardware production, are also increasingly recognised. 

For the past decades, Europe has stood idly by while the main players shaped the course of technological development. Now it is time for the EU to define what it wants from the digital world, which might require thinking seriously about a European approach to technological sovereignty. This includes the creation of a European value chain but also a better understanding of the ways in which Europe can counteract the harmful developments in technology and set global standards. 

Surveillance, disruption, its potential impact on armed conflicts and the excessive influence of key AI and technology companies are just a few of the problems associated with technological development today.

This is all the more important as these technologies can also have a positive impact on our societies: they can revolutionise healthcare, transportation, or political decision-making, and forecast natural disasters or social conflicts. Many experts also see a potential for improvements in environmental protection. Encompassing all these aspects, it is undeniable that technology and AI together constitute one of the key geopolitical issues that the EU will have to deal with in the coming decades. 

Not long before the pandemic and the ensuing lockdowns, the European Commission came out with its White Paper on Artificial Intelligence. This is a “regulatory and investment-oriented approach with the twin objectives of promoting the uptake of AI and addressing the risks associated with certain uses of this new technology.” It admits that Europe has been doing badly so far compared to the US and China and highlights that AI investments in North America are at least four times as high as in the EU. 

In order to become a global player, come up with a European approach, and remain competitive – while also averting risks – the EU must pay attention to four components: the quality of data, the abundance of well-trained professionals, the quality of software (or algorithms), and computing power. In terms of data, it will be hard to compete with the surveillance capitalism of the US or the authoritarian approach of China that trains its facial recognition software with a database that includes almost the entire Chinese population. Still, Europe should not be discouraged from compiling its own data (as mentioned in the 2020 EU data strategy). The other areas, however, provide more opportunities. Building on the knowledge that can be found, among others, in the AI cluster of Paris or Germany’s Cyber Valley, Europe has the potential to become significant, but real efforts are required. The key is to increase investment in research, technology, and education, as well as to provide incentives for experts to stay in Europe. 

It is also important to curb the technological behemoths that dominate the AI space. The EU, thanks to Commissioner Margrethe Vestager, has spearheaded some important antitrust efforts to curtail the anti-competitive practices and tax dodging of large tech companies; these were followed by a strategy focusing on regulation and investment. The EU’s digital package (comprising the Digital Services Act, the Digital Markets Act, the AI Act, and others) aims to establish a framework that ensures fair competition and protects citizens’ fundamental rights in the digital space. Moreover, the Democracy Action Plan establishes platform regulation as an essential component of efforts to safeguard democracy. The pandemic recovery package will invest in the digital economy, notably by encouraging the production of semi-conductors. But there is still a lot more to do – the investment remains insufficient and there is an urgent need to work on the coherence of the European strategy. The EU must step up its efforts to control the military use of AI, protect citizens’ data, and end the abuses carried out by the dominant players. 

A change in the air? 

While there is more to be done, the direction of EU efforts is promising: to provide an alternative to the dominant Chinese and US approaches, there is an emphasis on “human-centric” and “trustworthy” AI. The EU data strategy aims at creating a single market of information, but without the controversial surveillance methods of the current AI great powers. The Commission’s document on human-centric artificial intelligence highlights the need for an ethical and legal framework that prevents, for example, algorithms being shaped by the kind of Western, male, upper middle-class bias that exacerbates injustices in some of the current uses of AI, such as in parole decisions or the grading of high-school students. 

In the latest edition of the Green European Journal, Green MEP Alexandra Geese and cyber-policy-expert Marietje Schaake share their views about the current challenges and opportunities related to AI, technology, and the European approach to dealing with them. Both experts emphasise the need for the EU to act in a united fashion, as well as for the digital space to be a key component in geopolitical debates. What happens in relation to algorithms, online platforms, hacking, and other digital phenomena is at least as important to Europe’s security as the classic security issues, such as nuclear proliferation or terrorism. If Europe is to succeed in this area, it will need a real European approach, a commitment to investment, the protection of digital rights, and coalition building. Some of the approaches on the table are promising, but more must be done and, given the breakneck pace of technological development, there is no time to lose. 

[1] Google is often identified through its parent company Alphabet. Similarly, Facebook announced in October 2021 that the social media site was just one of the products offered by the newly established company Meta.

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.