Pilguheit haridusriiki: Eesti lugu

Eesti haridus on viimastel aastatel rahvusvahelises võrdluses jõuliselt esile kerkinud. Eesti edu alustaladena võib välja tuua mängulise alushariduse ja lapsekeskse õppe kombineerimise uute tehnoloogiatega. Ehkki palju inspiratsiooni on saadud ka mujalt, mängib väga olulist rolli selles eduloos Eesti soliidne pedagoogiline pärand. Maria Jürimäe uurib Eesti üldhariduse ajalugu, et selgitada välja hariduse, demokraatia ja õigluse vahelisi seoseid Euroopa ühes väikseimas riigis.

Eesti on väike riik, kuid rahvusvaheliste hindamissüsteemide nt PISA andmetel peetakse selle haridussüsteemi üha enam üheks maailma edukamatest. Eestit tuntakse ka „digiriigina“ – e-Eestina. Kõiki ühiskonnas toimimiseks vajalikke tegevusi, alates hääletamisest kuni ettevõtte rajamiseni, saab teha vaid mõne hiireklikiga. Riiki tuntakse ka laulumaana – rahvusvaheliselt teatakse nii suuri üldlaulupidusid kui ka laulvat revolutsiooni, millega 1980-aastate lõpul rajati Nõukogude Liidust taasiseseisvumise alused. Kuid kas ja kuidas on kõik need Eesti tunnused omavahel seotud?

Eesti jaoks on haridus enamat, kui pelgalt teadmised ja oskused – see on riigi identiteedi ja kultuuri võti. Hariduse olulisuse võtab kokku juhtsõna „haridusriik.“ Eesti haridussüsteemil on sügavad juured ja selle hariduslik tuum jäi väekaks läbi kogu nõukogude okupatsiooni. Viimase kolmekümne aasta jooksul on haridusest kujunenud oluline võtmetegur iseseisvuse kindlustamiseks ja areneva ning jätkusuutliku ühiskonna rajamiseks.

Eesti hariduse juured

Eestikeelse rahvahariduse juured ulatuvad 16. sajandi luterliku reformatsioonini. Üks luterluse alusideid on, et iga kristlane peab oskama Piiblit lugeda. See idee levis Rootsi ajal 16-18. sajandil ning selle tulemusena kasvas Eestis hüppeliselt lugemisoskuse tase. Selleks ajaks, kui Vene tsaar Peeter I 1710. aastal Eesti vallutas, olid juba ammu ilmunud esimesed eestikeelsed raamatud ning Eestimaal oli kanda kinnitanud üldise rahvahariduse süsteem. Tsaaririigi algusaastatel lubati Eesti- ja Liivimaale Balti erikorra alusel suhtelist iseseisvust. See võimaldas kohalikul rahvaharidussüsteemil 18. sajandil suurema segamiseta tegutseda.

19. sajandi keskpaigast alates leidis Eestis aset rahvuslik ärkamine. Rahvakoolide võrgustik kasvas, asutati esimesed ajalehed, korraldati laulupidusid ja esile kerkisid erinevad maarahva ühendused, kristlikud- ja kirjandusseltsid. Venestamise laine, millega Vene impeerium 19. sajandi keskpaigast alates oma võimupiirkonnas vene kultuuri ja keelt teistele ravustele peale suruma asus, jõudis alles aastate pärast impeeriumi äärealadele nagu Eesti.

Eestil on oma väiksuse tõttu raske olla tugev, seega tuleb olla nutikas.

Siiski sunniti ka Eesti rahvakoolid 1885. aastast venekeelsele õppele ja enamus õpetajatest vahetati välja. See periood kestis kuni esimese Vene revolutsioonini aastal 1905, kuid veel kuni 1917. aasta revolutsioonini õpetati enamuses Eesti koolides vene keeles. Tulemuseks oli hariduse kvaliteedi langus, sest valdavat osa õpilasi sunniti lihtsalt tuupima, selle asemel, et toetada õpitust arusaamist. Samas on just sellel negatiivsel kogemusel oluline roll Eesti tänapäevase haridussüsteemi aluste rajamisel.

Et venestamise survele vastu panna, töötas Eesti rahvuslik liikumine välja rahvusliku lasteaia kontseptsiooni. Idee seisnes selles, et laste varajane haridus oleks tagatud siiski eesti keeles. Esimene eestikeelne lasteaed avati 1905. aastal Tartus.  

Ka mitmetes teistes luterlikes riikides, näiteks Soomes ja Rootsis, on pikaaegne emakeelse rahvahariduse traditsioon. Eesti koloniseerimise ja pealesunnitud keelemuutuse kogemus jättis riigi kollektiivsesse mällu siiski kustumatu jälje, mis tugevdas arusaama sellest, kui oluline on seos emakeelse hariduse ja kultuuri ning identiteedi vahel.

Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education
This article is from the paper edition
Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education
Order your copy

Eesti saavutas oma vabaduse Venemaast 1918. aastal Esimese Maailmasõja järellainetuses, peale Vabadussõja võitmist. Paljud endised kooliõpetajad said uuesti asuda eesti keeles õpetamise juurde ning nendega liitus ka mitmeid nooremaid õpetajaid. Kiiresti arendati välja tolle aja kohta eesrindlikud eestikeelsed õppekavad.

Eesti hariduse uuendamise üheks oluliseks suunajaks ja eestvedajaks oli Johannes Käis. Ta oli mees, kes oli oma ajast ees, tegutsedes edukalt nii õpetajakoolituses, õppekavaarenduses kui ka õppevara loomisel ning käsiraamatute kirjutamisel. Käis väärtustas oma töökooli ideedes lõimitud ja individualiseeritud õpet, funktsionaalse lugemisoskuse ja kriitilise mõtlemise arengu toetamist. Tema lähenemine sisaldas mitmeid praktilisi ja tööga seotud teemasid, õuesõpet ja eksperimente. Vanema põlvkonna õpetajatele olid uuendused kohati keerulised, kuid Käis ja tema kasvandikud õpetasid kiiresti välja uue põlvkonna õpetajaid.

Eestikeelsete lasteaedade esimesed õpetajad said samuti professionaalse väljaõppe Eesti selle valdkonna ühelt rajajalt Carl Heinrich Niggolilt. Mitmed ta õpilastest õppisid juurde ka Euroopas ja aitasid Eesti süsteemi integreerida eesrindlikke lähenemisi kogu maailma alushariduse teerajajatelt nt Maria Montessori. Inspireerituna Saksa pedagoogi Friedrich Fröbeli lähenemisest olid lasteaiad mängupõhised, samas tugevalt mõjutatud Eesti rahvalaulu, laulumängu, rahvatantsu ja käsitöö traditsioonidest.

Vastupanu läbi hariduse

Kuigi Eesti kahekümne-aastasel iseseisvusperioodil saavutati palju, surus 1945. aastast alanud nõukogude okupatsioon enamuse uutest ideedest maha. Eestlastele ei olnud see šokk. Õpetajad olid ise kogenud tsaariaegset kooli või kuulnud oma vanemate lugusid elust venestamise ajal. 1945. aastal õnnestus Eesti haridusjuhtidel uut võimuladvikut veenda, et riiklik üldharidus peaks jätkuma eestikeelsena. Peaaegu sajaprotsendilise kirjaoskusega maa õppekeele muutmine oleks seadnud ohtu hariduse kvaliteedi. Kasuks tuli ka Nõukogude Liidu ametlik retoorika sellest, et toetatakse kõigi rahvuste autonoomiat.

Seega organiseeriti Eestis üldharidus kahe paralleelse süsteemina – alles jäid eestikeelsed koolid, kuid nende kõrval rajati uusi venekeelseid koole, mis järgisid kogu Nõukogude Liidus üldiselt kehtivaid programme. Venekeelsete koolide arv oli esmalt küllaltki väike, kuid kasvas aktiivse migratsioonipoliitika mõjul jõudsalt. Enamus Eestis asuvaid koole jätkas sellegipoolest eesti keeles õpetamist. Nende koolide programm oli NSVLiidu programm, ent see oli tõlgitud ja kohandatud – võrreldes üleliidulise programmiga oli õpe aasta võrra pikem ning hõlmas lisakursuseid Eesti ajaloost ja kirjandusest. Väljastpoolt nägid need ained välja ideoloogiliselt sobilikena, hõlmates kirjeldusi Eesti talupoegade orjatööst sakste võimu all, ränkadest füüsilistest karistustest ja kiriku silmakirjalikkusest. Kuid vabadust maitsta saanud inimesed oskasid ridade vahelt nii mõnegi paralleeli välja lugeda ning paljud õpetajad leidsid õppekavas just vastavaid rõhuasetusi. Nõukogude Eesti kirjandus ja luule on mitmetasandiline ja kohati sarkastilise huumoriga, mida oskuslik õpetaja oskas ära kasutada, et õpetada ka oma õpilasi ridade vahelt lugema.

Samal ajal õppisid Eestisse „läänelikku eluviisi“ nautima tulnud venekeelsete migrantide lapsed eraldi venekeelses paralleelsüsteemis. Nemad elasid oma nõukogude maailmas, samasid tekste ja õppekavasid järgiti Karjalast Kamtšatkani välja.

Nõukogude terrori ja repressioonirežiim ei sallinud vastupanu. Seega pidid eestikeelsete koolide õpetajad teesklema, et on „peedid“ (punased seest ja väljast), kuigi tegelikkuses oli enamus neist „redised“ (väljast punased, seest valged). Traditsioon kandus edasi inimeste kaudu – mõned Käisi ja Niggoli kasvandikest küll tapeti, mõned saadeti Siberisse ning mõned põgenesid Läände, kuid enamus neist jäi siiski Eestisse, jätkates tööd õpetajate ja õpetajakoolitajatena. Nõukogude haridussüsteemis tuli kõikidel õpetajatel läbida iga viie aasta järel ühe kuu pikkune täiendkoolituse kursus, kus neil eestiaegsetel pedagoogidel avanes võimalus anda uuele õpetajate põlvkonnale edasi vanu ideid ja meetodeid. Nii elasid edasi tugevad praktikakogukonnad, kus õpiti ja jagati parimaid didaktilisi ideid.

Kõikides Balti riikides korraldati keskkonnahoiuteemade ettekäändel mitmeid (öö)laulupidusid ja demonstratsioone, kus lauldi traditsioonilisi ja uusi laule. Need kujunesid vastupanu võtmepunktideks.

Lasteaedades oli Eesti õpetajatel veel parem põli. 1950-ndatel tõlgiti nõukogude metoodilisi materjale Eesti keelde. 1920-ndatel Niggoli käe all õppinud kohalike ekspertide poolt töötati 1968. aastal välja aga koolieelsete lasteasutuste vabariiklik programm. See oli näiliselt igati ENSVle sobiv, sisaldades punaseid tsitaate ja teemasid nagu Lenini lapsepõlv, kõigi maade tööliste solidaarsus ja rahvaste sõprus, kuid peamine rõhk oli metoodikal – keskseks olid arusaamad arengupõhisest ja iga lapse individuaalsust arvestavast õppest, väärtustati mängu ja kehalist kasvatust, muusikat ning käsitööd.

1980-ndatel aastatel algas Nõukogude Liidus uus venestamise periood. Eestimeelne haridusminister vahetati välja venemeelse ametnikuga. Vene keele tundide arvu koolis suurendati ja ka lasteaias nõuti ühtsete üleliiduliste programmide kasutuselevõtmist. Ent selleks ajaks, kui uued koolieelse lasteasutuse programmid 1987. aastal ilmusid, oli juba hilja – laulev revolutsioon oli alanud.

Laulva revolutsiooni sündmused aitasid sillutada teed Nõukogude Liidu lagunemisele ja iseseisvuse taastamisele. Kõikides Balti riikides korraldati keskkonnahoiuteemade ettekäändel (öö)laulupidusid ja demonstratsioone, kus lauldi nii traditsioonilisi kui ka uusi laule. Need kujunesid vastupanu võtmepunktideks. Õpetajad olid üks esimesi gruppe, kes uuel ärkamisajal organiseeruda suutsid. Esimene õpetajate kongress peeti aastal 1987. Selle raames arutatud teemad nagu pädevuspõhine ja lõimitud haridus, haakuvad hästi ideedega, mida täna nimetatakse 21. sajandi oskusteks. Samavõrra vastasid need aga ka ideedele, mille Käis koos oma õpilastega juba 20. sajandi päris alguses välja oli töötanud.

Õpetajad olid ühed esimestest, kes haarasid laulva revolutsiooniga tärganud vabaduse järele. Ma ise olin 7. klassi õpilane, kui laulev revolutsioon algas. Minu kirjandusõpetaja oli alati olnud „nõukalojaalne“ ja järgis ametlikku õppekava, kuid ühtlasi õpetas ta meid armastama kirjandust ja lugema ridade vahelt. Minu selle kooliaasta esimene kirjand kandis pealkirja „Miks ma austan Pavel Kortšaginit“ ja rääkis Nikolai Ostrovski „Kuidas karastati terast“ peategelasest, kuid õppeaasta viimase kirjandi pealkirjaks oli juba „Mida tähendab olla eestlane?“ Umbes samal ajal hakkas meie ajalooõpetaja tutvustama raudse eesriide taha jäävate riikide nagu Poola, Ungari, Rumeenia jt., ajalugu, mainides ka näiteks Katõni sündmusi ja neis maades aset leidnud nõukogudevastaseid ülestõuse nagu Praha kevad. Meile asuti õpetama teemasid, mis tundusid õpetajatele tõeliselt olulistena. Eesti koolid said niisiis vabaks enne, kui riik ise.

Haridus peale iseseisvumist

Vahetult pärast taasiseseisvumist aastal 1991 puudusid Eestis riiklikud õppekavad, kuna nende väljatöötamine on aeganõudev protsess. Nii said koolid ja lasteaiad ise vabas vormis tegutseda. Enamus koole jätkas traditsioonilise aineõppega, mis oli ka nõukogude koolides küllaltki tugeval tasemel olnud, eriti matemaatika ja reaalainete osas. Samas lisandusid ka taas-avastatud suunatud uurimuslik õpe, aktiivõpe ja värskelt uuesti nähtavaks saanud rahvuslik vaim.

Peale raudse eesriide langemist oli väike ja paindlik Eesti avatud uuele informatsioonile ja innovatsioonile. 1994. aastast alustas Eesti õpetajate koolitamist Rahvusvaheline Samm Sammult Assotsiatsioon (International Step by Step Association – ISSA) – meil tuntud kui Hea Algus, et luua paindlikke, keskustena sisustatud klassirummidega lapsekeskseid õpikeskkondi, mis võimaldavad lastele valikuid ja isetegevust ja rakendada demokraatiat alates alusharidusest. Vanemal põlvkonnal oli rõõm avastada, kui sarnased olid paljud ideed Käisi omadega.

Paljud sellel ajal Eestis sisse viidud reformid olid oma ajast ees. Üldpädevused, nagu probleemide lahendamine ja koostööoskused, toodi üldhariduse õppekavasse aastal 1996. Ehkki inspiratsiooniks olid ka teiste riikide nagu Kanada ja Soome haridusalased saavutused, seisnes Eesti edu peamiselt Eesti õpetajate valmisolekul ja initsiatiivil rohujuure tasandil. Riiklik õppekava toetas nende iseseisvust, andes koolidele nii vabaduse kui ka kohustuse töötada välja kooli õppekavad. Praktikakogukonnad, milles õpetajad saavad õppida uusi innovaatilisi ja järeleproovitud metoodilisi lähenemisi, olid juba nõukogude ajal tugevad olnud. Iseseisvusaastate jooksul on need teisenenud ning tänaseks omandanud pigem professionaalsete õpikogukondade ilme – õpetajate õpiringides ei toimu mitte niivõrd ekspertidelt õppimine, vaid enda kui professionaali ekspertiisi jagamine kolleegidega.

Selle arengu taustal toimus Eesti investeerimine digilahendustesse, sh digiõppe valdkonda. Riiklik Tiigrihüppe programm varustas koolid arvutitega ja koolitas õpetajaid neid õppetöös efektiivselt kasutama. Täna kasutatakse erinevaid digilahendusi laialdaselt juba lasteaedadest peale ja paljud Eesti lapsed õpivad varajases nooruses robootikat.

Edu põhjused

Miks siis on Eesti koolid PISA pingeridade tipus? Kui keegi teaks ammendavat ja täielikku vastust sellele küsimusele, siis saaks seda kõikjal jäljendada ja rakendada. Seda vastust siiski keegi ei tea, ent Eesti edu põhjustena saab välja tuua mõned võtmeelemendid.

Üks esimesi alustalasid on lapse-/ õppijakesksus, kõiki lapsi väärtustav lähenemine hariduses. Õpet kavandatakse võimalikult lapse-/ õppijakeskselt, mis tähendab, et siht on leida laste tugevused ja see, mida nad naudivad ning tuua välja neis parim. Varane haridus on ka eakohane. Kohustuslik haridus algab alles seitsmendast eluaastast ning alusharidus on mänguline. Õpe on lõimitud, eriti alushariduses ja algklassides – erinevad õppeained koondatakse ümber konkreetsete teemade ja projektide.

Eesti süsteemi teine tugevus seisneb õpetajatele ja õppeasutustele antud suures autonoomias. Riik usaldab oma haridusprofessionaale ja õppekavas tehakse vaid minimaalselt ettekirjutusi. Välishindamine, mida paljudes riikides tuntakse „inspektsioonina,“ on asendatud haridusliku konsultatsiooni süsteemiga. Seda rakendatakse vaid vajadusel ja konsultatsioonide eestvedajateks on sageli kogenud kolleegid ja/või õpetajate kogukonnad.

Kolmas aspekt on kriitilise tähtsusega – Eesti haridussüsteem põhineb võrdsusel. Eesti üldharidussüsteem on tasuta ja vanematele ei lisandu peidetud kulusid. Erakoolide ja -lasteaedade arv on küll tõusuteel, kuid ka see panustab riikliku süsteemi kvaliteedi tõstmisele. Veelgi enam, koolisüsteem ei erista õpilasi oskustepõhiselt, vaid hoiab neid ühtsel haridusteel. Ainus suurem lõhe ilmneb eesti- ja venekeelsete koolide vahel. Viimaks – kuigi Eestiski leidub sissetuleku ja jõukuse ebavõrdsusest, ei ole lõhe rikkaimate ja vaeseimate vahel paljude teiste riikidega võrreldes kuigi suur. Eestis ei ole kunagi tekkinud tõelist klassiühiskonda.

Pikk võõrvõim – esmalt sakslased, siis rootslased, siis venelased – aitas välja kujundada ellujäämisstrateegiaid.

Eesti suurus ja ajalugu mängivad selles loos samuti rolli. Riigis elab umbes 1,3 miljonit inimest, kellest üks miljon kõneleb eesti keelt ja ülejäänutest on enamus vene keele kõnelejad. See tähendab, et Eesti on Euroopa väikeseim ise kõiki eluvaldkondi haldav keelekogukond – eesti keel täidab kõiki olulisi riiklikke ja kultuurilisi funktsioone alates valitsemisest, haridusest doktorikraadini välja kuni õigussüsteemi ja kirjandus- ning kunstivaldkonnani. See on nii uhkuse kui enesearengu võimaluste allikaks kõikidele Eesti kodanikele. Riigi suurus, täpsemini – väiksus, ühtaegu nii võimaldab paindlikkust, kui ka kohustab paindlik olema, mida ilmestab näiteks digitaaltehnoloogia varajane kasutuselevõtt. Eestil on oma väiksuse tõttu raske olla tugev, seega tuleb olla nutikas.

Viimane element, mida rõhutada, on lapsepõlv ja alusharidus. Eesti emadel on õigus kolmeaastaseks emaduspuhkuseks, mille vältel on tööandjal kohustus tagada emale ametikoht. Esimesed 18 kuud saadakse emapalgana täispalka (kui põhipalk just väga kõrge ei ole, oht emana palgas kaotada enamust Eesti emadest siiski ei ähvarda). Hiljem osalevad peaaegu kõik lapsed kõrgetasemelises riiklikus alushariduses. Hind on mõistlik ja madala sissetulekuga perekonnad saavad taotleda ka kohatasu toetust. Lasteaiad on paigaks, kus laps saab olla laps, nautida lapsepõlve, õppida sõbralikus keskkonnas läbi uurimise ja avastamise, laulumängude, liisusalmide ja tantsu, järgides eesti rahvakultuuri tähtpäevi, nagu see on tavaks olnud juba Niggoli ja tema õpilaste ajast peale. Eesti lasteaedu külastades ei kohta te koolitunde, vaid aktiivset mängu, kunstitegevusi ja muusikat.

Terendav valgus

Eestlased on juba sajandeid suhtunud haridusse kui enesearengu tööriista, mis tagab parema elu ja annab vaimuvalgust. Mängupõhine alusharidus kombineerituna kvaliteetse hilisema õppega on loonud rahvusvaheliselt tunnustatud süsteemi. Riik väldib metoodika pealesurumist, et õpe saaks olla õpilasekeskne. Autonoomia võimaldamine nii kooli, õpetaja kui ka õpilase tasandil aitab vältida üleliigset testimist ja võimaldab õppurite potentsiaalil avaneda.

Eesti hariduse üheks alustalaks on ka positiivne rahvuslus. Riik on väike ja peab seega paratamatult toetama kõikide inimeste arengut. Eesti väiksus ja see, et meie keel on väikseim maismaa keel, mis täidab kõiki riiklikke ja kultuurilisi funktsioone, tähendab ühtlasi ka seda, et riik tegutseb piiri peal – et Eestil oleks võimalik kesta ja areneda, tuleb kõigil sellesse panustada. Pikk võõrvõim – esmalt sakslased, siis rootslased, siis venelased – on aidanud välja kujundada ellujäämisstrateegiaid. Põlvest põlve on eestlased pidanud olema uuenduslikud ja kavalad, tihtipeale varjatud viisidel. Tänaseks on see asjaolu teinud Eestist start-up’ide nagu Skype ja Wise kodu. Varakult digitaalse ja õpilasekeskse õppe kombineerimine tasus ära ka pandeemia ajal – paljudel õpetajatel õnnestus toetuda juba olemasolevale distantsõppe kogemusele.

Siiski ei ole Eesti haridussüsteem täiuslik. Õpetajate ja koolide suur autonoomia võib viia ka stagnatsioonini. Mõned õpetajad võivad olla küll eksperdid oma ainevaldkonnas, kuid suhtuda vastumeelsusega üldpädevuste arengu toetamisse või teistsuguste õppe- ja hindamismeetodite kasutuselevõtmisesse. Venekeelsetes koolides on olukord veel halvem. Ka siin naudivad õpetajad suurt vabadust, kuid võivad seda ära kasutada venekeelsete ja -meelsete õpikute kasutuselevõtmiseks, mis maalivad poliitikast ja ajaloost, sealhulgas Eesti rollist Vene Impeeriumi põlise osana, propagandistliku pildi. Olenemata riiklikest vahenditest on ka keeleõpe tihtipeale problemaatiline ja paljud venekeelsete koolide õppurid ei omanda eesti keelt isegi õppekavas ette nähtud miinimumtasemel.

Viimase kolmekümne aasta jooksul on Eesti haridus avalikest investeeringutest mõnevõrra kasu saanud. Tiigrihüpe tõi klassiruumidesse digitaaltehnoloogia, mitmeid koole ning lasteaedu on põhjalikult renoveeritud, parandades märkimisväärselt füüsilist õpikeskkonda. Samas püsivad õpetajate palgad Euroopa madalaimate seas, mis kahjustab ametikoha atraktiivsust. Ukraina sõda on aidanud välja tuua riikide olulisimad alusväärtused. Eesti valitsus on juba investeerinud julgeolekusse, järgmine eesmärk peaks olema haridus.

Avrupa’nın Kurumsal Liderliğindeki Hidrojen Projesinin Sınırları

Avrupa’da fosil yakıtların yerini hidrojenin alması vaatlerinin yerine getirilmesi ne anlama geliyor? Şişirilmiş beklentilerin ötesinde, demokratik tartışmalarda ciddiye alınmayan önemli olası jeopolitik sonuçları söz konusu. Mevcut hidrojen politikalarının, enerji sektörlerinin kurumsal güçleriyle olan suç ortaklığı ve hem Avrupa içinde hem de Avrupa dışında maden çıkarma sınırlarının genişlemesi; hidrojeni, kapitalizmin üstesinden gelmek için bir araç yapmaktan daha ziyade, sömürgeci ve yayılmacı kapitalizme doğru atılan bir adım daha yapma riskini taşıyor.

İklim ve enerji haberlerini takip eden herkes hidrojen patlamasını farketmiştir. Genellikle “evrende en bol bulunan element” veya “geleceğin enerjisi” gibi klişelere atıfta bulunan iyimser bakış açıları ve projeksiyonlar, çevrimiçi etkinliklerde, siyasi tartışmalarda ve fosil yakıtların alacakaranlığına acil bir çıkış bulmaya çalışan teknik raporlarda dolaşıyor. Ancak ne hidrojenin kendisi (sentetik bir yakıt) ne de yenilenebilir enerjiyle üretilen “yeşil hidrojen” vaadi, son teknolojik atılımlar değil. Hidrojen, “bir sonraki büyük şey” olma konusunda uzun bir geçmişe sahip. İlk ilgi dalgası, 1970’lerdeki petrol fiyat şokları sonrasında geldi; bir diğeri, 1990’larda iklim değişikliğine yönelik yeni başlayan endişelerin ardından geldi. 

Hidrojen ve onu çevreleyen teknolojik ekosistem, temel yakıt olacağı yönündeki olası küresel rolü hakkında şüphe uyandıran bir dizi ciddi endişeyi beraberinde getiriyor. Birincisi, yeşil hidrojen üretmek için gereken yenilenebilir enerji altyapısının muazzam malzeme gereksiniminin bulunması. Nadir toprak mineralleri ve bakır gibi diğer metaller için yoğun madencilik çalışmaları gerektirecek ki bu tür süreçler zaten tüm ekosistemleri yok etti. Latin Amerika Çevre Çatışmaları Gözlemevi (The Latin American Observatory of Environmental Conflicts), yeni maden çıkarma alanlarının açılmasının tehlikeleri hakkında bir rapor yayımladı. İkincisi, hidrojenin teşvikinin, doğal gaz ve karbon yakalama gibi, sürdürülebilirlik kanıtları şüpheli bulunan endüstrilerle yakından ilişkili olması. 

Ancak bu sefer bir şeyler farklı görünüyor. Hidrojen, pandemi sonrasına dair öneriler hücumunda kazanmasına açık bir şekilde kesin gözüyle bakılan bir şey. “Avrupa’da temiz bir hidrojen ekonomisine hevesle başlamak”, Avrupa Birliği’nin 2020’de açıklanan Covid-19 sonrasında toparlanmaya yönelik Yeni Nesil planının merkezinde yer alıyor. AB’nin bu hedefi belirlemesinin etkileri, kıtalararası düzeyde hızlı jeopolitik hareketleri şimdiden tetikledi. 

Şili’de yeşil hidrojen dünya lideri olma fikri, 2020 boyunca agresif bir şekilde benimsendi. Şili’nin Haziran 2020’de yayınlanan yeşil hidrojen stratejisi önerisi, Şili’yi 2030 yılı itibariyle ihracata yönelik üretici olarak dünya lideri konumuna yerleştirmekte. Bakanlar ve iş adamları, ülkenin ana avantajının yenilenebilir enerji üretimi için büyük potansiyel taşıdığını savunmaları. Şili’nin “yenilenebilir enerji kaynaklarının Suudi Arabistan’ı” olabileceğine dair sık sık tekrarlanan öneri, buna katılan herkese ekonomik başarı vaat ediyor. 

Bu tonlarca “made in Chile” hidrojeni kim alacak? Bu gidişe, hidrojen pankartı altında kendisini iklim eylemine adamış ve bir yabancı yatırım akını sunan ‘güvenli’ bir motor olan Avrupa, teknik, politik ve ekonomik zemin sağlıyor. 

Hidrojenle çalışan Avrupa’nın kazananı ve kaybeden

8 Temmuz 2020’de Avrupa Komisyonu, hidrojen stratejisini, hidrojenin AB ekonomisindeki rolü için bir vizyon ve yol haritasını sundu. Hydrogen Europe organizasyonu tarafından temsil edilen endüstri ve fosil yakıt lobicilerinden oldukça etkilenen bir belge olan stratejide; hidrojen, çelik veya kimya sektörleri gibi önemli ölçüde küçültmenin zor olduğu endüstrileri [bir yandan] küresel ortamda rekabetçi tutarken, [öbür yandan] karbondan arındırmak için “temel bir öncelik” olarak kuruluyor. 

Halihazırda, hidrojenin büyük çoğunluğu, CO2 azaltımı olmaksızın (yani, atmosferden emisyonların genellikle karbon yakalama ve depolama yoluyla kaldırılmasıyla) fosil yakıtlar tarafından üretilmekte. Sözde “mavi hidrojen”, doğal gazın “buhar metan reformasyonu” olarak bilinen bir süreçte işlenmesiyle oluşturulur. Avrupa Komisyonu’nun hidrojen stratejisi, bu proses ile karbon yakalama ve depolama prosesi birleşimini, yenilenebilir elektrik kullanılarak üretilen yeşil hidrojenin tamamen devreye girebilmesinden önceki, ekonomiyi karbondan arındırmaya yönelik “geçiş aşamasının” kilit bir unsuru olarak benimsiyor. 

Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
This article is from the paper edition
Moving Targets: Geopolitics in a Warming World
Order your copy

Mavi hidrojen üretiminin tam-çevrim emisyonlarını değerlendiren araştırma, bu geçiş fazının maddi sonuçlarını inceledi ve karbon yakalama sürecinde doğal gaz kullanımının, nasıl büyük miktarlarda kaçak metan emisyonu yaratacağına işaret etti. Yazarlar, mavi hidrojenin “en iyi dikkat dağıtıcı olarak görüldüğü” sonucuna varıyor; bu, karbon-yoğun süreçlere kilitlenmek ve önümüzdeki yıllarda gaz altyapısını sağlamlaştırmak isteyen endüstri ve fosil yakıt şirketleri için güvenli bir kulvar. 

Gazı, sırf geçiş yakıtı olarak kullanma niyetinin samimi olup olmadığına bakılmaksızın, yaklaşımın temel bir kusuru var. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) tespit ettiği gibi, dünyanın dört bir yanındaki ülkeler, iklim hedeflerini yerine getirmek konusunda azim, hız ve olanaktan yoksunlar. Başka bir deyişle, bu ekstra talebi karşılamak için yeterli yenilenebilir enerji olmayacak. 

AB hidrojen stratejisi, hidrojen üretimini, AB dışındaki ülkelerden dış tedarikle artırmayı öngörüyor. Hydrogen Europe’un “2x40GW Yeşil Hidrojen Girişimi”, elektrolizör kapasitesinin Avrupa’da 40 gigawatt’a ve Avrupa’nın çevresinde 40 gigawatt’a yükseltilmesini gerektiriyor. “Avrupa’nın enerji ortaklıklarını yeniden tasarlama” yoluyla, başta Kuzey Afrika ve Ukrayna olmak üzere Şili ve Avustralya gibi ülkelerden yeşil hidrojen ithalatı artacak. Avrupa’nın elektrolizör teknolojisindeki ‘teknolojik yenilik’ avantajı böylece, yenilenebilir enerji potansiyeli yüksek olan bölgelerle ikili anlaşmalar yoluyla yeşil hidrojen elde etmek için kullanılacak. Sonuç olarak, dünya çapında hidrojen ihracatçısı olmayı hedefleyen ülkelerdeki yenilenebilir enerji projeleri çoğalıyor ve dolayısıyla bu da arazi ve kaynak tahsisi süreçlerini tetikliyor. 

2021’in başlarında, Şili Enerji Bakanlığı ve Rotterdam Limanı, ülkenin Avrupa’ya gelecekteki yeşil hidrojen ihracatına ilişkin bir mutabakat zaptı imzaladı. Avrupa Yatırım Bankası, Temmuz 2020’de Hydrogen Europe ile danışmanlık ve teknik destek sağlama ve finanse etme konusunda bir danışmanlık anlaşması imzalayarak, şirketin çığır açan teknolojilerine ilişkin yatırımları için kamu garantisi rüyasını pekiştirdi. Avrupa Komisyonu, Afrika’da, Afrika-AB Yeşil Enerji Girişimi kapsamında Avrupa endüstrisi için yeşil hidrojen üretecek ortaklar arıyor. Almanya ve Namibya kısa süre önce bir yeşil hidrojen ortaklığı bağladı. Almanya’nın o zamanki Federal Araştırma Bakanı Anja Karliczek’e göre Namibya, “şu ana kadar kullanılmayan geniş alanlara” sahip; bu da agresif kâr arayışı tarafından yönlendirilen kaynak kullanımına yönelik ısrarlı sömürücü ve üretkenci yaklaşımların bir göstergesi. 

Bu ortaklıklar ifşaatı telaşının yarattığı siyasi aciliyet duygusu, ancak jeopolitik terimlerle anlaşılabilir. Avrupa Komisyonu açısından, AB’yi elektrolizörler gibi teknolojik atılımların “alıcısı” olmaktan ziyade “yapıcısı” olarak konumlandırmaya yönelik jeopolitik olarak motive eden bir yarış var. Euro’nun hidrojendeki işlemler için bir referans para birimi olarak yerini güvence altına almak, uluslararası rolünü pekiştirecektir. Sanayi perspektifinden bakıldığında, – 25 yılı aşkın süredir – enerji sektöründeki yatırım döngülerinin doğası, uzun vadeli bir stratejik avantajı sürdürmek için şimdi yatırım yapmayı acil bir duruma getiriyor. Kurumsal ve jeopolitik çıkarlar böylece uyumlu hale gelmekte. Politik olarak neyin mümkün olduğunu, ancak özel yatırımı çekmeye ve riskten arındırmaya dayanan hakim yaklaşım belirleyebilir. 

İklim krizi hızla yayılırken, temeldeki bu mantıklar sorgulanmadıkça ve insanların ve gezegenin ihtiyaçlarına tabi kılınmadıkça, Avrupa Komisyonu yaşanmaz bir dünyada rekabetçi kalmak için inatçı çabalar gösterecek. 

Hidrojenin gerçek bedeli 

Şili’nin iddialı hidrojen planları ne kaybettirir? Her şey ucuz yenilenebilir enerji üretmeye bağlı olduğundan, bunu mümkün kılacak teknoloji ve bunu mümkün kılacak yabancı yatırım ülkeye çekilmeli. Şili’nin muhafazakar Sebastián Piñera liderliğindeki sağcı hükümeti, devletin bu yarıştaki uygun rolünün doğru yatırım koşullarını -ya da Şili’de formüle edildiği gibi certeza jurídica (hukuki kesinlik)- sağlamak olduğunda ısrar etti; böylece kapitalizm acısız bir biçimde teknolojik ucuzlama sağlama vaatlerini yerine getirebilecekti. Yatırımcılar için kesinliğe odaklanma rastgele değil: Şili’nin Ekim 2019’dan bu yana, Augusto Pinochet’nin neoliberal diktatörlüğünden on yıllar sonra hala yürürlükte olan yapıları ve kurumları ortadan kaldırmayı amaçlayan devam etmekte olan kurucu sürecine ve toplumsal değişimine açık bir gönderme. Çünkü Şili halkı, 2020 referandumuyla onaylanan bir süreçle ülkenin anayasasını yeniden kaleme alıyor. 

Taban hareketlerinin ve Yerli toplulukların topraklarını istilacı enerji projelerinden koruma talepleri, sürecin temel unsurları. Suyun özel mülkiyetten çıkarılması, doğanın hakları gibi simgesel talepler de sermaye sahiplerini, projelerine karşı bir direniş olanağı sunabilecek yeni yasal araçlar bakımından korkutuyor. Şili İnsan Hakları, Hakikat, Adalet ve Tazminat Komisyonu madencilik, ekokırım ve Yerli haklarının ihlali arasındaki yakın ilişkiyi detaylandırdı. Sözleşmenin temsilcilerinin önemli bir kısmı tabandan gelen çevre hareketlerinden. Kömür bazlı ve hidroelektrik projeleri en fazla direnişle karşı karşıya kalırken; hassas ekosistemlere ve ilk ulusun haklarına yönelik tehditlere karşı protestoların arttığı güney Şili’deki rüzgar çiftlikleri gibi projelerde çıkan sesler, benzer pratiklerin uyarısı niteliğinde. Hidrojene bahse girenler için, endüstrinin yükselişini hiçbir siyasi devrim engelleyemez. Magallanes’deki ilk deneysel tesis, yeni anayasanın yakında getirebileceği değişikliklere sağır kalarak 2022’de açılacak. 

[Maden] çıkarma sınırlarının genişlemesinin rahatsız edici gerçeği, herhangi bir kaynağın “ucuzlaştırılmasının” asla basit ve pürüzsüz bir teknolojik gelişme meselesi olmadığı konusu. İşler aktif olarak ucuzlaştırılmalı. Enerji üretiminin olağanüstü genişlemesi – Şili’nin tüm mevcut merkezi elektrik kapasitesinin hidrojen eşdeğerini dokuz yıl içinde inşa etme planları var – genellikle Yerli halklar tarafından ıslah sürecinde olan ve halihazırda önceki ekstraksiyon dalgalarından güçlü bir şekilde etkilenmiş olan alanlarda enerji üretimi ve iletiminin genişletilmesine bağlı.  

Egemenlik tartışmalarında, Avrupa halkı ve ihtiyaçları dikkat çekici biçimde yok. 

Kurumsal egemenlik mi yoksa halk egemenliği mi? 

“Stratejik egemenlik” terimi, Avrupa kurumları tarafından, kilit stratejik alanlarda kendi kaynaklarına dayanarak özerk hareket etme ve ihtiyaç duyulduğunda ortaklarla işbirliği yapma kapasitesi olarak sunulmuştur. Avrupa’nın hidrojen stratejisinin gelişimi, bu egemenlik fikrinin arkasındaki ayrıntılara daha yakından bakıldığında, şeytanın ayrıntılarda olduğunu gösteriyor. Kim özerk hareket etme kapasitesine sahip? Hangi amaçlarla kendi kaynaklarına güvenmek? Hangi koşullarda işbirliği yapmak?  

Enerji dönüşümü, maden tedarik zincirlerini ekonominin önemli bir stratejik alanı haline getiriyor. Madencilik söz konusu olduğunda, çevre mevzuatındaki gelişmeler ve nakliye maliyetlerindeki çarpıcı düşüşün yanında altyapı ve işçilik maliyetleri, Avrupa’nın başka yerlerde çıkarılan hammaddelere bel bağlamasına neden oldu. AB, stratejik egemenlik pankartı altında, Avrupa’da yeni madenlerin açılmasını ve maden arama projelerini teşvik etmek için maden çıkarmaya ilişkin yasal düzenleme çerçevesini değiştiriyor. Aynı siyasi projenin bir parçası olarak hidrojen, ister istemez maden çıkarmanın “içteki” yeni sınırlarının bu dinamiklerini şiddetlendirecek. 

Avrupa Komisyonu’nun ‘Avrupa için Yeni Sanayi Stratejisi’, Avrupa ekonomisinin kalbindeki enerji yoğun endüstrilere odaklanıyor. Bilhassa çelik üretimi, “yeşil ve dijital eş-dönüşümün kalbinde” yatan Avrupa’nın özerklik ve egemenlik arayışının merkezinde yer alıyor. Çelik üretimi için önemli bir bileşen olarak kömürün sonunun gelmesi, onun yerini elektrik ve hidrojenin alması anlamına geliyor. Hidrojen, büyüme odaklı statükosunu sürdürmek ve dolayısıyla Avrupa’nın küresel alandaki rekabet gücünü korumak için endüstriyi, enerji şirketlerini ve hükümetleri aynı hizaya getirebilecek bir kaynak olarak merkeze alınırken; çelik endüstrisinin uzun ömürlü sermaye varlıkları, “yeşil” çelik üretimi yarışında Avrupa stratejisini zamana karşı yarışır hale getiriyor. 

AB’de 50 milyon insanın evini ısıtmaya gücü yetmezken, burada kimin rekabet gücünün gözetildiği açıkça sorulabilir. Avrupa’nın stratejik egemenliğiyle ilgili sorun, egemen bir Avrupa’da kimin egemen olduğunu tanımlamak. Avrupa halkı ve onların doğrudan ihtiyaçları, egemenlik konusundaki üst düzey tartışmalarda dikkat çekici biçimde yok. Sadece onlar da değil. Avrupa’nın özerklik arayışının tetiklediği ulusötesi süreçler, dönüşümden etkilenen herkesin daha geniş bir şekilde dahil edilmesini gerektirmekte. Elbette dönüşüm için çelik gerekli olacak: Bir kere rüzgar türbinleri için gerekli. Ancak “Ne kadar çeliğe ihtiyacımız var?” ve “Ne için?” gibi sorular Avrupa egemenliği etrafındaki tartışmaları temellendirmek için gerekli. 

Avrupa’nın politika oluşturma sürecinin içine işlemiş demokratik eksiklik, fonlama planlarının ‘özel kar eğilimli doğasına’ paralel olarak yürümekte. Hidrojen stratejisi, Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın finansman mekanizmalarına dahil edildiğinden, özel yatırım riskini azaltmak için kamu parası kullanılacak. Buradaki tehlike, kamu parasının, hidrojen konusundaki yenilikleri ve bunun ekonomik faydalarını kamu kurumları veya toplulukları yerine özel yatırımcıların eline vermesi. Bu düzenlemelere göre, karbonsuzlaştırma teknolojilerinin geliştirilmesi Avrupa halkının yararına yayılmayacak, Avrupa ve diğer ülkeler ve bölgeler arasında olduğu kadar, Avrupa içinde de eşitsizlikleri ve güç dengesizliklerini daha da kuvvetlendirecek.  

Hidrojenin çekiciliği daha geniş bir siyasi zemine dayanmakta. Bazı politika hedefleri enerji tüketiminde mutlak sınırlara (AB enerji verimliliği hedefleri gibi) işaret ederken, bu azalmanın sosyoteknik altyapımızda önemli değişiklikler olmadan nasıl gerçekleşeceği açık değil. Avrupa’da pek çok insanın kanıksadığı yaşam tarzları, bize ucuz enerji sağlayan fosil yakıtların özgürce aktığı o kısa dönem olan “yüksek enerji modernliği”nde güçlendirildi. Tartışılmayan şey, toplumun -veya Avrupa’nın- nasıl yeniden organize edilebileceğine ve hangi değerlere öncelik verilmesi gerektiğine dair alternatif vizyonlar. Bu varsayımlara göre, yüksek enerjili uygarlığımızın hızını demokratik olarak -kendi kendini sınırlayan, özerk- bir şekilde düşürmenin bir yolu yok. Genişleme, (çoğu kez üstü kapalı bırakılsa da) tek arzu edilen ufuk, bir gereklilik ve bir kaçınılmazlık. Bu mercekten bakılınca, gezegensel sınırlar teknolojik gelişme yoluyla aşılması gereken bir meydan okuma haline geliyor. Birleşik Krallık hükümetinin yeşil bir sanayi devrimi planlarının sözleriyle, “yerli tüketiciler için deneyimde herhangi bir değişiklik olmayacak”. Tartışma, ekonomik olarak rekabetçi kalırken özerkliğin nasıl sağlanacağına indirgenmiş durumda. Bu hayali durumun sorgulanması gerektiğine inanıyoruz. 

Adil ticaret düzenlemeleri, kapitalizmin bildiği olanaklar sunar. Hidrojen için adil bir pazar yaratmaya yönelik her girişimin net bir başlangıç noktası var: yenilenebilir enerji altyapısı inşa ederken ortaya çıkan zorluklar. Hidrojen kaçınılmaz olarak üzerlerinde daha fazla baskı oluşturacak. Düzenlemeler, “yeşil kapma/kolonyalizm” (Yerli halkların özerkliğine ve haklarına yönelik ihlaller) ve genellikle çevresel etki değerlendirme süreçlerinin dışında bırakılan dışsallıklar olarak adlandırılan şeylerin göz ardı edilmesi konusunda sıfır toleransa sahip olmalı. 

Yeni sertifikalandırma ve standart çevreleri, enerji [kaynağı] çıkarma sınırlarını genişletmenin en zararlı sonuçlarını (iyimser olursak, önemli ölçüde) düzeltebilir. Ancak daha da önemlisi, adil ticaret mekanizmalarını, enerji demokrasisine giden yolda daha geniş bir önlemler ekosisteminin yalnızca bir unsuru olarak eleştirel biçimde değerlendirmemiz gerekiyor. Adil ticaret, değiş-tokuş noktasında ne olduğuna çok fazla odaklandığı, neyin, kimler için üretildiği ve ne türde yaşamları sürdürmek için olduğu sorularından kaçındığı için eleştirildi. Hiçbir ticaret düzenlemesi, bu daha derin siyasi sorularla yüzleşme ihtiyacını ortadan kaldıramaz. 

Bu tür bir siyasi olanak, ‘büyüme sonrası’ ve ‘küçülme’ camiası tarafından açılan bilgi alanına giriyor; enerji tüketimindeki küçülme derken, bireysel tüketiciler için bir tercih olarak değil, ortak sosyal altyapımızın yeniden düzenlenmesi anlamında. Bu politik ve etik adalet ufku altında hidrojeni evcilleştirmek, ancak enerji sistemlerimizi tüm yaşamların gelişmesine izin verecek şekilde dönüştürürsek mümkün olacak. O zaman hidrojenin, Avrupa’ya ve dünyaya mevcut ‘firavun rüyaları’ndan daha fazlasını sunabilecek şeyi olabilir. Katalonya’daki Enerji Egemenliği Ağı gibi enerji kooperatifleri ve dernekler, gruplar ve yurttaş ağları, kamu-topluluk enerji yönetişimi oluşturmak ve enerji üretimini, dağıtımını ve tüketimini demokratikleştirmek için somut alternatifler. 

Hidrojenin dönüştürücü bir araç olarak kullanılması [hususu], yeterli miktarda olma, verimlilik iyileştirmeleri gibi faktörlerin ötesine geçerek, mutlak sınırlar tanımlanması ve ortak şirketler tarafından ele geçirilen siyasi gücün, enerjiyi ortak refah projelerinin emrine vermek adına demokratikleştirilmesi ve yeniden dağıtılması konusunda daha fazla iletişim gerektirecek. 

EU Climate Policy: The Climate Crisis Calls for More than Corporate Accountability

Three years into the European Green Deal, its credibility is on the rocks. Investment in natural gas will be classified as “green” by the EU, a proposed social climate fund to support people on low incomes has been cut back, and regulatory nudges based on corporate accountability and reporting are preferred. If Europe relies on light-touch policies rather than real regulatory and fiscal measures to guide the private sector, the green transition in Europe will stall in the years ahead.

Since 2014, the EU has been strengthening the rules to make companies transition to more sustainable production models.

With the introduction of the Non-Financial Disclosures Directive for the first time, large companies had to report information on environmental, social and employee matters, respect for human rights, anti-corruption and bribery policies. However, the directive’s scope was limited as it only applied to financial and large listed companies (about 11,000). The directive was unclear and lacked a mandatory reporting framework, making it hard for investors and the public to compare companies and for authorities to guarantee good reporting. In 2019, the EU published reporting guidelines on climate-related information, but they were non-mandatory. Studies have questioned the legislation’s implementation and the quality of the disclosures.

More recently, the EU Commission published a proposal for a Corporate Sustainability Reporting Directive. The proposal extends the reporting scope of all large companies and all companies listed on regulated markets, except listed micro-enterprises. This could extend the application to over 50,000 companies. It also requires the audit of reported information and introduces mandatory reporting standards.

For the first time, companies will have to provide plans to ensure that their business model and strategy are compatible with the transition to a sustainable economy and with the limiting of global warming to 1.5 degrees Celsius in line with the Paris Agreement. But how these plans will be assessed depend on forthcoming details from the Commission. If the Commission is to be ambitious enough, companies without a sound 1.5 degrees Celsius plan may be subject to infringement procedures – such a shift could constitute a historic advancement. However, since compliance and penalties are left to member states, it will depend on countries enforcing the environmental measures seriously.

Being compliant or even ambitious on Environmental-Social-Governance (ESG) reporting, does not mean that a company is sustainable. It just means it is transparent, that data is being analysed and reported. A fossil fuel company with no plans to transition to sustainable activities could be an example of good reporting, whilst a solar panel company could be a bad one. The hope with this legislation is that when reporting data that is bad for the environment or human rights, companies will be subject to public, market, and political pressure to improve. Companies will also no longer be able to plead ignorance about their impacts.

But unless the European Parliament, the Council and then Member States push for clear criteria on the 1.5 degrees Celsius alignment clause or the consumers start prioritising sustainability in their choices, the incentive for companies to change might not be enough. After all, most large companies already publish ESG reports, but consumers are not aware.

Being compliant or even ambitious on Environmental-Social-Governance reporting, does not mean that a company is sustainable.

The limits of corporate sustainability

These two regulations are not the only measures put forward by the EU to support the transition to a sustainable economy.

To strengthen sustainability reporting in the financial sector, in 2019, the EU published the Sustainable Finance Disclosure Regulation. This regulation lays down harmonised rules for financial market participants and financial advisers on transparency regarding the integration of sustainability risks. The regulation’s focus is transparency about the impacts of the financial sector with respect to the environment. The impacts of this regulation are still unclear, as the first implementation report is set to be published by the end of 2022.

Despite an expected positive contribution to transparency in the banking sector, the regulation does not set any specific goals or targets to improve sustainability in the sector. From a climate perspective, the direction in which the EU wants the banking sector to go should not only be transparency but mandatory action.

The same is true for the Taxonomy Regulation, published in 2020. It established the criteria for determining whether an economic activity qualifies as environmentally green for the purposes of determining the degree to which an investment is sustainable. It applies not only to financial market participants but also to certain companies (the same that are subject to the Corporate Sustainability Reporting Directive). According to the regulation, an activity is sustainable when it contributes substantially to climate change mitigation or adaption, sustainable use and protection of water and marine resources, transition to a circular economy, pollution prevention and control, and the protection and restoration of biodiversity and ecosystems. Even if the activity has a substantial contribution to one of the goals, it cannot do significant harm to others.

Our latest edition – Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

In practice, companies will have to report which percentage of their activities are eligible and aligned with the taxonomy. The main goal is to provide comparable information to investors and the public. Compliant activities are eligible for green bonds and fund managers can market their portfolios as green. However, the regulation does not set any mandatory target for Taxonomy alignment, which means that companies can still maintain zero green alignment and, if the markets or the consumers, are not demanding enough, polluting activities could still go on and get funding, just not “green” funding.

In a devastating blow to the credibility and possible impacts of the taxonomy, the Commission and the Parliament agreed to classify natural gas and nuclear energy as green energies. Although we could make the case for green investments into nuclear fusion technology, as opposed to nuclear fission (current nuclear plants), classifying natural gas as sustainable is as credible as classifying fries as a salad. As previously explored with respect to the REPowerEU programme, the EU plans to invest in new natural gas infrastructure at the same time as aiming to phase out this fossil fuel by 2050. Some NGOs and scientists are even calling for a natural gas phase-out by 2040 or 2034. The sunk cost of new projects risks hindering climate performance for the next decades and compromises the Green Deal. Scientists, activists, and politicians know this and that is why some member-states and NGO’s are taking legal action against the taxonomy. Overall, the classification has undermined the credibility of the Green Deal as a whole.

Another important recent proposal is the Corporate Sustainability Due Diligence directive. According to the proposal, companies will need to develop due diligence policies across their supply chains to identify, prevent, and mitigate potential adverse impacts. In short, it means that companies could now be legally accountable for environmental damages and human rights infringements linked to their suppliers. In a best-case scenario for the regulation, a European garment brand that produces its clothes in Bangladesh would have to guarantee that no child labour or environmental damages were involved.

It is yet to be decided but the proposal may also oblige companies to adopt a plan to ensure that their business plans are compatible with the transition to a sustainable economy and with the limiting of global warming to 1.5 degrees Celsius in line with the Paris Agreement and its clear when it states that carbon intensive companies should set emissions reduction goals. The directive has the potential to transform businesses but we’re currently waiting on Council and Parliament negotiations as well as a delegated act with more details on reporting. This wait may be longer than anticipated, since the draft proposal was also delayed for months. It is expected that companies and member states will lobby hard to water it down.

How do the EU’s efforts to green the economy stack up when assessed collectively? Simply put, while the proposals have some promise, crucial elements are missing. From making sure that the polluter does pay to ending fossil subsidies, fiscal policies need to be central for the Green Deal to be a success.

The polluter must pay

The first one is the effective implementation of the polluter pays principle. The polluter pays principle is a simple idea at the core of EU environmental policy: those responsible for environmental damage should pay the costs. Despite being introduced by the Single European Act, in 1986, it still does not apply to all industries and fully within industries.

Implementing the polluter pays principle would mean environmental externalities would be priced within all products, at the full social cost of carbon. It would be a paradigm shift for our economic model. With such a policy, responsible products would become cheaper over time and unsustainable ones would be priced out of the market.

In practice, life-cycle assessments should be mandatory for all products on the market or, more reasonably, all products placed on the market by large corporations. The scope of such rule could be similar to the Corporate Sustainability Reporting Directive. By getting verified life-cycle impact of products, the EU could develop a model of “true pricing”.

A “true price” is the market price plus the social and environmental costs of a product. Products on the market would have a true price tax, making the polluter pays principle effective. This model is already being experimented by a store in Amsterdam and should become the norm. For example, at the True Price store, jeans cost 40 euros plus 33 euros more, a t-shirt cost 15 euros plus 8 euros, a chocolate bar 2.79 euros plus 90 cents, a café latte 3.50 euros plus 25 cents, and a loaf of bread euros 3.25 plus 18 cents. The price difference is significant but depends on each product. Over time, true prices should go down as responsible, environmental, and social practices become the norm. From a social justice perspective, this model raises questions and that is why it could only be implemented as part of a strong social and environmental package, especially at a time of rising prices and inflation.

The polluter pays principle is a simple idea at the core of EU environmental policy: those responsible for environmental damage should pay the costs.

We’ve seen how unpopular green measures can be in France in 2018 and right now with the Dutch farmers’ crises. However, the Green Deal was conceived in a very different global environment. As it stands, especially after labelling gas green, it may no longer be fit for purpose. From the start, the social ambition of the Green Deal seemed scarce with an underwhelming Social Climate Fund and Just Transition Mechanism that not only was underfunded but also had regional cohesion issues and left crucial sectors, such as agriculture, out of the picture. Germany’s decision to lower the budget for the EU’s Social Climate Fund from 72 billion euros to 59 (against the will of the Greens) will negatively impact the lives of millions of Europeans and possibly turn the Green Deal into a crumbling house of cards.

Precisely because of these difficulties, re-opening the discussion on fiscal measures as well as the broadening of social measures should be on the table. Policies such as the 9-euro ticket in Germany or free rail transport in Spain, paid for by a windfall tax on extra profits from energy companies, could and should become European approaches.

Similarly, a true price model should be implemented with corresponding reductions in income taxes, especially for lower and middle classes. Higher prices would thus be compensated by higher income to support the shift to reduced environmental impacts. True pricing would also gradually eliminate “green premiums”, the additional cost of choosing a greener option. For example, when we pay more for solar energy than coal, for a plant-based burger than a beef burger, for a train ticket than a flight.

An easy ride for fossil fuel companies

On top of implementing the polluter pays principle, there are other, more politically acceptable, short-term measures that could also have significant impacts.

First, ending all tax breaks and subsidies to highly polluting industries.

Starting with energy, according to a European Court of Auditors 2022 report, “Even though renewable-energy subsidies almost quadrupled over the 2008 to 2019 period, fossil fuel subsidies have remained relatively constant over the last decade”. The report found that fossil-fuel subsidies were estimated at around 58 billion euros in 2008 and 56 billion euros in 2019, whilst renewable energy subsidies went from 20 billion euros to 78 billion euros in the same timeframe. Fifteen EU countries spend more supporting fossil fuels than renewables. The Commission has set the target to phase-out fossil fuel subsidies, including tax-brakes, by 2025. It is unclear how this will be achieved, especially since, in 2022, some States have increased support for fossil fuels.

The report is also clear that carbon taxes on fossil fuels are still too low. The European Court of Auditors found that more polluting energy sources get a tax advantage compared with others with better carbon efficiency. Coal, for instance, is on average taxed less than natural gas, which is more carbon efficient. Some fossil fuels are taxed less than electricity, which could be produced by low-carbon sources. According to OECD, in order to achieve the Paris goals, carbon should be priced at around 120 euros per ton of CO2. However, the European Emissions Trading system has never reached such a high level and no EU country taxes at that level. The highest tax can be found in Sweden at 108 euros per ton, followed by Finland at 62 euros and France at 44 euros. The rest of EU countries tax below 30 euros per ton, a level considered insufficient to trigger meaningful change.

The report also found that carbon taxes are only applied to a minority of emissions. The highest percentage can be found in Ireland where around 49 per cent of emissions are covered, then Denmark and Sweden at 40 per cent, followed by Finland and France at 36 per cent and 35 per cent, respectively. The broadening of the Emissions Trading System to transport and other industries, and the proposed Energy Taxation Directive may address some of these issues, but within a timeframe of less than a decade, it might be too little, too late.

According to a European Court of Auditors 2022 report, fossil fuel subsidies have remained relatively constant over the last decade.

Agriculture is another sector that has been exempt from the polluter-pays principle, especially livestock production. The livestock sector may be responsible for 17 per cent of total EU greenhouse gas emissions, but not only it is exempt from the polluter-pays principle, but it still receives about 32 billion euros in subsidies every year. Since 1985, the Commission has asserted that agriculture cannot be above the polluter pays principle. Despite this, the new Common Agricultural Policy (CAP) and Farm2Fork strategy still do not plan to reduce subsidies or levy environmental taxes. In fact, CAP spending on environmental measures might be overestimated. According to a European Court of Auditors report, for the 2014 to 2020 budget, the EU overstated 72 billion euros in environmental spending, 60 billion euros of which in the CAP environmental measures.

As of now, the incentives for companies to transition to sustainable production are mostly left to the market. If consumers demand more, companies do more. The problem is that most consumers base their choices on price. This leaves companies with little room for acting on sustainability unless competitors also change. A good way to incentive good corporate behaviour would be to simply lower taxes on sustainable products and sustainable companies, thus rewarding them for taking action.

A major step in this direction is the new VAT directive that allows States to eliminate value-added tax on some products. However, further integration of EU countries towards a fiscal union could set mandatory taxes for some products and completely exempt products such as solar panels, bicycles, public transportation, vegetable protein and even repairs. It could also increase taxes on products with high environmental impacts. At the same time, a deeper fiscal integration could create a tax system where responsible companies have lower tax brackets. This could be assured by certifications, audits, continual improvements, and other mechanisms, thus benefiting the best performers.

Saving the credibility of the Green Deal

The EU is taking major steps to make companies more sustainable and the economy greener. However, most regulations are focused on price signals and lack positive incentives, clear goals, and serious sanctions for non-compliance. Measures are mainly focused on transparency through reporting behaviours and environmental KPI’s, but there is not even a legal requirement to improve this behaviour.

The hopes that the market will reduce environmental impacts are not unfounded. However, accomplishing time-restrained climate targets without more stringent mandatory actions seems unlikely. The chosen approach lacks positive and proactive investment in social protection. The current inflationary moment was not expected when the plans for the Green Deal were drawn up. By reducing the budget of the Social Climate Fund at a time when it’s needed the most, the EU takes another blow at the credibility of the Green Deal.

Many solutions are available that can increase climate ambition and ensure that current targets are achieved. Introducing true pricing and eliminating green premiums would translate into an economical paradigm shift capable of pricing out of the market unsustainable practices and rewarding responsible behaviour. It would represent a whole enforcement of the polluter pays principle and a new era of consumer transparency.

Other measures, such as eliminating subsidies and tax breaks for polluting industries, especially for energy production, including petrol, and agriculture could gather broader public support if done within a frame of just transition. Increasing the scope of the ETS system and setting a minimum value for carbon prices is in the realm of EU action and should be considered. Further fiscal measures, such as mandatory VAT exemptions and lower taxes for sustainable companies could find resistance from States but should be prioritised to create substantial incentives for change, other than market forces.

Without such measures, after classifying nuclear and natural gas as green investments and reducing social ambition, one begins to wonder how serious the EU really is about the Green Deal.

El coste humano de externalizar los controles fronterizos en Europa

Un intento de cruce en la frontera española de Melilla en junio de este año dejó decenas de muertos. Los dirigentes españoles, marroquíes y de la UE culparon del incidente mortal a los traficantes de personas, negándose a verlo como consecuencia de unas políticas fronterizas racistas y cínicas que castigan a los más vulnerables. Esta tragedia debería llevar a Europa a adoptar una política más humana para sus fronteras, sin embargo, los líderes de ambos lados de la frontera están llegando a acuerdos que se traducirán en un trato aún más duro para los migrantes.

“El viernes negro”, como ya se denomina el 24 de junio de 2022, al menos 23 personas migrantes perdieron la vida por asfixia al quedar aplastadas en la frontera terrestre entre Marruecos y España. Además, más de 200 migrantes resultaron heridos, y 140 agentes marroquíes y 49 españoles fueron atendidos por diferentes lesiones. Es la mayor tragedia en la frontera sur de Europa. En la anterior catástrofe, en 2014, fallecieron 14 personas en la playa de El Tarajal de Ceuta.  

“Estaban esperando por nosotros. Nos dispararon con gases lacrimógenos, entró mucho humo en nuestros ojos, corrimos, algunos pudieron entrar, otros fueron detenidos por los guardias españoles, y otros se quedaron en la parte marroquí, donde empezaron a pegarnos. No se qué pasó con ellos. Es la primera vez que ocurre algo así. Antes nos rompían las manos y los brazos, pero matarnos es nuevo. No fue un accidente, estaba organizado. Usaron incluso pequeños cuchillos. No teníamos la posibilidad de hacer nada, nos daban con palos una vez en el suelo”, narra telefónicamente desde Casablanca Ali, nombre ficticio de un migrante sudanés que prefiere mantener el anonimato por miedo a ser devuelto a su país, de donde huyó por la guerra. 

En todo caso, las cifras oficiales de muertos distan bastante de las aportadas por las organizaciones no gubernamentales. El colectivo Caminando Fronteras documenta que al menos 37 personas migrantes perdieron la vida ese fatídico día, mientras la Asociación Marroquí de Derechos Humanos (AMDH) de Nador, región marroquí colindante con la ciudad autónoma española de Melilla, ha contabilizado 27 personas muertas y 64 desaparecidos.

Cómo se mascó una tragedia sin precedentes 

Alrededor de 1.700 personas migrantes intentaron acceder ese viernes desde Marruecos a España a través del puesto fronterizo de Barrio Chino a Melilla, a pesar del despliegue de las fuerzas de seguridad marroquíes, que superaban el millar de agentes. A las 6.40 horas, un dispositivo anti-intrusión de la comandancia de la Guardia Civil de Melilla detectó la aproximación al vallado de un numeroso grupo de migrantes con palos y piedras y actuó junto a 1.200 agentes de las fuerzas marroquíes para evitar su entrada. Igualmente, efectivos del Cuerpo Nacional de Policía colaboraron en la contención del salto. 

Dos horas después, tras romper la puerta de acceso del puesto de control fronterizo de Barrio Chino, iniciaron la entrada a Melilla saltando por el tejado del mismo. Según se pudo ver en un vídeo grabado por el fotógrafo Javier Bernardo y publicado en varios medios de comunicación españoles, agentes marroquíes cruzaron la valla de Melilla y golpearon a migrantes en territorio español para devolverlos a Marruecos.   

Our latest edition – Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

Esto no fue ninguna sorpresa para el Servicio Jesuita a Migrantes (SJM) en Melilla, que trabajan con migrantes para defender sus derechos. “Suele pasar” asegura un portavoz de la asociación, “Desde nuestro punto de vista estos rechazos son ilegales, son devoluciones en caliente. No se ha dado un trato personalizado a cada persona en la frontera, porque la mayoría de estos migrantes tienen derecho a protección internacional”.  

Mientras, desde el Ministerio de Interior español mantienen que la Guardia Civil intervino “en todo momento dentro del marco legal nacional e internacional” y “sin que pueda atribuirse a ninguno de los agentes ningún tipo de actuación contraria a ellos”. Afirman rotundamente que “no se devolvió a nadie en la frontera”. 

Bien distintos son los testimonios de las víctimas. Al menos los entrevistados para elaborar este reportaje coinciden en asegurar que sufrieron o vieron como otros compatriotas padecían las devoluciones desde Melilla a Marruecos. “No se hizo nada mientras las autoridades marroquíes nos mataban. E incluso los guardias españoles nos detenían cuando ya estábamos dentro de Melilla y nos llevaban de vuelta a las autoridades marroquíes para que nos golpearan y mataran”, relata Ali. 

Finalmente, solo 133 personas (provenientes de Sudán, Chad, Sudán del Sur, Eritrea y Níger) consiguieron llegar al Centro de Estancia Temporal de Inmigrantes (CETI) en Melilla, de las que ya han pedido asilo más de un centenar. “Estos países tienen una tasa de reconocimiento de asilo muy alta, por lo que los van a admitir a trámite a todos”, aseguran desde el SJM de Melilla. 

Las autoridades marroquíes han detenido a 64 migrantes que están siendo juzgados en dos procedimientos en los tribunales de Nador por varios delitos, entre ellos “tráfico de seres humanos” y “organizar y facilitar la entrada y salida clandestina de personas hacia y desde Marruecos”. De ellos, 33 personas han sido sentenciadas a 11 meses de prisión, a una multa de 500 dírhmas (47 euros) y a una indemnización de 3.500 dírhmas (329 euros).  

Según los testimonios de las víctimas, se realizaron devoluciones en caliente desde Melilla a Marruecos.

Además, durante las horas posteriores al intento de entrada a España, las autoridades marroquíes alejaron a 1.300 migrantes desde Nador a diferentes regiones del país en autocares custodiados por las fuerzas de seguridad. De esta manera, en la ciudad de Casablanca se han conformado tres campamentos donde malviven vigilados por la policía, que controla los espacios dos veces al día. 

Aquí duermen al aire libre y sobreviven gracias a la ayuda de la sociedad civil. “Hasta ahora nos han tratado mal. No hay transporte disponible para nosotros, y no hay medicinas para los que están sufriendo mucho por las piernas y las manos rotas”, se queja Ali.  

España, Marruecos y la UE culpan a las mafias  

Una delegación del Parlamento europeo viajará a Melilla para investigar, y no se descarta que se amplíe su viaje a Marruecos. La Comisión de Libertades Civiles, Justicia e Interior de la Eurocámara, conocida también como Comité LIBE, solicitó la comparecencia del ministro de Interior español para explicar la gestión migratoria del gobierno de Pedro Sánchez. 

Los gobiernos español y marroquí han responsabilizado del suceso a las mafias. De esta manera, la Unión Europea y Marruecos acordaron el 8 de julio en una reunión en el Ministerio de Interior de Rabat actualizar la cooperación en materia migratoria y ampliarla a los nuevos métodos operativos de las redes de tráfico.  

Hasta la capital marroquí se desplazaron la comisaria de Interior de la Unión Europea, Ylva Johansson, y el ministro del Interior español, Fernando Grande-Marlaska, para encontrarse con su homólogo, Abdelouafi Laftit. En la reunión acordaron impulsar nuevos mecanismos contra la migración irregular que incluirán principalmente “el apoyo a la gestión de fronteras, el refuerzo de la cooperación policial con investigaciones conjuntas, la sensibilización frente a los peligros de la inmigración irregular, así como el fortalecimiento de la cooperación con las agencias de la Unión Europea”.  

“Estos sucesos, además de constituir una tragedia humana, pusieron a prueba los dispositivos tradicionales de lucha contra el tráfico de personas y demuestran la extrema peligrosidad de las redes de trata de personas y los riesgos que están dispuestas a generar”, señalaron en un comunicado conjunto. Algo que los migrantes contactados niegan en las entrevistas con los abogados de asilo. “Dicen claramente que no están organizados, afirma Javier Giménez Rivadeneyra, abogado del Servicio Jesuita a Migrantes (SJM) en la oficina de Melilla.  

Los nuevos mecanismos para frenar la migración tienen un coste 

Una vez superada la crisis diplomática bilateral desatada en abril de 2021 tras acoger en un hospital español a Brahim Ghali, el líder del Frente Polisario y presidente de la República Árabe Saharaui Democrática, el Ministerio del Interior español busca lograr un convenio de colaboración en materia migratoria con Marruecos, al estilo de los rubricados con Senegal (2006) y Mauritania (2014), para establecer patrullas conjuntas que permitan a la Guardia Civil interceptar la salida de embarcaciones con migrantes irregulares.  

La mala relación del rey Mohamed VI con el presidente español Pedro Sánchez comenzó en enero de 2020, cuando se conformó el gobierno de coalición del PSOE con Unidas Podemos, partido que reclama el referéndum de autodeterminación para el Sáhara Occidental. El malestar creció con el reconocimiento de Donald Trump de la soberanía marroquí sobre todo el territorio saharaui en diciembre de ese mismo año. España no siguió sus pasos, y la ministra de Asuntos Exteriores, Arancha González Laya, más tarde destituida, defendió una postura internacional en consonancia con las Naciones Unidas. 

La unidad territorial con el reconocimiento del plan de autonomía marroquí, que se anexiona el Sáhara Occidental como las provincias del sur, es el objetivo principal al que se orientan desde hace más de un lustro las políticas de Marruecos, tanto en el ámbito nacional como en el internacional.  

Las organizaciones de derechos humanos consideran que el drama del 24 de junio en la frontera con Melilla es consecuencia de las políticas migratorias.

La fórmula mágica la entonó Pedro Sánchez por medio de una carta al rey Mohamed VI el 14 de marzo: “El plan de autonomía marroquí es la solución más seria, creíble y realista” para solucionar el conflicto del Sáhara Occidental. A partir de ahí, el monarca alauita recibió al presidente español el 7 de abril en Rabat, donde firmaron la paz con una nueva hoja de ruta, que destaca el control de los flujos migratorios.  

Marruecos juega con esa posición de guardián de las fronteras. En el intento de calmar el enfado de Rabat por acoger a Brahim Ghali, España le entregó 30 millones de euros para frenar la inmigración irregular en mayo de 2021, cuando dejó pasar a 12.000 personas a la ciudad autónoma de Ceuta por mar y tierra ante la impasividad de la Gendarmería Real.  

España ya le había dado en 2019 otra ayuda directa de 32 millones de euros. Al final, Marruecos recibe más fondos que otros países africanos en los que la cooperación policial está consolidada, como Senegal y Mauritania. De hecho, las autoridades en Rabat sostienen que necesitan alrededor de 500 millones de euros anuales para afrontar los gastos de control de sus fronteras. Así, el ministro Grande-Marlaska demandó este mes a Europa que incremente los fondos destinados a proyectos de colaboración migratoria en África.  

España juega un papel de intermediario entre Europa y Marruecos, y Madrid gestiona el dinero que la Unión Europea entrega a Rabat para el control de las fronteras del sur. Por eso, las organizaciones de derechos humanos consideran que el drama del 24 de junio en la frontera con Melilla es consecuencia de las políticas migratorias. Se trata de “delitos cometidos por las políticas migratorias criminales”, coinciden AMDH en Nador y SJM en Melilla.  

“Ese es el arma de Marruecos, recibe mucho dinero por la externalización de las fronteras”, resume en una entrevista con esta publicación Javier Giménez de SJM. 

En la actualidad, con el control férreo, la violencia contra las personas migrantes, las redadas en las casas y en los bosques, se puede entender que Marruecos ha dejado de ser un país de acogida de migrantes, a pesar de haber organizado la Conferencia Intergubernamental para el Pacto Mundial sobre Migración en Marrakech en 2018 y de sus dos programas de regularización en 2014 y 2016. En estos momentos, la hospitalidad y la cálida acogida han llegado a su fin; las personas con las tarjetas de residencia caducadas se encuentran con trabas administrativas, se les exigen más documentación y se ralentizan los procesos.  

En esa línea, y tras esta catástrofe, el gobierno marroquí restablecerá su programa de devolución de personas migrantes irregulares a sus países de origen, paralizado desde 2006. A pesar de que desde 2018 se vienen produciendo expulsiones puntuales organizadas con las embajadas de ciertos Estados africanos. 

La tragedia de la frontera de Barrio Chino, que separa Marruecos y la ciudad autónoma española de Melilla, demuestra una vez más que el ejercicio por parte de Rabat del papel de gendarme y guardia de las fronteras del sur de Europa, con la complicidad de las autoridades españolas y con el beneplácito de la Unión Europea, es el principal responsable de las violaciones que afectan a migrantes y a solicitantes de asilo que intentan acceder al continente. 

Le lobby usano le regole commerciali per aggirare quelle sul clima

Nonostante la legge sul clima, il pacchetto Fit for 55, il mercato delle emissioni, e tutte le ambizioni in materia di clima e ambiente che accompagnano il Green Deal europeo, l’UE continua a pagare alle industrie produttrici di carbonio delle sovvenzioni implicite per inquinare. Come? Tramite un sussidio per inquinare nascosto nelle regole del commercio: la regolamentazione commerciale permette alle industrie inquinanti di esercitare pressioni lobbiste senza incontrare opposizione. Tale processo crea un finanziamento globale a favore dell’inquinamento che rema contro gli sforzi per ridurre e impedire il cambiamento climatico. 

Mentre la velocità dell’azione dell’Unione Europea contro i cambiamenti climatici è discutibile, la sua spinta legislativa per decarbonizzare risale a decenni fa. Una parte fondamentale di tali sforzi è mettere un prezzo alle emissioni nocive all’ambiente. Attivato nel 2005, il Sistema europeo di scambio di quote di emissioni di gas a effetto serra (ETS, Emission Trading Scheme) era il primo mercato internazionale di emissioni al mondo. È ancora ad oggi il più grande, dato che conta al suo interno tutti gli Stati UE più l’Islanda, il Liechtenstein e la Norvegia. 

In questo sistema, fabbriche, centrali elettriche e altri stabilimenti comprano o ricevono quote di emissioni negoziabili. Alla fine di ogni anno, queste installazioni devono cedere abbastanza quote da coprire interamente le loro emissioni. Unito a un limite massimo che diminuisce col tempo, il meccanismo obbliga gli impianti a ridurre progressivamente le loro emissioni. 

Il sistema funziona bene dentro i confini europei, ma presenta il rischio di delocalizzazione delle emissioni (carbon leakage) – cioè trasferire la produzione di prodotti inquinanti fuori dall’UE, per poi importarli nuovamente nel mercato europeo a un prezzo più basso. Per questo motivo, le proposte dell’UE per un meccanismo di adeguamento delle emissioni importate (CBAM, Carbon Border Adjustment Mechanism) sono state presentate per la prima volta nel 2019. 

Ufficialmente proposto dalla Commissione nel luglio 2021, il CBAM interesserà ferro e acciaio, cemento, fertilizzanti, alluminio e i settori della produzione di elettricità. La competitività dei prodotti nazionali e d’importazione sarà garantita da una tassa sulle importazioni equivalente alla differenza di tassazione sulle emissioni di CO2 tra l’UE e gli altri paesi. In generale, il CBAM rientra nella riforma del sistema ETS. Se oggi il piano ETS assegna un prezzo a ogni tonnellata di CO2 emessa dai settori elettrici, chimici, aeronautici e siderurgici, la riforma punta a estenderlo al trasporto marittimo e stradale, alla navigazione e ai combustibili per riscaldamento. Il CBAM affronta anche la questione degli ETS gratuiti – cioè permessi per le emissioni che vengono concessi gratuitamente alle maggiori industrie inquinanti – che al momento rappresentano un sussidio nascosto per inquinare, e che sono destinati a essere eliminati nel giro di una decina d’anni.  

Our latest edition – Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

Secondo il piano recentemente proposto, chi importa all’interno dell’UE dovrebbe comprare dei certificati di produzione di CO2 che corrispondono al prezzo che sarebbe stato pagato se tale produzione fosse avvenuta in un paese UE. Se un produttore esterno all’UE ha già pagato una tassa sulle emissioni carbonio (carbon tax) in un paese terzo, l’importatore UE può dedurne il costo corrispondente. 

La proposta è appoggiata dai sindacati industriali. “Il CBAM è necessario per mantenere i settori ad alta intensità energetica in Europa durante il processo di decarbonizzazione. L’eventualità che i prodotti chimici o siderurgici vengano realizzati fuori dall’Europa, con una maggiore produzione di carbonio, sarebbe tragica dal punto di vista economico ma anche un disastro per l’ambiente” spiega Benjamin Denis di IndustriAll. Ad ogni modo, la posizione espressa dai sindacati industriali riflette anche l’ambiguità che porta al sussidio per inquinare, nascosto nella regolamentazione commerciale: le preoccupazioni circa la competitività di mercato costituiscono la base retorica dell’azione contro l’ambiente. 

Regolamentazione commerciale e decarbonizzazione  

In un articolo del The Guardian, la corrispondente Jennifer Rankin ha pronosticato che il pacchetto Fit for 55 sarebbe stato accolto da una “frenesia lobbista” da parte di attivisti, imprese e paesi non-UE. E il rischio (reale) che le parti interessate indeboliscano le riforme non è l’unico problema. C’è un ulteriore bias ambientale della regolamentazione commerciale che il pacchetto normativo attuale sta ignorando. 

Ipotizziamo che l’intero meccanismo funzioni perfettamente. Ciò ci porterebbe a pensare che gli incentivi per le imprese siano così in linea con la loro necessità di ridurre le emissioni di CO2: dato che le imprese pagano il prezzo stabilito dal CBAM, se vogliono importare beni inquinanti all’interno dell’UE, costi più alti abbasseranno la fornitura di tali prodotti. E invece no, perché questo sistema non è che la punta dell’iceberg; buona parte dei costi totali rimane sommersa.   

Uno studio dell’economista Joseph Shapiro dimostra come la regolamentazione ambientale non possa permettersi di tralasciare i dettagli delle regole commerciali. Come Shapiro spiega, i dazi d’importazione e le barriere non tariffarie sono “notevolmente inferiori per le aziende inquinanti che per quelle pulite” nella maggior parte dei paesi. Aziende più inquinanti possono incorrere in un costo più alto delle emissioni – il che significa che vengono punite dalla regolamentazione ambientale – ma pagano meno dazi – il che significa che vengono premiate dalla regolamentazione commerciale. “Questa differenza nella politica commerciale crea un sussidio implicito – e globale – alle emissioni di CO2 nello scambio internazionale di prodotti”, scrive Shapiro. Questo sussidio è globale perché tutti i partner commerciali traggono vantaggio dai prodotti meno cari, non solo il paese d’origine che inquina. 

Il meccanismo di adeguamento delle emissioni importate non è che la punta dell’iceberg.

Per rendere la politica climatica veramente efficace, è necessario far fronte agli altri incentivi all’inquinamento di cui la politica commerciale è responsabile. Ed è qui che le barriere non tariffarie diventano particolarmente importanti. “Le persone tendono a concentrarsi sulla questione dei dazi  – ma gran parte dell’effetto è guidato dalle barriere non tariffarie”, rivela Shapiro. Le barriere non tariffarie regolano, per esempio, la qualità di un determinato prodotto. Possiamo quindi dire che le barriere non tariffarie sono proprio l’origine di questo sussidio per inquinare nascosto. I lobbisti amano le barriere non tariffarie perché, se paragonate ai dazi, sono più specifiche, tecniche e difficili da analizzare. E la cosa peggiore è che il CBAM non le copre, dato che gestisce solo le differenze di prezzo delle emissioni (o la loro assenza) tra l’UE e i paesi non UE. In altre parole, è incentrato sui dazi riguardanti le emissioni di gas a effetto serra, mentre il più ampio quadro regolatore per i prodotti ad alto consumo di carbonio rimane fuori dai giochi. 

Quali settori traggono vantaggio dal sussidio per inquinare nascosto dal commercio? A parità di condizioni, i maggiori colpevoli sono i settori più vicini alle materie prime e più lontani dai beni di consumo, cioè le imprese che si trovano all’inizio della catena di produzione. Per esempio, l’UE impone una barriera non tariffaria sui prodotti siderurgici che ne prende in esame la performance e gli standard di qualità. Quello siderurgico è un settore che si trova a monte della catena, dato che numerose aziende utilizzano l’acciaio come materiale primario. Lo scenario ideale per le imprese che lavorano a valle della catena produttiva – e che si servono dell’acciaio – è che questo costi il meno possibile. Di conseguenza, tali imprese esercitano pressioni perché le barriere non tariffarie sull’acciaio siano minori: meno regolamenti, standard e quote. Più un prodotto è lontano dalla domanda finale, più è facile per i lobbisti far sì che vengano apportati cambiamenti a minuzie apparentemente piccole, noiose e tecniche, che hanno però un grande impatto ambientale.  

Ciò significa infine che anche se il CBAM obbliga gli Stati non UE a intensificare i loro sforzi in merito alla tassazione delle emissioni, rimane comunque impotente davanti alle barriere non tariffarie della regolamentazione commerciale, generando così il sussidio nascosto per inquinare.  

Le pressioni sulla politica di commercio 

Lo studio di Shapiro mostra che la regolamentazione ambientale internazionale deve prendere in considerazione i dettagli della regolamentazione commerciale e che la regolamentazione commerciale più influente è nelle mani di lobbisti e concentrata sui settori a monte. A causa dei cavilli tecnici di questo meccanismo nascosto, le organizzazioni ambientaliste si trovano ad affrontare una sfida difficile. Johanna Lehne del centro di ricerca sui cambiamenti climatici E3G spiega che, mentre i pericoli derivanti dai finanziamenti ai combustibili fossili sono stati ben recepiti, la conoscenza delle problematiche tariffarie e non tariffarie è meno diffusa. 

È a questo grado di consapevolezza che sono legate le sfide che le ONG ambientaliste devono affrontare per farsi ascoltare a livello europeo. Ciò potrebbe svilupparsi in una miriade di modi – dal contribuire alle valutazioni d’impatto, alle azioni di contro- lobbismo bilaterale e al rispondere alle audizioni pubbliche. Nonostante sia offerta la parità di accesso alle diverse parti interessate, non tutti gli attori dispongono degli stessi mezzi per promuovere le loro opinioni e idee. Le organizzazioni della società civile hanno “spesso meno risorse e meno capacità nell’impegnarsi su più fronti nelle pratiche legislative rispetto alle lobby industriali”, spiega Lehne. “Esiste uno squilibrio di potere”. 

C’è un altro aspetto: il tipo di contenuto che i diversi interlocutori portano al tavolo europeo. “In quanto ONG e organizzazioni della società civile dobbiamo ricoprire un certo tipo di ruolo, presentando i punti di vista del grande pubblico. Ma ciò che gli esponenti del settore industriale portano al tavolo, specialmente a proposito delle discussioni sul mercato delle emissioni, consiste in una grande quantità di dati e specifiche informazioni su tecnologie importanti e spesso proficue,” spiega Lehne. La Commissione Europea è particolarmente interessata ad accedere a questo tipo di contenuti. 

Considerando le riforme del CBAM e dell’ETS, le ONG si sentono in parte ascoltate. “Alcuni membri dell’industria non saranno contenti della scadenza dei permessi gratuiti. Anche se nemmeno le ONG sono soddisfatte, la Commissione ha accettato un compromesso e sta riconoscendo l’urgenza di aumentare la pressione su quei settori,” dice Lehne. 

Più un prodotto è lontano dalla domanda finale, più è facile per i lobbisti far sì che vengano apportati cambiamenti a minuzie apparentemente piccole, noiose e tecniche che hanno però un grande impatto ambientale.  

La normativa proposta presenta debolezze e punti di forza. Ciò che generalmente viene considerato positivo è l’impegno a renderla conforme al diritto commerciale dell’Organizzazione mondiale del commercio (WTO) per evitare guerre commerciali tra Stati. “Certamente, ci saranno incertezze su come provare che la delocalizzazione delle emissioni è in realtà un problema poiché non esiste un metodo consolidato, o su come eliminare i permessi gratuiti a favore di certi settori. Ma non si registra nella proposta una chiara discriminazione nei confronti dei produttori non UE”, spiega Wilson. Un ulteriore aspetto positivo è la presenza di una fase di prova dal 2023 al 2025, il che darà ai partner commerciali il tempo di adattarsi e di organizzare negoziati bilaterali. 

Per alcuni, tuttavia, l’obiettivo europeo di ridurre la delocalizzazione delle emissioni è stato visto come una richiesta politica ingiusta per far aumentare le ambizioni climatiche in altri Paesi. Le aspirazioni europee di ricoprire un ruolo di guida in ambito climatico possono essere interpretate come una violazione del principio di responsabilità differenziata espresso con l’accordo di Parigi. “Il progetto è stato proposto in un anno parecchio critico per la diplomazia climatica internazionale.” dice Johanna Lehne. 

Un’altra questione è quella di eliminare il programma di permessi gratuiti per inquinare attualmente garantite alle imprese europee. “Se si vuole implementare il CBAM, bisogna eliminare i permessi gratuiti, altrimenti si hanno sussidi doppi per le aziende mentre tutti gli importatori esteri devono pagare.”, commenta Agnese Ruggiero, di Carbon Market Watch. Per Lehne, la proposta è stata “il tipico compromesso che lascia un po’ tutti insoddisfatti”, in quanto presenta una tabella di marcia distribuita su 10 anni con l’eliminazione annuale del 10% dei permessi gratuiti e con l’introduzione del CBAM a partire dal 2026. Dal punto di vista di numerose ONG ambientaliste, questa tempistica è decisamente troppo lunga e significa estendere la prassi dei permessi gratuiti fino al 2030 circa. “È sicuramente una cosa che vorremmo accorciare, ma il fatto di avere una scadenza dà una spinta alle aziende ed è decisamente un passo nella giusta direzione”, aggiunge Lehne. 

Un altro problema da risolvere è come conciliare i modesti obiettivi di tutela ambientale dei Paesi in via di sviluppo con il rispetto del diritto commerciale e l’ingresso in territori inesplorati, per esempio nel caso di un’iniziativa individuale. “Supponiamo che un produttore siderurgico in Russia stia agendo al di fuori di un quadro politico paragonabile a quello dei produttori UE, ma che volontariamente adotti misure per ridurre in maniera significativa o progressiva la sua impronta inquinante. Sarebbe soggetto all’adeguamento delle importazioni al confine?” chiede Wilson. 

Quali sono le prospettive del commercio green? 

Il progetto è ora in mano al Parlamento Europeo e del Consiglio per essere analizzato, modificato e approvato. Una prima discussione approfondita sul funzionamento di tale strumento si è tenuta agli inizi di settembre e le negoziazioni continuano. 

Mentre il CBAM è un primo importante passo verso l’eliminazione del carbon leakage e quindi verso la decarbonizzazione globale, la svolta non tocca le intricate regole commerciali e i loro incentivi nascosti per esportare e importare prodotti inquinanti. Una decarbonizzazione vera e una globalizzazione giusta e sostenibile avranno bisogno di una rivalutazione più ampia delle regole che governano il commercio internazionale. I responsabili politici devono prestare maggiore attenzione a come la regolamentazione commerciale si interseca con l’ambiente tramite, ad esempio, regolamenti e standard di bassa qualità o quote non equilibrate, e le parti coinvolte devono essere consapevoli dei sussidi per inquinare nascosti nelle regole commerciali. Mentre la riforma del commercio internazionale arranca faticosamente, questa volta c’è bisogno di un’azione tempestiva. 

New Climate Politics: A Reading List

Amid deepening economic inequalities, raging conflicts and record-breaking weather events, the world seems locked in a cycle of shocks in which the Covid-19 pandemic marked an escalation. In failing to provide credible ways out of the simultaneous and connected crises of climate change, pandemics, and inequality, the status quo has proven unable in securing a livable planet, let alone just societies.

This reading list brings together the books that recognise this failure and argue that the climate ecological crisis needs to be understood and faced as political and economic challenges.

The authors of these ideas are no utopians. Kate Aronoff for example highlights the chokehold fossil fuel interests will continue to have over climate policies in the next 30 years. Kim Stanley Robinson points out the formidable challenge that a world of competing nation-states presents to the logic of climate change, while admitting the unlikelihood of sweeping system change. Meanwhile, Elizabeth Kolbert argues that faced with extinction, some of the most unlikely techno-fixes might need to be on the table.

Still, in their frank and realist assessments of the present, these authors see an opportunity for radical transformation. A recurring proposal is that the new climate politics demands that the deep connections between social and environmental struggles become the basis for collective action.

These books also show that in the midst of cascading crises, confronting the established ways of thinking is the first step to adopting a new approach to inhabiting the earth. Dive into these reads to challenge your perspective and explore new ways of seeing the world.

Articles in this focus

Is Degrowth the Future?

A new book exploring the origins, sub-currents, and evolution of degrowth, as well as the solutions it offers for the future.

EN
Read more
How We Put Out the Fire

Writer Kim Stanley Robinson explores how science fiction can be a source of inspiration rather than a reason to despair.

EN
Read more
Fighting the New Climate Change Denialism

A new type of denialism is taking hold in the fossil fuel industry, a bid to ward off systemic change and protect their business model.

ENSQet
Read more
“No Good Choices Left”: Our Dilemma Under a White Sky

After her Pulitzer-winning The Sixth Extinction, Elizabeth Kolbert’s new book, Under a White Sky, describes the world of “techno-fixes” to the damage we have inflicted on nature.

ENMK
Read more
Imagining a Virtuous Break with the Modern Age

Abundance and Freedom by Pierre Charbonnier is an environmental history of ideas that links changing patterns in land use to political thought as it developed in the modern era.

ENFR
Read more
Threads of Political Ecology: A Review

The Green European Journal has put together a selection mapping some of the major currents that have shaped political ecology in recent years and which continue to do so.

AMENSR
Read more

Veřejné investice do vzdělávání v Evropě: vedou severské země, ČR je na chvostu

Vzdělávání je klíčem ke spravedlivé společnosti — vytváří příležitosti k učení, poznávání a změně. Veřejné školství má zaručit, že stejné příležitosti jsou dostupné všem. Síť novinářských organizací European Data Journalism Network zkoumala stav veřejného školství v Evropě — vztah mezi výší investic do vzdělávání a stupněm dosaženého vzdělání v populaci, ale také dopad na rovnost příležitostí ve vztahu k ošemetnému pojmu sociální mobility. 

Na uvedené mapě lze pozorovat, že všechny země, které nejvíc investují do vzdělávání, se s výjimkou Kypru nacházejí v severní Evropě. Nejvyšší podíl HDP na vzdělávání vynakládá Švédsko, a to 5,91 %. Hned za ním jsou Dánsko, Belgie, Finsko, Nizozemsko a Velká Británie. 

Největší objem finančních prostředků obecně připadá terciárnímu vzdělávání, po něm následuje vzdělávání primární. Důraz na základní vzdělání dokazuje, že si vlády uvědomují, jaký význam mají školy v útlém věku. 

Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education
This article is from the paper edition
Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education
Order your copy

Jak znázorňuje grafika níže, existuje téměř dokonalá spojitost mezi investicemi do vzdělání a nejvyšším stupněm dosaženého vzdělání. Česká republika a Itálie jsou země s nejnižším počtem absolventů — obě do vzdělání investují o více než dvě procenta svého HDP méně nežli Švédsko: 3,67 % v českém případě, resp. 3,78 % v italském. 

Vzdělávání by zároveň nemělo končit případným absolvováním univerzity. Celoživotní učení umožňuje všem bez ohledu na věk rozvíjet zájmy či měnit povolání. Míra celoživotního vzdělávání — grafika výše — se však samozřejmě odvíjí od podpory z veřejných financí, sociální politiky, ale i společenských norem. 

I v tomto ohledu vedou státy, jako je Finsko či Dánsko. Jejich veřejné investice otevírají přístup ke vzdělání lidem všech věkových kategorií. 

Jak přesně se investice do vzdělávání promítají do rovnosti napříč společností? Takzvaný Giniho koeficient měří nerovnosti na škále od nuly do sta, přičemž nula značí perfektní rovnost a stovka představuje absolutní nerovnost. 

Data od Eurostatu (mapa níže) srovnávají disponibilní příjem, tedy tu část příjmu, kterou mohou domácnosti utratit nebo ušetřit. 

Ukazuje se, že až na pár výjimek jsou země, které více investují do vzdělání, i více rovnostářské. Zároveň je ale veřejné školství pouze jedním z nástrojů sociálního státu, bylo by proto přehnané tvrdit, že samo o sobě vede k rovnosti. I přesto je zjevné, že štědré investice do vzdělání pomáhají společnostem k větší rovnosti a prosperitě. 

Od finanční krize z roku 2008 je v popředí veřejné debaty řady zemí osud mladých absolventů. V mnoha případech krize nejtvrději dopadla právě na státy, jež zanedbávají investice do vzdělávání — například na Itálii či Španělsko. Naopak mladí lidé v zemích převážně severní Evropy, které na vzdělávání vynakládají více prostředků, zaznamenali menší pokles příjmů i příležitostí. 

Z veškerých zjištění lze vyvodit závěr, že pokud jde o investice do vzdělávání a dosažené vzdělání, severozápadní Evropu odděluje od jižní a východní Evropy zřetelná čára. Vzdělání je ku prospěchu společnosti nejen coby zdroj vyšších příjmů a hnací síla sociální mobility, ale také jako faktor odolnosti země vůči recesi a stagnaci. Investice do vzdělávání jsou tedy skutečně investicí do budoucnosti. 

The Human Cost of Outsourcing Europe’s Border Controls

An attempted crossing at the Spanish border in Melilla in June this year left dozens of people dead. Spanish, Moroccan, and EU leaders blamed criminal human traffickers for the deadly incident, refusing to see it as the consequence of racist and cynical border policies that punish the most vulnerable. This tragedy should lead Europe to adopt a more humane policy for its borders. Instead, however, leaders on both sides of the border are striking deals that will result in even harsher treatment of migrants.

On “Black Friday”, as 24 June 2022 has come to be known, at least 23 migrants died from asphyxiation after a crush at the land border between Morocco and Spain. In addition, over 200 migrants, 140 Moroccan agents, and 49 Spanish agents were injured. It was the worst disaster to have occurred on Europe’s southern border, surpassing the 2014 events at the El Tarajal beach in Ceuta, in which 14 people lost their lives.

“They were waiting for us. They fired teargas at us and there was a lot of smoke in our eyes; we ran, some people got in, some were arrested by the Spanish police, others by Moroccan police, and they began to beat us. I don’t know what had gotten into them, it was the first time something like this had happened. Before, they used to break our hands and arms, but killing us is something new, and it wasn’t an accident, it was coordinated. They even used small knives, and we didn’t stand a chance of doing anything, they were hitting us with truncheons once we were on the ground.” This is the testimony of Ali, a Sudanese migrant, given by phone from the Moroccan city of Casablanca (he is talking here under pseudonym for fear of being returned to his country, which he left to flee war).

All official death statistics differ greatly from those given by non-government organisations. The collective Caminando Fronteras documented the deaths of at least 37 migrants on that ill-fated day, while the Moroccan Association for Human Rights (AMDH) in Nador, the region bordering the Spanish autonomous city of Melilla, counted 27 deaths and 64 disappearances.

How an unprecedented tragedy unfolded

Around 1700 migrants tried to enter Spain from Morocco on 24 June via the Barrio Chino border post into Melilla, despite a heavy Moroccan security presence of over 1000 agents. Early that morning, a security alarm alerted the Melilla Guardia Civil to the approach of a large group of migrants, who were carrying sticks and stones, towards the border fence. The Guardia Civil acted alongside 1200 Moroccan security agents to prevent their entry, with members of the Spanish National Police Corps assisting in detaining those who attempted to jump the fence.

Two hours later, after breaking down the access gate of the Barrio Chino border control post, people began to enter Melilla by jumping over the roof of the building. As evidenced in a video recorded by photographer Javier Bernardo and published by several Spanish media outlets, Moroccan agents crossed the Melilla fence and beat migrants on Spanish territory in order to return them to Morocco.

Our latest edition – Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

For the Jesuit Migrant Service (SJM) in Melilla, which works with migrants to defend their rights, this came as no surprise. “This is not unusual,” stated a spokesperson for the organisation, “From our perspective, these returns are illegal push-backs. No individual treatment has been given to each person at the border, and most of these migrants are entitled to international protection”.

However, the Spanish Interior Ministry has maintained that the Guardia Civil’s interventions were “at all moments in accordance with national and international legal frameworks” and asserted that “no action contrary to them, of any sort, was attributable to any of the agents involved”. They firmly state that “nobody was pushed back at the border.”

The testimonies of the victims tell a very different story. At least those who were interviewed for the purposes of this report agree that either they or their compatriots were pushed back or forcibly returned from Melilla to Morocco. “They stood by and did nothing while the Moroccan authorities killed us. Some Guardia Civil officers even detained us once we were in Melilla and handed us straight back to the Moroccan authorities so they could beat and kill us,” Ali reports.

In the end, only 133 people (from Sudan, Chad, South Sudan, Eritrea, and Niger) managed to enter the CETI (Immigrant Temporary Holding Area) in Melilla, of whom over 100 have now sought asylum. “These countries have a high rate of recognising asylum, so they will admit everyone who applies,” the Melilla SJM assured.

The Moroccan authorities detained 64 migrants who are being held in Nador. Those detained are being tried in two proceedings for various offences including “trafficking in human beings” and “organising and facilitating the clandestine entry and exit of people into and out of Morocco”. Of those being tried, 33 have been sentenced to 11 months in prison, a fine of 500 dirhams (47 euros) and an indemnity of 3500 dirhams (329 euros).

According to testimonies of the victims, people were pushed back or forcibly returned from Melilla to Morocco.

Additionally, during the hours following the attempt to enter Spain, Moroccan authorities removed 1300 migrants from Nador to different regions within Morocco, in buses belonging to security forces. Subsequently, three camps have been set up in the city of Casablanca, where people are living in extremely poor conditions under police supervision, with patrols passing through the camps twice a day.

In these camps, people are sleeping in the open air, and survive only thanks to help from charities and local people. “Up to now, they’ve treated us badly. There’s no transport for us, and no medical treatment for people who are suffering horribly with broken legs and hands”, Ali complains.

The blame game

A delegation from the European parliament is scheduled to travel to Melilla to conduct an investigation, and has not ruled out extending its visit to Morocco. The European Committee on Civil Liberties, Justice, and Home Affairs, also known as the LIBE Committee, has requested an appearance from the Spanish Interior Minister to justify the management of migration by Pedro Sánchez’s government.

The Spanish and Moroccan governments have blamed the events on criminal gangs. As a result, the European Union and Morocco agreed on 8 July, at a meeting at the Ministry of the Interior in Rabat, to update their cooperation on migration issues, and to extend this cooperation in order to adapt to the new modus operandi of trafficking networks.

The European Commissioner for Home Affairs Ylva Johansson and the Spanish Interior Minister Fernando Grande-Marlaska travelled to the Moroccan capital to meet with their counterpart Abdelouafi Laftit. In the meeting, the officials reached agreements  to develop new mechanisms to combat irregular migration, which will primarily include “support for border management, reinforcing police cooperation with joint investigations, raising awareness of the dangers surrounding irregular migration, and strengthening cooperation with European Union agencies.”

“These events, in addition to being a human tragedy, have put traditional methods of combatting human trafficking to the test, and have clearly shown the extreme danger posed by human trafficking networks and the risks they are willing to take”, they said in a joint statement. This statement is contradicted by testimony given by migrants who were contacted for an interview by asylum lawyers: “they make it very clear that they are not organised”, said Javier Giménez Rivadeneyra, a lawyer with the SJM, speaking from the organisation’s office in Melilla.

New deals to curb migration come at a cost

Following the resolution of the diplomatic crisis which resulted from Brahim Ghali, the leader of the Western Sahara independence movement (Polisario Front) being admitted to a Spanish hospital in April 2021, the Spanish Interior Ministry is seeking a cooperation agreement on migrant issues in Morocco modelled on those drawn up with Senegal (2006) and Mauritania (2014). This agreement would establish joint patrols, allowing the Guardia Civil to intercept the departure of boats containing irregular migrants.

The poor relationship between King Mohamed VI and Spanish Prime Minister Pedro Sánchez began in January 2020, when the Spanish Socialist Workers’ Party (PSOE) formed a coalition government with Unidas Podemos, a party which supports a self-determination referendum for Western Sahara. Relationships deteriorated further when Donald Trump recognised Moroccan sovereignty over all Sahrawi territory in December of the same year. Spain did not follow suit, and the (later dismissed) External Affairs Minister Arancha González Laya defended an international stance in line with that of the UN.

Territorial unity, achieved through the recognition of the Moroccan autonomy plan which annexes Western Sahara as well as the southern provinces, has been the main objective of Morocco’s policies, both nationally and internationally, for over five years.

Human rights organisations consider the 24 June Melilla border tragedy to be a consequence of migratory policies.

Pedro Sánchez chimed in on this magic formula in a letter to King Mohammed VI on 14 March, in which he said: “The Moroccan autonomy plan is the most serious, credible and realistic solution” to resolve the Western Sahara conflict. Following this correspondence, the Alawite monarch received the Spanish prime minister on 7 April in Rabat, where they signed a peace agreement along with a new roadmap emphasising control of migratory flows.

Morocco plays its position as border guardian to its advantage; in May 2021, in an effort to cool tempers in Rabat following the admission and treatment of Brahim Ghali, Spain gave Morocco 30 million euros for the purposes of combating irregular migration. It was at this time that 12,000 people had entered the Spanish autonomous city of Ceuta by land and sea, unimpeded by indifferent members of the Royal Moroccan Gendarmerie.

In 2019, Spain sent its southern neighbour direct aid of 32 million euros, meaning that Morocco in fact receives more funding than other African countries with signed cooperation agreements on policing, such as Senegal and Mauritania. Authorities in Rabat maintain that they require around 500 million euros annually to meet the costs of controlling their borders. Accordingly, Spanish Interior Minister Grande-Marlaska has called on Europe to increase funding for joint projects related to migrant issues in Africa.

Spain plays the role of intermediary between Europe and Morocco, and Madrid manages the money given by the European Union to Rabat to control the southern borders. For this reason, human rights organisations consider the 24 June Melilla border tragedy to be a consequence of migratory policies. The AMDH in Nador and the SJM in Melilla are in agreement that these are “crimes committed by criminal migration policies”.

“This is Morocco’s weapon. It receives a lot of money for the outsourcing of European borders”, said Javier Giménez of the SJM in an interview for this publication.

Currently, with its ironclad control, violence against migrants, and raids on homes and in forests, it is clear that Morocco has ceased to be a country of refuge for migrants, despite organising and hosting the Intergovernmental Conference on the Global Compact for Migration in Marrakech in 2018, as well as its two regularisation programmes in 2014 and 2016. Today, the hospitality and warm welcome have come to an end; people with expired residency cards are facing administrative hurdles, more documentation is required, and processes are hampered by delays.

Following this line, and in the wake of the catastrophe, the Moroccan government is planning to re-establish its programme for returning irregular migrants to their countries of origin. The programme has been suspended since 2006, although since 2018 occasional deportations have taken place with assistance from the embassies of certain African states.

The tragedy that took place at the Barrio Chino border checkpoint demonstrates once again that Rabat’s role as southern Europe’s gendarme and border guard – played with the complicity of the Spanish authorities and the blessing of the European Union – is at the root of the persistent rights violations suffered by migrants and asylum seekers seeking entry into the European continent.

Jeopolitik Bir Avrupa, Sosyal Politikayla Başlar

“Jeopolitik” kelimesi, geçmişte kalmış bir dünyanın generallerinin ve diplomatlarının satranç taşlarını haritalar arasında hareket ettirdiği görüntüleri çağrıştırıyor. Bu, güç ilişkilerinin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Avrupa dahil büyük güçler, her zamankinden daha geniş alanda avantajlı bir konum için rekabet ediyor. Fakat bu, tepeden inme bir proje olamaz. Avrupa için herhangi bir jeopolitik vizyon girişimi, sosyal adalet ve demokrasi ile başlamalı.

Avrupa kurumları kendilerini “açık stratejik özerklik” olarak bilinen bir kavrama adadılar. Geniş anlamda bu, Avrupa Birliği’nin kendi kaynaklarını kullanarak hareket etme ve dünyanın diğer bölgelerine olan bağımlılıklarını azaltma becerisini ifade ediyor. Bu, Avrupa’nın Covid-19 pandemisinden kurtulmasının bir parçası olarak Avrupa kurumları tarafından teşvik edilen kilit unsurlardan biri. “Açık stratejik özerklik” elde etmek, Avrupa Komisyonu’nun, değişen bir küresel bağlamda Avrupa’nın kilit bir küresel aktör haline gelmesine yönelik stratejisi. 

Pandemi, jeopolitik fikrini, teknoloji ve sağlık gibi yeni alanları içerecek şekilde genişletti. Ancak bu anlayış henüz yeterince genişlemiş değil. Avrupa Birliği için herhangi bir jeopolitik vizyon nihayetinde Avrupa toplumlarına bağlı. Açık stratejik özerklik, etkili olmak için, çevresel gerçeklerin yanı sıra sosyoekonomik boyutları da dahil etmek üzere geleneksel jeopolitik değerlendirmelerin ötesine geçmeli. En üst düzeyde belirlenen politikalar insanların yaşamlarını çok somut ve çok hızlı bir şekilde etkileyebilir. Sosyal boyutu gözden kaçıran bir jeopolitik Avrupa, infial yaratma riskini taşır ve halk tepkisine yol açabilir. 

Our latest edition – Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

Strateji özerkliğinin arka fonu 

Uzun bir süre “stratejik özerklik”, bir devletin ulusal güvenlik ve stratejik öneme sahip konularda tek başına hareket etme kabiliyetini ifade etmek için ağırlıklı olarak askeri ve dış politika bağlamlarında kullanıldı. Bugün, küresel jeopolitik giderek daha karmaşık hale geliyor. İklim politikaları gibi konular, önde gelen iki küresel aktör olan Amerika Birleşik Devletleri ve Çin arasındaki rekabetle nitelenen, sürekli gelişen bir jeoekonomik içerikte diğer alanlarla kesişmekteler. Dolayısıyla zaman içinde, stratejik özerklik kavramı, teknolojik gelişme ve ekonomik çıkarlar gibi alanları kapsayacak şekilde genişletilmiş oldu. 

Ardından Covid-19 geldi. Bu yalnızca ciddi bir halk sağlığı krizi değildi; pandemi ve ardından gelen karantinalar, dünya genelinde toplumların ekonomik ve sosyal temellerini sarstı. Avrupa’da kriz, Avrupa Birliği’nin stratejik öneme sahip alanlarda diğer ülkelere bağımlılığını ortaya çıkaran bir dizi kırılganlığı ortaya çıkardı. Yüz maskeleri veya Hindistan ve Çin’de üretilen ilaç prekürsörleri gibi girdiler türünden kritik ürünlerin üretiminde ve tedarikinde yaşanan aksaklıklar, Avrupa sağlık sistemlerini krizde yetersiz kıldı. Açık stratejik özerklik kavramı, Avrupa’nın gelecekteki krizlere daha iyi hazırlanmasını sağlamak için geliştirildi. Öncelikli hedefi, zorluklar karşısında daha dayanıklı bir Avrupa iken, “açık” ön eki, AB’nin benzer düşünceye sahip ortaklarla çok taraflı ilişkilere bağlı kalmaya devam ettiğini göstermeyi amaçlamakta. 

Birbirine bağlı bir dünyada sosyal politikalar 

Günümüz koşullarında, farklı politikaların iç içe geçtiği giderek daha fazla kabul görmekte. Örneğin ticaret politikası artık iklim politikasından ayrı değil; en azından teoride, ikisinin birlikte çalışması bekleniyor. 

Enerji geçişi bu birbirine bağlı olma halinin açık bir örneği. İklim değişikliği ve çevresel bozulma ile karşı karşıya kalanmışken, yeşil geçiş, Avrupa’nın enerji sisteminin dönüşümünü gerektiriyor. Bu süreç, enerjinin hem üretilme hem de tüketilme biçiminde ezber bozan değişiklikler içerecek. Yüksek karbonlu enerji kaynakları kullanımdan kaldırıldıkça, enerji maliyetleri artacak. Ender toprak mineralleri gibi belirli kaynakların kıtlığı ve karbon vergileri, maliyetleri daha da artıracak. Önümüzdeki bir kaç on yılda, enerji fiyatları istikrar kazanacak ve sonunda daha temiz ve daha ucuz yenilenebilir kaynakların sağlanabilirliğinin artması ile düşecek. Ancak bu arada, enerji faturaları artacak ve daha fazla insan kendini enerji yoksulluğu içinde bulabilecek. 

Endüstriyel gelişme, becerilere yatırım ve insana yakışır işlerin yaratılması el ele gider. 

Başka bir deyişle, daha özerk ve sürdürülebilir bir Avrupa’nın izlemesi gereken karbonsuzlaştırma yolları, sosyal bir maliyetle gelecek. Enerji kaynaklarına bağımlılıkların değişmesi, enerji ithalatını ve ticaretini etkileyecektir. Yeşil geçiş boyunca güçlendirilmiş sosyal koruma olmazsa, kötüleşen sosyoekonomik koşullar kamuoyunda muhalefet yaratabilir. Fransa’daki sarı yelekliler hareketi, yeni bir karbon vergisiyle akaryakıt fiyatlarındaki artış nedeniyle tetiklendi ve orta ve düşük gelirli hanelerin karşı karşıya olduğu mevcut finansal zorlukların artmasına katkıda bulundu. Güvenilir, adil bir geçiş olacaksa toplumun desteğinin gerektiğini kabul eden bazı politikacıların görüşlerinde de benzer bir sosyal tepki korkusu var gibi görünüyor. 

Sosyoekonomik koşullar enerji politikalarından, enerji politikaları ticari ilişkilerden, ticari ilişkiler jeopolitik dinamiklerden, jeopolitik dinamikler ise kritik ham maddelerin ve kaynakların kontrolünden ayrılamaz. (Neredeyse) her şeyin birbirine bağlı olduğu bir dünyaya hoş geldiniz. 

Sosyal politikanın stratejik yönü 

Farklı politika alanlarındaki birçok bağlantı göz önüne alındığında, Avrupa’nın açık stratejik özerkliğini geliştirmeye yönelik girişimler, sosyal ve ekonomik sonuçlarından hemen hemen hiç ayrı düşünülemez. Bununla birlikte sosyal politika, aslında tartışmaya esas olması gerektiği halde, müzakerenin yeterince tartışılmayan bir yönü olmaya devam ediyor. 

Avrupa’nın dünyanın diğer bölgelerine bağımlılığını azaltmak, stratejik sektörleri ve endüstrileri (yeniden) geliştirmeyi kapsıyor ve kritik üretim hatlarının Avrupa’ya yeniden taşınmasını potansiyel olarak içeriyor. Kritik becerilere yönelik güçlendirilmiş yatırım, bu çabanın merkezinde yer alıyor. Özellikle stratejik endüstrilerde küresel bir lider olmak hedefleniyorsa, dijitalleşme ve sürdürülebilirliğin eş geçişi sırasında yeniliği artırmak ve rekabetçi kalmak isteyen bir Avrupa için insanlara ve onların bilgi birikimine yatırım yapmak son derece önemli. 

Avrupa mesleki eğitim merkezinin (Cedefop) tahminlerine göre, Avrupa dijital endüstriler, bilimsel araştırma, sağlık ve öğretim dahil olmak üzere bazı meslek alanlarında beceri eksiklikleri ile karşı karşıya. Örnekler arasında İtalya’da sürdürülebilir mimarlara ve Avrupa çapında elektrikli otomobil endüstrisinin gelişiminin getirdirdiği, özel becerilere sahip işçilere yönelik artan talep sayılabilir. Söylemeye gerek yok, gelecekteki işler için doğru becerileri belirlemek ve bunlara yatırım yapmak için eğitim ve öğretim sistemleriyle koordinasyon çok önemli. Avrupa Birliği, nanoteknolojinin ve yarı iletken üretiminin stratejik özerkliği için önemli olduğuna karar vermişse, insanları ihtiyaç duyulan belirli becerilerle donatmak da aynı derecede önemli. Endüstriyel gelişme, becerilere yatırım ve insana yakışır işlerin yaratılması ayrılmaz bir ikili. 

Demografik tahminler, Avrupa nüfusunun 2026’ya kadar hafifçe artacağını, ardından 2100’e kadar ve muhtemelen daha sonrasına kadar sürecek bir düşüş olacağını gösteriyor. Daha uzun yaşam beklentileri, azalan doğum oranları ve göçlerin birleşimi, küçülen bir iş gücü ile karakterize edilen demografik bir tabloya işaret ediyor. Mevcut iş gücü kıtlığının, özellikle bazı kritik sektörlerde ve zaten nüfus azalmasından muzdarip olan Avrupa bölgelerinde, önümüzdeki on yıllarda daha da kötüleşmesi muhtemel. AB’nin yaşam ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi ajansının (Eurofound) yaptığı bir araştırmaya göre, Avusturya, Belçika, Çek Cumhuriyeti ve Hollanda gibi ülkeler dijital sektörlerde karşılanamayan iş gücü talebiyle yüz yüze gelmiş durumdalar. Pandemi, genel durumu daha da kötüleştirecek; inşaat gibi sektörler belirli zorluklarla karşı karşıyalar. Bu demografik eğilimler, Avrupa’nın kritik sektörlerdeki işlerde çalıştıracak kişileri bulmadaki yeterliliği hakkında soruları gündeme getiriyor. Yaşlılar için aktif ve sağlıklı yaşlanma politikaları bu sorunları ele almanın bir yolu. Bununla birlikte, AB genelinde büyük farklılıklar gösteren emeklilik yaşının yükseltilmesi, özellikle bazı ülkelerde hızla tartışmalı bir konu haline gelebilir. 

Yurttaşlar, günlük yaşamlarının yanı sıra ekonomik faaliyetlerini de güçlü bir şekilde etkileyecek konularda söz sahibi olmalılar. 

Bu bağlamda, gençlik politikasına odaklanmak, önümüzdeki bir kaç on yılda Avrupa’nın refahı üzerinde belirleyici bir etkisi olabilecek önemli bir adım. Ne eğitimde ne de istihdamda olan gençlerin oranını azaltmak ve onların iş gücü piyasasına geçişlerini desteklemek, birçok gencin kariyerini yıllar sonra darmadağın eden 2008 mali krizinin acı deneyiminden kaçınmaya yardımcı olabilir. Avrupa Komisyonu, gençlerin yurt dışında iş bulmalarına yardımcı olmak için ALMA (Aim, Learn, Master, Achieve), ‘Hedefle, Öğren, Ustalaş, Başar’, adlı yeni bir değişim programı aracılığıyla gençlere daha fazla yatırım yapacağını belirtti. Erasmus programlarının başarısının gösterdiği gibi gençlik hareketliliğini teşvik etmek akıllıca bir fikir olsa da, plan yurt dışında geçici iş deneyimi önermenin ötesine geçmeli. Bazı Avrupa ülkeleri ve bölgelerinin karşılaştığı özellikle yüksek düzeydeki genç işsizliğinin önüne geçmek bir öncelik olmalı. 

Ayrıca, genç insanlar iklim acil durumunun ve daha geniş çevresel zorlukların giderek daha fazla farkına varıyor ve politikacıları çevrenin korunması için zorluyor, iklim değişikliğini azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlama çabalarını artırmaya çağırıyor. Dolayısıyla, Avrupa’nın stratejik özerkliğinin iklim siyasetine ilişkin sürdürülebilirliği, gelecek neslin desteğine de bağlı. 

Stratejik özerkliğin sosyal tarafının önemli bir boyutu, iklim değişikliği ve dijitalleşme karşısında adil ve eşit geçişleri sağlamakla ilgili. Yeşil geçiş, enerji ve kıt kaynaklar konusunda dışa bağımlılıkları azaltabileceğinden, Avrupa’nın stratejik özerkliği için önemli bir ön koşul. Bu dönüşüm aynı zamanda, yeniden yapılanmayla karşı karşıya kalan ekonomik sektörler üzerinde olumsuz istihdam etkileriyle birlikte eşit olmayan dağılımsal sonuçlar oluşturacak. Ülkeler, mevcut ekonomik ve endüstriyel yapılarına ve ayrıca ham maddelere göreli erişimlerine bağlı olarak eş geçiş konusunda farklı deneyimler yaşayacaklar. Potansiyel iş kayıpları, geçişin herkes için adil bir süreç olmasını sağlamak için özenli bir yönetim gerektiriyor. Geçişlerin tüm aşamalarında işçilerin yanında olunduğundan ve desteklendiğinden emin olmak için sosyal ortakların her düzeyde daha çok dahil olması gerekiyor. Bunu yapmamak, eşitsizlikleri derinleştirme, kutuplaşmayı artırma ve halkı, ezber bozan yeşil politikaların aleyhine döndürme riskini taşıyor ve [bu da] stratejik özerkliği pekala baltalayabilir. 

Karbonsuz bir ekonomiye adil ve eşit geçişleri sağlamak için, karbon yoğun süreçlere en fazla bağımlı olan sektörleri desteklemek amacıyla ek fonlara ihtiyaç duyulacak. ‘Fit for 55’ paketinin bir parçası olarak, Avrupa Komisyonu, yurttaşların enerji verimliliği ve daha temiz ulaşım çözümlerine yönelik yatırımları finanse etmelerine yardımcı olmak için mevcut adil geçiş fonlarına ek olarak bir Sosyal İklim Fonu önerdi. Bunun adil bir geçiş sağlamak için yeterli olup olmayacağı görülecek. 

Önümüzdeki yol 

Avrupa stratejik özerklik tartışması önümüzdeki yıllarda da devam edecek. Fransa’nın 2022’de AB başkanlığını devralmasıyla birlikte, açık stratejik özerklik muhtemelen Avrupa siyasi söyleminde daha da merkezi hale gelecek. Fransa’nın, Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık ve Avustralya arasındaki Aukus askeri paktından çıkarıldığı ve bunun sonucunda Avustralya ile yapılan kazançlı bir nükleer denizaltı sözleşmesini kaybettiği için duyduğu hayal kırıklığı, bu eğilimi yalnızca güçlendirecektir. Aukus olayı, diğer jeopolitik aktörler karşısında bağımsızlığını ve nüfuzunu koruyabilen bir Avrupa imajını sarstı. 

Jeopolitik içerik sürekli gelişirken, bir şey açık: yurttaşlar, stratejik özerkliğe giden yolda ön safta ve merkezde olmalı. Öne sürülen tüm girişimler, örneğin iş arama veya eğitim ve öğretim alanında yurttaş katılımını içermeli ve destek sunmalı. Beklentiler erkenden yönetilmeli ve -karşılıklı değiş-tokuşların bir açıklaması da dahil olmak üzere- tartışılan politikaların önerilen etkisi hakkında şeffaflık,  esas olacaktır. Sosyoekonomik hususlar, jeopolitik ve iklim politikalarının kesiştiği noktada yer alıyor. Bunu -sonradan değil,- en baştan netleştirmek, Avrupa’nın stratejik özerkliği ile  ilerlemek için ihtiyaç duyulan politikaların kamuoyu tarafından kabulünü artıracaktır. Toplumsal ve demokratik meşruiyet için bünyesinde bir temelden yoksun olan herhangi bir stratejik özerklik girişimi başarısız olmaya mahkumdur. 

Válka na Ukrajině má otřesné důsledky i pro přírodu

Ruská agrese představuje vážné hrozby pro přírodu a životní prostředí — a to nejen na Ukrajině. Experti mají obavy z trvalých následků. Současně upozorňují, že už nyní je třeba myslet na ekologické aspekty poválečné obnovy země.

Válka vždy působí i ekologické škody — obzvlášť tehdy, způsobuje-li přímé škody i nebezpečnému průmyslu. Konflikt v Donbasu, vysoce průmyslové oblasti ve východní Ukrajině, už osm let nepříznivě dopadá na tamější přírodu a zdraví obyvatel. 

Ruská invaze na Ukrajinu, jejíž součástí už se stalo obsazování jaderných elektráren či útoky na města, tepelné elektrárny či průmyslové podniky s rizikovými provozy, zásadně zvyšuje hrozbu ekologické katastrofy. Jak známo, první obětí války je pravda — a v důsledku omezených možností sledovat stav životního prostředí i aktivního šíření dezinformací se také snižují šance, že se hrozby ekologických škod podaří včas rozpoznat a odvrátit. 

Ekologická katastrofa na Ukrajině 

Ruská válka proti Ukrajině způsobuje četné civilní oběti a bezpříkladné množství lidí vyhání z jejich domovů. Vedle toho má ale i méně reflektovaný, hrozivý dopad na životní prostředí a veřejné zdraví — a to nejen na Ukrajině, ale také v Rusku, Bělorusku, v Moldavsku a v dalších částech východní Evropy. 

Dlouhodobé následky válečných škod zahrnují trvalé znečištění či likvidaci celých ekosystémů, úrodné půdy a zdrojů obživy. Mohou mít ale také podobu rozsáhlých regionálních katastrof, které jsou v tak industrializované zemi, jakou je Ukrajina, dosti pravděpodobné. 

V letech 2013 a 2014 vypukly v reakci na Euromajdan proruské protesty na Donbasu, regionu s ruskojazyčnou většinou. Během roku 2014 pak tyto protesty — s tajnou podporou Ruska — přerostly ve válku mezi ukrajinskými ozbrojenými silami a separatisty, za nimiž stály i ruské vojenské a polovojenské jednotky. 

Přestože Rusko soustavně svůj vliv na region popíralo, faktickou kontrolu nad částmi Donbasu převzalo dosazením vlastních politických zmocněnců, dodávkami zbraní i přítomností svých vojsk. Od té doby samozvané Doněcká lidová republika a Luhanská lidová republika v Donbasu hrubě porušují lidská práva, mezi jejich praktiky patří i mučení zadržených a vyhánění lidí z jejich domovů. Kromě palby, která za posledních osm let nikdy zcela neustala, se místní obyvatelé potýkali také s výpadky v dodávkách elektřiny, tepla a pitné vody. 

Our latest edition – Making Our Minds: Uncovering the Politics of Education – is out now.

It is available to read online & order straight to your door.

Řada ukrajinských a mezinárodních organizací — například Zoï Environmental Network, Ecoplatform, CEOBS, PAX, Environment-People-Law, Truth Hounds či OBSE — tak už roky varuje před důsledky donbaské války na životní prostředí a zdraví lidí. Na Donbase se nachází přibližně 4500 důlních, metalurgických a chemických podniků, a už před válkou byl označován za oblast s „nejzávažnější ekologickou zátěží způsobenou člověkem v Evropě“. V osmdesáti procentech zdejších průmyslových podniků se nacházejí provozy z ekologického hlediska rizikové. 

V regionu se také nachází 200 ze 465 ukrajinských odkališť — velkých lagun, v nichž se ukládá průmyslový a toxický odpad z důlního, chemického a energetického průmyslu. Některé z nich jejich provozovatelé nechali na pospas svému osudu, jiné jsou v havarijním stavu. A mnohé z nich se nacházejí v bezprostřední blízkosti válečných střetů

Od počátku konfliktu se z opuštěných uhelných dolů na Donbase vyplavují toxické a někde i radioaktivní látky. Z náhlého přerušení těžby v dolech plynou mnohá ekologická rizika: důlní vodu je třeba nepřetržitě odčerpávat; zastaví-li se čerpání, toxická voda zaplní šachty a začne stoupat vzhůru, nakonec se dostane na povrch a znečistí půdu i pitnou vodu. 

Znečištěná voda z jedné šachty se následně může přelévat i do dalších, neboť jsou mnohdy propojené. Hrozbu tak představuje například důl Junij Komunar (Junkom), kde byla v roce odpálena 1979 atomová nálož — radioaktivní odpad však mohou obsahovat také doly Luhanska, Proletarska a H. H. Kapustin

Zprávy o záplavách v dole Junij Komunar navíc vyvolaly obavy, že se kontaminovaná voda smísí s vodou podzemní a znečistí rezervoáry pitné vody. Možné další ekologické havárie, jako je protržení hrází u zmíněných odkališť, by pak mohly znečistit řeku Doněc, která je hlavním zdrojem pitné vody i pro velkou část Donbasu. Přičemž znečištění odsud se může dostat až do Azovského, a nakonec i Černého moře. 

Veškerá rizika pro životní prostředí a zdraví obyvatel se ruskou invazí na Ukrajinu 24. února 2022 znásobila. Několik dní před ruskou invazí zasáhla raketa MLRS Grad Luhanskou tepelnou elektrárnu v Ščasti, začal se z ní valit černý dým a vedlo to k výpadkům v dodávkách elektřiny. 13. března zase ostřelování poškodilo výrobní haly a potrubí koksovny Avdijivka — největšího ukrajinského výrobce koksu, paliva používaného především průmyslem. 

V případě poškození některých páteřních provozů z koksovny samozřejmě mohou uniknout toxické látky. Při útoku byla zasažena také teplárna, která město Avdijivka zásobuje teplem. 

Škody ovšem utrpěla i celá řada dalších průmyslových podniků v Donbasu i v dalších částech Ukrajiny. V Sumách ruské ostřelování způsobilo únik jedovatého čpavku. V řadě měst včetně Doněcku a Mariupolu zase ruské ostřelování přerušilo zásobování vodou, a to už těsně před začátkem války, ale zejména pak během prvního měsíce bojů. 

Občanské organizace a pozorovatelé, jako je PAX, Conflict and Environment Observatory či Zoï Environment Network uvádějí, že ruská agrese poškodila jaderné a vodní elektrárny, palivová potrubí a zásobníky i další průmyslovou infrastrukturu na řadě míst Ukrajiny. Nevybíravé bombardování měst vede nejen k bezprostřednímu velkému utrpení civilistů, ale ničí a hrubě znečišťuje také životní prostředí ve městech, což všeobecné strádání způsobené válkou prodluží a prohloubí. 

Trvají obavy z jaderné havárie — i toxických záplav 

O tom, jak velká ekologická rizika válka na Ukrajině obnáší, od samého počátku nebylo pochyb. Vstup ruských vojsk do uzavřené zóny v Černobylu — místa jaderné katastrofy z roku 1986 — zákonitě vyvolal obavy

10. března pak letecký útok přerušil dodávky elektřiny do střediska jaderného výzkumu v Charkově. Palba ruských tanků poškodila reaktory v Záporožské jaderné elektrárně, vyřadila je z provozu a odpojila od elektrické sítě. 

Ačkoli Mezinárodní agentura pro atomovou energii (MAAE) později uvedla, že úroveň radiace ve všech provozovaných reaktorech na Ukrajině je v normě, neexistuje žádný přímý způsob, jak tuto informaci potvrdit. A bezpečnost jaderných zařízení v bezprostřední blízkosti bojů nadále zůstává jedním z největších rizik konfliktu. 

Z jaderné havárie mají lidé hluboce zakořeněné obavy. Podobně znepokojivá je ale i možnost katastrofy v důsledku poškození odkališť skladujících odpady chemického a těžebního průmyslu. 

Odkaliště z dálky vypadají jako jezera se stojatou hladinou, avšak za jejich hrázemi se skladují toxické kaly, tekutiny a zbytky rudy z těžby. Jsou-li odkaliště ponechána bez dozoru, mohou se snadno poškodit a může z nich začít unikat kontaminovaná odpadní voda, která nakonec pronikne i do vod podzemních a povrchových. 

Hráze odkališť se mohou protrhnout v důsledku nemonitorované eroze, nedostatečné údržby nebo vnějšího zásahu, jaké může přivodit právě vojenský konflikt. Katastrofy spojené s protržením hrází jsou přitom po celém světě čím dál četnější. 

Jen před deseti lety protržení hrází u důlního provozu Talvivaara ve finském městě Sotkamo, kde se těžil nikl a zinek a jako vedlejší produkt také uran, vedlo ke kontaminaci nejméně sto hektarů jezer a mokřadů těžkými kovy a uranem. Únik kyanidu poblíž rumunského Baia Mare, který v roce 2000 při těžbě zlata způsobila korporace Aurul, zase znečistil řeku Tisu a dlouhé úseky Dunaje — tehdy se o události mluvilo jako o nejtěžší ekologické katastrofě v Evropě od Černobylu. 

Všech 465 ukrajinských odkališť, která skladují více než šest miliard tun toxického odpadu, se ocitlo v důsledku současného konfliktu v ohrožení. Mohou být kdykoli poškozeny, ať už bezděčně či úmyslně. Až šedesát procent veškerých odkališť na Ukrajině je zastaralých nebo opuštěných, a takřka tři čtvrtiny se pokládají za potenciálně nebezpečné

Mnohé z nich dělí od vodotečí jen metry, často se jedná o místa nedaleko měst. Případné havárie by tak mohly zapříčinit otravu hlavních ukrajinských řek, jako je Dněstr, Dněpr, či Doněc, jež protékají také Ruskem, Moldavskem a Běloruskem. 

Destrukce přírody ve víru dezinformací 

Rusko vpadlo na Ukrajinu v době, kdy pozvolna narůstá přesvědčení, že životní prostředí během války lze chránit a že státy i jednotlivce, kteří záměrně během ozbrojených konfliktů působí ekologické škody, lze popohnat k odpovědnosti. Donedávna přitom mezinárodní politika dopady války na přírodu do značné míry ignorovala. Ještě v roce 2014 bývalý generální tajemník OSN Pan Ki-mun poznamenal, že životní prostředí zůstává němou obětí války

Poslední kladný vývoj zahrnuje i kodifikaci zásad ochrany životního prostředí při ozbrojených konfliktech Komisí OSN pro mezinárodní právo (PERAC), jejíž dokončení se očekává v letošním roce, ale i navrhovaná právní definice ekocidy. Podobné iniciativy budí naději, že z ekologických škod způsobených během války bude možné vyvozovat i právní důsledky a že bude možno v rámci mezinárodního práva vymáhat i jejich nápravu. To vše ovšem komplikuje fakt, že za války se takováto provinění velmi těžko dokumentují. 

Sběr údajů totiž ztěžuje narušení zavedeného monitoringu stavu životního prostředí, omezení přístupu do válečných zón, nespolehlivé informace v médiích i na sociálních sítích, ale i aktivní šíření dezinformací. Právě dezinformační weby se pravděpodobně snažily připravit půdu pro zamýšlený útok za použití chemických, biologických, či dokonce radioaktivních látek, který by agresor svedl na Ukrajinu, neboť informace se stále častěji stávají jedním z nástrojů války

Například v roce 2018 šířila hackerská skupina zfalšované dokumenty, podle kterých Spojené státy spolu s ukrajinskými úřady otrávily zásoby vody radioaktivními odpady ze skladiště jaderného materiálu Vakulenčuk. Další dezinformační praktikou je překrucování odborných zjištění — zprávu ukrajinských ekologů o válečné destrukci životního prostředí na Savur-Mohyle „převyprávěli“ ruští odborníci takovým způsobem, aby vinu za ostřelování místa svalili na Ukrajinu. 

Boj s obdobnými dezinformacemi během války komplikuje fakt, že se snižuje odborná kapacita — mezi miliony uprchlíků jsou samozřejmě i odborníci na životní prostředí. I přesto však mnozí z nich pokračují v práci, a v Ukrajině i v mezinárodním společenství se zaznívají čím dál častěji hlasy volající po tom, aby se válečné škody na životním prostředí pečlivě evidovaly a vyvozovala se za ně odpovědnost. 

V prevenci katastrof pak mohou klíčovou roli sehrát mezinárodní organizace jako například Červený kříž, které mohou na základě mezinárodního humanitárního práva žádat zastavení útoků na nebezpečné průmyslové provozy na Ukrajině. Pravidla stanovená Ženevskou úmluvou a Směrnicí o ochraně přírodního prostředí v ozbrojeném konfliktu totiž zakazují útoky na přehrady, hráze a jaderné elektrárny. 

Úkolem mezinárodního společenství však není pouhé shromažďování a vyhodnocování dat či podpora oslabených ukrajinských institucí ochrany přírody a životního prostředí, nýbrž také příprava na poválečnou obnovu Ukrajiny, jež musí zahrnovat péči o životního prostředí. Zároveň bude třeba zajistit, aby se hospodářská obnova Ukrajiny neuskutečňovala za cenu dalších ekologických škod. 

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.