Le nouvel or vert  

Les mauvaises récoltes dues à la hausse des températures, aux problèmes de stockage de l’eau et aux maladies des plantes font grimper la valeur marchande de l’huile d’olive. Les réponses à long terme à la baisse de production de produits sains en Italie et dans d’autres pays méditerranéens résident dans des politiques structurelles englobant l’action climatique.

À Bari, dans le talon de la botte italienne, les journaux locaux rapportent que les camions de marchandises sont escortés par la police. Les patrouilles routières prennent le relais à partir du péage le plus proche, suivies d’un hélicoptère vigilant qui surveille chaque opération. On pourrait penser à tort que ces évènements d’octobre 2023 mettent en scène une équipe de sécurité chargée du transport de diamants. Cependant, le véritable trésor protégé était le nouvel or vert : l’huile d’olive extra vierge, l’ingrédient de base dont nous dépendons pour nos repas quotidiens.  

Les olives et leurs dérivés, qui occupent une place centrale dans le régime méditerranéen, sont devenus particulièrement appétissants pour les gangs criminels du sud de l’Italie. Les opportunistes réalisent des profits illicites en volant des récoltes entières dans des vergers sans surveillance ou en tendant des embuscades aux camions transportant la précieuse huile.   

En octobre dernier, les autorités d’Andria, dans la province de Barletta-Andria-Trani, dans les Pouilles, région réputée pour son huile d’olive précieuse et de grande qualité, ont dû renforcer les mesures de surveillance des moulins en raison de vols fréquents.  

Et ces nouvelles mesures de sécurité ne se limitent pas à l’Italie. Les autorités espagnoles sont confrontées à des défis similaires : au cours de la même période, environ 50 000 litres d’huile d’olive, d’une valeur de 500 000 euros, ont été volés dans un moulin à Carcabuey, dans la province de Cordoue (l’un des plus grands centres de production d’huile d’olive d’Andalousie, en Espagne). Les producteurs grecs ont été confrontés au même problème, avec des dizaines de tonnes d’huile d’olive qui ont disparu lors de raids sur des entrepôts.   

Maladie, pénurie et fraude  

La valeur de l’huile d’olive a explosé ces dernières années : en septembre 2023, selon une récente enquête de l’Eurostat, les prix étaient 75 % plus élevés qu’en janvier 2021. La hausse mondiale de la valeur marchande a déclenché une vague de fraudes, notamment la vente d’huile d’olive extra vierge contrefaite à des restaurants haut de gamme en Italie et en Espagne. Selon Europol, « divers facteurs, tels que l’inflation générale des prix, la baisse de la production d’huile d’olive et l’augmentation de la demande, ont créé un terrain fertile pour les producteurs frauduleux ».   

Il y a dix ans, Xylella Fastidiosa, la bactérie connue pour bloquer le passage de l’eau et des nutriments dans les plantes telles que les oliviers, a atteint les Pouilles, la plus grande région productrice d’huile d’olive d’Italie. Depuis lors, elle a causé la mort de plus de 21 millions d’arbres en France, en Espagne et au Portugal, et a été classée par l’UE comme l’un des ravageurs les plus dangereux pour les cultures dans le monde. En causant une perte potentielle de production annuelle de 5,5 milliards d’euros, Xylella demeure un risque sérieux pour les oliviers européens. La combinaison des agents pathogènes et du changement climatique contribue à faire de l’huile d’olive un produit de luxe.   

Températures élevées, saisons sèches  

Les phénomènes météorologiques extrêmes sont classés parmi les menaces environnementales de haut niveau dans le Global Risks Report (rapport sur les risques mondiaux) du Forum économique mondial : ils occupent la deuxième place à court terme (2 ans) et la première place à long terme (10 ans). Le rapport prévoit que des sécheresses plus fréquentes et prolongées, ainsi que des tempêtes de grêle soudaines, auront bientôt un impact sur le bassin méditerranéen.   

La production d’huile d’olive de l’UE a chuté à des niveaux historiquement bas en 2023 en raison d’un printemps extrêmement chaud et sec : une baisse de près de 40 % par rapport à l’année précédente. Un porte-parole de l’Autorité européenne de sécurité des aliments (EFSA) n’exclut pas la possibilité de créer des pôles de production d’olives dans des pays non méditerranéens : « De nombreuses études ont été menées et publiées par la communauté scientifique, montrant par exemple que la culture de l’olivier pourrait devenir plus difficile dans certaines régions plus sèches et possible dans les régions nordiques où les hivers sont moins rigoureux ».  

Il semble que ces prédictions se soient déjà concrétisées : en 2005, deux frères, propriétaires fonciers à Pulheim, en Allemagne, se sont lancés dans un projet ambitieux visant à planter une oliveraie près de Cologne. Leur plantation compte environ 250 oliviers de différentes variétés, notamment le Leccino, le Cipressino et l’Olivastra Seggianese, nichés au cœur de la Rhénanie. « En Allemagne, les hivers ne sont nulle part aussi doux que dans la baie de Cologne », fait remarquer l’un des frères. Bien qu’elle ne soit pas encore utilisée pour la production d’huile d’olive, l’oliveraie de cette initiative offre un aperçu de ce qui pourrait devenir une réalité courante dans les décennies à venir. D’autres cas similaires ont été recensés dans des régions plus éloignées du monde, comme au Canada.  

Bien que la production d’huile d’olive de l’UE ait toujours suivi une courbe sinusoïdale dans les rapports de la dernière décennie, il reste pour l’instant difficile d’imaginer un concurrent plus important que la Méditerranée sur le marché. Le professeur Maurizio Servili, spécialiste en sciences alimentaires, met en garde : « Si l’on considère que l’Espagne représente à elle seule près de 40 % de la production mondiale, les producteurs extra-méditerranéens ne seront, de facto, pas en mesure de compenser ». Il estime que le problème va perdurer : « La régularité de la production dans le bassin méditerranéen, et même au-delà, est largement remise en question, surtout si l’on considère les deux dernières années de récolte ».    

Cette année, les prévisions restent modérées : selon le rapport agricole à court terme de la Commission européenne, l’UE ne devrait produire que 1,5 million de tonnes d’huile d’olive (soit 33 % de moins que la moyenne sur 5 ans). On estime que l’UE importera 160 000 tonnes en provenance de pays tiers (soit 8 % de moins que la moyenne sur 5 ans). La plupart des importations proviennent de Tunisie, d’Argentine et de Turquie, mais ces pays ne sont pas à l’abri des mêmes défis que l’Europe du Sud : la production hors UE en 2023/2024 devrait être inférieure de 11 % à la moyenne sur 5 ans, les importations en provenance de Tunisie diminuant de 35 %. L’Europe produit moins, importe moins et consomme donc beaucoup moins d’huile d’olive qu’auparavant, malgré ses bienfaits largement reconnus pour la santé.  

Lutter contre le déclin    

 Maurizio Servili soutient que, paradoxalement, les récentes avancées technologiques ont permis la production d’une huile d’olive d’une qualité sans précédent, surpassant tout ce qui a été produit dans le bassin méditerranéen et au-delà au cours des trois derniers millénaires. « Nous avons un produit qui a un impact positif sur l’espérance de vie des gens et… il doit rester au cœur du régime méditerranéen. Nous devons donc tout mettre en œuvre pour y parvenir », déclare-t-il.  

L’avenir de l’huile d’olive repose sur les épaules d’environ 2,5 millions de producteurs d’olives dans l’UE (soit environ un tiers de tous les agriculteurs de l’UE). Mais alors que les manifestations se poursuivent à travers l’Europe et qu’un nombre alarmant de 800 agriculteurs quittent chaque jour leur profession, les réponses durables ne peuvent être trouvées que dans des politiques structurelles englobant l’action climatique.  

Le consortium d’oléiculteurs Italia Olivicola en Italie rapporte que la moitié des oliveraies du pays sont à l’abandon et peu résistantes aux phénomènes météorologiques extrêmes et aux ravageurs. Étant donné que la superficie moyenne des oliveraies n’est que de deux hectares, le groupe plaide pour que les petits et moyens oléiculteurs soient associés aux discussions avec les administrations nationales et régionales.   

Des olives assoiffées  

« Même si l’olivier est réputé pour résister à la sécheresse, la plupart des études scientifiques prévoient une augmentation des besoins nets en irrigation, une baisse des rendements et un décalage des phases phénologiques pour les oliviers de la région méditerranéenne en raison de l’augmentation de la chaleur et du stress hydrique », indique le service de presse du Conseil oléicole international (COI). Une saison de récolte plus précoce, causée par la hausse des températures, réduit la qualité de l’huile d’olive.  

Il y a encore quelques années, les agriculteurs du sud de l’Europe dépendaient des précipitations saisonnières pour cultiver leurs olives. Aujourd’hui, ils suivent des cours sur l’utilisation efficace de l’eau. Les précipitations doivent être optimisées afin de devenir une ressource : d’importantes quantités d’eau provenant de fortes pluies, en particulier en Italie, ne sont pas captées et stockées efficacement. « Nous devons créer des étangs à flanc de colline et d’autres réservoirs d’eau. Nous devons absolument repenser l’ensemble du système de gestion et de récupération de l’eau, non seulement à l’échelle nationale, mais aussi en Espagne, bien que mieux équipée, et au Portugal », ajoute le professeur Servili.  

Outre la promotion d’une meilleure efficacité hydrique, le COI souligne la nécessité de favoriser un secteur oléicole durable. Cela implique d’améliorer la santé des sols grâce à la matière organique, de décarboniser les opérations agronomiques en utilisant des biocarburants pour les véhicules et les machines, d’utiliser des engrais non synthétiques, d’améliorer l’efficacité énergétique du processus et d’utiliser tous les coproduits tels que les feuilles pour le compostage et les effluents pour l’irrigation.   

Mort et nouvelle vie  

La Piana degli Ulivi Monumentali, la plaine qui compte la plus forte concentration d’oliviers centenaires de tout le bassin méditerranéen, est l’une des zones les plus touchées par la bactérie Xylella dans les Pouilles. Ici même, dans les environs des villes de Fasano, Ostuni et Carovigno, les journaux locaux ont annoncé la mort de neuf variétés d’oliviers touchés par l’agent pathogène.   

Save the Olives, une association à but non lucratif basée dans les Pouilles, collabore avec le Conseil national de la recherche (CNR) sur plusieurs projets visant à sauver les oliviers monumentaux. « Nous organisons trois ateliers de greffage, car nous avons besoin de personnes qualifiées pour la prochaine campagne au printemps », explique Patrizio Ziggiotti, secrétaire général de l’association. « Si vous greffez l’arbre avant qu’il ne soit infecté, vous pouvez le sauver ».  

La recherche scientifique encouragée par les projets financés par l’UE a récemment fait d’énormes progrès. L’Institut pour la protection durable des végétaux (IPSP) du CNR à Bari a identifié deux variétés, le Leccino et le FS 17 (Favolosa), considérées comme résistantes à la bactérie Xylella, autorisées à la plantation dans les zones infectées. « Les nouvelles variétés sont moins gourmandes en eau, sont indigènes et sont productives », explique Ziggiotti. « Nous avons financé et construit une serre spéciale », équipée d’un filet anti-insectes, « afin de les stocker à l’abri des agents pathogènes et des parasites, et de les enregistrer comme nouvelles variétés ». La bataille pour sauver les olives ne fait que commencer.   

This translation was commissioned thanks to the support of the Heinrich-Böll-Stiftung.

Il nuovo oro verde  

I raccolti scarsi dovuti all’aumento delle temperature, ai problemi di stoccaggio dell’acqua e alle malattie delle piante stanno facendo aumentare il valore di mercato dell’olio d’oliva. Le risposte a lungo termine alla riduzione della produzione di prodotti sani in Italia e in altri Paesi mediterranei risiedono in politiche strutturali che comprendono l’azione per il clima. 

A Bari, nel tacco dello stivale italiano, i giornali locali riportano la notizia delle scorte di polizia per i camion merci. Le pattuglie autostradali prendono il controllo dal casello più vicino, seguite da un elicottero di sorveglianza che controlla ogni operazione. Si potrebbe pensare che questi eventi dell’ottobre 2023 riguardassero un servizio di sicurezza dedicato al trasporto di diamanti. Tuttavia, il vero tesoro protetto era il nuovo oro verde: l’olio extravergine di oliva, l’ingrediente base su cui facciamo affidamento per i nostri pasti quotidiani.   

Le olive e i loro derivati, elementi centrali della dieta mediterranea, sono diventati particolarmente appetibili per le bande criminali dell’Italia meridionale. Gli opportunisti stanno realizzando profitti illeciti rubando interi raccolti da frutteti incustoditi o tendendo agguati ai camion che trasportano il prezioso olio.   

Lo scorso ottobre, le autorità di Andria, nella provincia di Barletta-Andria-Trani, in Puglia – rinomata per il suo olio d’oliva pregiato e di alta qualità – hanno dovuto intensificare le misure di sorveglianza dei frantoi a causa dei frequenti furti.  

E queste nuove misure di sicurezza non sono limitate all’Italia. Le autorità spagnole stanno affrontando sfide simili: nello stesso periodo, circa 50.000 litri di olio d’oliva, per un valore di 500.000 euro, sono stati rubati da un frantoio a Carcabuey, Cordova (uno dei più grandi centri di produzione di olio d’oliva dell’Andalusia, in Spagna). I produttori greci hanno dovuto affrontare lo stesso problema, con decine di tonnellate di olio d’oliva scomparse durante le incursioni nei magazzini di stoccaggio.   

 Malattia, scarsità e frode  

Il valore dell’olio d’oliva è salito alle stelle negli ultimi anni: nel settembre 2023, secondo una recente indagine Eurostat, i prezzi erano superiori del 75% rispetto a quelli del gennaio 2021. L’aumento globale del valore di mercato ha scatenato un’ondata di frodi, tra cui la vendita di olio extravergine di oliva contraffatto a ristoranti di lusso in Italia e Spagna. Secondo Europol, “una combinazione di vari fattori, quali l’inflazione generale dei prezzi, la riduzione della produzione di olio d’oliva e l’aumento della domanda, ha creato il terreno fertile perfetto per i produttori fraudolenti”.   

Dieci anni fa, la Xylella Fastidiosa, il batterio noto per bloccare il passaggio di acqua e sostanze nutritive in piante come gli ulivi, ha raggiunto la Puglia, la più grande regione produttrice di olio d’oliva d’Italia. Da allora, ha causato la morte di oltre 21 milioni di alberi in Francia, Spagna e Portogallo ed è stata inserita dall’UE nell’elenco dei parassiti più pericolosi per le colture a livello mondiale. Con una perdita potenziale di produzione annua pari a 5,5 miliardi di euro, la Xylella continua a rappresentare un grave rischio per gli olivi europei. Il patogeno e il cambiamento climatico, insieme, stanno contribuendo a rendere l’olio d’oliva un prodotto di lusso.   

Temperature elevate, stagioni secche  

Gli eventi meteorologici estremi sono considerati minacce ambientali di alto livello nel Global Risks Report del World Economic Forum: sono al secondo posto nella classifica a breve termine (2 anni) e al primo posto in quella a lungo termine (10 anni). Il rapporto prevede che siccità più frequenti e prolungate, nonché violente grandinate, avranno presto un impatto sul bacino del Mediterraneo.   

La produzione di olio d’oliva dell’UE è crollata a livelli storicamente bassi nel 2023 a causa di una primavera estremamente calda e secca, con una riduzione del raccolto di quasi il 40% rispetto all’anno precedente. Un portavoce dell’Autorità europea per la sicurezza alimentare (EFSA) non esclude la possibilità di creare centri di produzione olivicola in Paesi non mediterranei: “La comunità scientifica ha condotto e pubblicato numerosi studi che dimostrano, ad esempio, che la coltivazione dell’olivo potrebbe diventare più difficile in alcune zone più aride e possibile nelle regioni settentrionali, dove gli inverni stanno diventando meno rigidi”.  

Sembra che tali previsioni si siano già avverate: nel 2005, due fratelli, proprietari di un terreno a Pulheim, in Germania, hanno intrapreso un ambizioso progetto per piantare un oliveto vicino a Colonia. La loro piantagione, situata nel cuore della Renania, vanta circa 250 olivi di diverse varietà, tra cui Leccino, Cipressino e Olivastra Seggianese. “In Germania non c’è posto dove gli inverni siano più miti che nella piana di Colonia”, osserva uno dei fratelli. Sebbene non sia ancora utilizzato per la produzione di olio d’oliva, l’oliveto di questa iniziativa offre un assaggio di ciò che potrebbe diventare una realtà comune nei prossimi decenni. Altri casi simili sono stati segnalati in aree più lontane del mondo, come il Canada.  

Sebbene la produzione di olio d’oliva dell’UE abbia costantemente seguito un andamento sinusoidale nei rapporti dell’ultimo decennio, al momento rimane difficile immaginare un concorrente più forte del Mediterraneo sul mercato. Il professor Maurizio Servili, docente di scienze alimentari, avverte: “Se si considera che la Spagna da sola contribuisce per quasi il quaranta per cento alla produzione mondiale, i produttori extra-mediterranei, di fatto, non saranno in grado di compensare”. Egli ritiene che il problema sia destinato a perpetuarsi: “La regolarità della produzione nel bacino del Mediterraneo e, in effetti, anche al di fuori di esso è ampiamente messa in discussione, soprattutto se si considerano gli ultimi due anni agricoli”.    

Quest’anno le aspettative rimangono modeste: secondo il rapporto agricolo a breve termine della Commissione europea, l’UE produrrà probabilmente solo 1,5 milioni di tonnellate di olio d’oliva (il 33% in meno rispetto alla media quinquennale). Si stima che l’UE importerà 160.000 tonnellate da Paesi terzi (l’8% in meno rispetto alla media quinquennale). La maggior parte delle importazioni proviene da Tunisia, Argentina e Turchia, ma questi Paesi non sono immuni dalle stesse sfide dell’Europa meridionale: la produzione extra UE nel 2023/24 dovrebbe essere inferiore dell’11% rispetto alla media quinquennale, con un calo del 35% delle importazioni dalla Tunisia. L’Europa produce meno, importa meno e quindi consuma anche molto meno olio d’oliva rispetto al passato, nonostante i suoi benefici per la salute siano ampiamente riconosciuti.  

Affrontare il declino    

 Servili sostiene che, paradossalmente, i recenti progressi tecnologici hanno consentito la produzione di olio d’oliva di qualità senza precedenti, superiore a qualsiasi altro prodotto nel bacino del Mediterraneo e oltre negli ultimi tre millenni. “Abbiamo un prodotto che ha un impatto positivo sull’aspettativa di vita delle persone e … deve rimanere al centro della dieta mediterranea. Quindi dovremmo fare tutto il possibile per realizzare questo obiettivo”, afferma.  

Il futuro dell’olio d’oliva ricade sulle spalle di circa 2,5 milioni di produttori di olive nell’UE (circa un terzo di tutti gli agricoltori dell’UE). Ma, mentre le proteste continuano in tutta Europa e ogni giorno un numero allarmante di 800 agricoltori abbandona la professione, le risposte sostenibili possono essere trovate solo in politiche strutturali che comprendano azioni per il clima.  

Il consorzio di olivicoltori italiano Italia Olivicola riferisce che metà degli oliveti del Paese è in uno stato di abbandono e presenta una bassa resilienza agli eventi meteorologici estremi e ai parassiti. Considerando che la superficie media dei frutteti è di soli due ettari, il gruppo sostiene l’inclusione dei piccoli e medi olivicoltori nelle discussioni con le amministrazioni nazionali e regionali.   

Olive assetate  

 “Sebbene l’olivo sia considerato resistente alla siccità, la maggior parte degli studi scientifici ha previsto un aumento del fabbisogno netto di irrigazione, una diminuzione della resa e uno spostamento delle fasi fenologiche per gli olivi nella regione mediterranea a causa dell’aumento del calore e dello stress idrico”, afferma l’ufficio stampa del Consiglio Oleicolo Internazionale (COI). Una stagione di raccolta anticipata, causata dall’aumento delle temperature, riduce la qualità dell’olio d’oliva.  

Fino a un paio di anni fa, gli agricoltori dell’Europa meridionale facevano affidamento sulle piogge stagionali per coltivare le olive. Oggi stanno frequentando corsi sull’uso efficiente dell’acqua. Le precipitazioni devono essere ottimizzate affinché diventino una risorsa: quantità significative di acqua provenienti da forti piogge, in particolare in Italia, non vengono raccolte e immagazzinate in modo efficace. “Dobbiamo costruire bacini idrici collinari e altri bacini di riserva d’acqua. Dobbiamo assolutamente ripensare l’intero sistema di gestione e recupero dell’acqua, non solo a livello nazionale, ma anche per la Spagna, sebbene meglio attrezzata, e il Portogallo”, aggiunge il professor Servili.  

Oltre a promuovere una maggiore efficienza idrica, il COI sottolinea la necessità di favorire uno sviluppo sostenibile del settore dell’olio d’oliva. Ciò comporta il miglioramento della salute del suolo con sostanze organiche, la decarbonizzazione delle operazioni agronomiche mediante l’uso di bio-carburanti per veicoli e macchinari, l’uso di fertilizzanti non sintetici, il miglioramento dell’efficienza energetica del processo e l’utilizzo di tutti i coprodotti, come le foglie per il compostaggio e gli effluenti per l’irrigazione.   

Morte e nuova vita  

 La Piana degli Ulivi Monumentali, la pianura con la più alta concentrazione di ulivi ultracentenari dell’intero bacino del Mediterraneo, è una delle zone più colpite dalla Xylella in Puglia. Proprio qui, nelle vicinanze delle città di Fasano, Ostuni e Carovigno, i necrologi locali hanno annunciato la morte di nove varietà di olivi colpiti dal patogeno.   

Save the Olives, un’associazione senza scopo di lucro con sede in Puglia, sta collaborando con il Consiglio Nazionale delle Ricerche (CNR) a diversi progetti volti a salvare gli ulivi monumentali. “Stiamo organizzando tre seminari sull’innesto perché abbiamo bisogno di persone qualificate per la prossima campagna in primavera”, afferma Patrizio Ziggiotti, segretario generale dell’associazione. “Se innesti l’albero prima che venga infettato, puoi salvarlo”.  

La ricerca scientifica promossa dai progetti finanziati dall’UE ha compiuto enormi progressi negli ultimi tempi. L’Istituto per la Protezione Sostenibile delle Piante (IPSP) del CNR di Bari ha individuato due varietà, Leccino e FS 17 (Favolosa), considerate resistenti alla Xylella, autorizzate alla piantagione nelle aree infette. “Le nuove varietà richiedono meno acqua, sono autoctone e produttive”, afferma Ziggiotti. “Abbiamo finanziato e costruito una serra protetta”, una speciale serra realizzata con reti anti-insetti, “per conservarli al riparo da agenti patogeni e parassiti e registrarli come nuove varietà”. La battaglia per salvare le olive è solo all’inizio.   

This translation was commissioned thanks to the support of the Heinrich-Böll-Stiftung.

How Are Green Imperatives Affecting Creativity?  

Creative Europe funding represents a lifeline for many artists and creatives, but it comes with strings attached that reflect the EU’s overarching agenda. Greening requirements, for example, aim to both make the cultural sector more sustainable and boost its contribution to the ecological transformation. However, cultural practitioners and artists explain that this can only be achieved if green objectives are realistic and compatible with local realities.  

Since its introduction in 2014, the Creative Europe programme has been the European Union’s flagship effort to support the cultural and audiovisual sectors. While EU policy recognises culture’s role in creating a better, more equal and just society for everyone, the sector only gets a small share of the EU budget (less than 0.25 per cent for 2021-2027). Nonetheless, the Creative Europe programme significantly shapes the development path of a growing part of the European cultural sector, which increasingly relies on it for support.  

In selecting its winning projects, so-called “horizontal priorities” – greening and environmental actions, inclusion, gender equality, and digital transition – have often been decisive. From 2020 onwards, following the launch of the European Green Deal, the greening priority became particularly prominent, reflecting the need for culture to align with the EU’s overarching agenda. But what is expected from organisations and consortia competing for Creative Europe funding in relation to greening and environmental concerns?  

The programme’s recent call for Cooperation projects asked for “a contribution to the implementation of the high-level initiatives such as the European Green Deal and the New European Bauhaus.” Greening efforts, a 2023 report highlights, should not be seen as secondary objectives, but need to be integrated into the core of any project. These efforts include not only green mobility, waste management, and energy efficiency, but also raising awareness, sharing good practices, and measuring and monitoring.  

In many parts of Europe, similar green criteria are integrated into local and national funding mechanisms and do not represent a novelty for cultural organisations. In addition, many European artists and cultural practitioners give significant attention to greening practices, and welcome the stronger focus on environmental issues that showcase and support the green-minded profile of the sector. However, the recommendations risk being perceived as a burden by cultural organisations already struggling with budget cuts, censorship, political assaults, and other crises.  

In exploring how Creative Europe’s greening focus affects organisations and their work, I have spoken with five people from three European cultural entities, and asked: Under what conditions can culture meaningfully contribute to the EU’s green agenda? And in what circumstances do greening priorities represent an additional burden for a sector that is already struggling with precarity?  

Working with tools of nature itself 

Raluca Voinea and Ovidiu Ţichindeleanu, from the Romanian organisation tranzit.ro, lead The Experimental Station for Research on Art and Life, a rural eco-venue that foregrounds solidarity and the sharing of resources, and which is based near Bucharest, in an area struggling with desertification and lack of accessible freshwater reserves. The Station was designed as a prototype for future such organisations. The initiative was started in the framework of a Creative Europe-funded project in 20221 – the first one in which tranzit.ro took the leading role. Today, The Station is central to all of their activities – an applied manifesto of sorts whereby an ecological agenda is intertwined with community participation rooted in locality.  

Acting Out: Arts and Culture Under Pressure – Our latest print edition is out now!

Read it online or get your copy delivered straight to your door.

READ & ORDER

Their hands-on approach of converting ecological principles into action together with artists, scientists, local people, researchers, and students is supported by both public money, including Creative Europe funding, and private sources. They consider themselves lucky in this sense, as funding (including the mandatory Creative Europe project co-financing)2 is increasingly out of reach for cultural organisations in many Eastern European countries. This makes it hard to focus on the long-term perspective that is crucial for tranzit.ro. Voinea also underlines that the constant demand to “innovate” sometimes clashes with achieving sustainability through continuity of practices. She explains that tranzit.ro finds the balance between the two in the development of experimental eco-prototypes that are small in scale and can be used by others – from green infrastructure built at The Station to working with the land and experimenting with data archives, open-source software, and transdisciplinary research.  

Ţichindeleanu points out that many positive effects created by this type of work seem to be disregarded, given that greening indicators are often framed negatively in the language of “do no harm” or “reduce environmental impact”. Furthermore, finished Creative Europe projects need more follow-up, not only in terms of continuity of funding, but also with regard to knowing how the positive project results have been integrated further, beyond the project scope, partner organisations, and the cultural sector. “Contemporary art organisations like tranzit.ro have this specificity of being transdisciplinary, and this is hard to communicate on an EU level, to people who are more niche and maybe not used to working across sectors in the way we do,” says Voinea.   

The team underlines the necessity of a direct dialogue with policymakers, one that is initiated from the top down, engaging multiple sectors and bodies from the cultural, environmental, academic, food and agricultural sectors. They mention their exchange with several universities as an example of successful connections created through shared interests that build on differences instead of reinforcing them. For tranzit.ro, this goes well beyond EU collaborations to working with similar organisations from Latin America and North Africa in order to bring in a different understanding of climate and of how to work more with “the tools of nature itself rather than the tools people invented”.  

In the EU context, Ţichindeleanu notes that there is a need for greater consideration of differences among organisations applying for Creative Europe funding from different European regions. Capacity discrepancies, different organisational needs, a variety of climate urgencies – especially evident in the eco-reservoirs of Eastern Europe – and different societal realities demand greater recognition in new Creative Europe alliances, and should be used to foster links between policies and positive project results.  

Care is power and gentle strength 

After 20 years of managing a contemporary art space in central Zagreb, the NGO What, How & for Whom (WHW) is now preparing to open a bigger venue while waiting for new Creative Europe projects to be approved. Curators Ana Dević and Ana Kovačić point out that greening efforts are part of WHW’s wider practices of “care for the community”. These manifest through degrowth ethics, social inclusion, resource sharing and redistribution, as well as experimental, participatory pedagogy. “There is no social without ecological,” says Dević, “and no ecological without social.” In 2023, WHW co-organised the 9th International Degrowth Conference in Zagreb, and in its day-to-day work, it follows many degrowth principles, such as solidarity, building on differences, collective practices, openness, generosity and hospitality.  

Kovačić says there are two approaches to greening priorities for organisations within the Creative Europe funding system. One is on the thematic level, where a certain green topic is taken as content, a narrative line in an artwork, event or cultural programme. The other is on the organisational level, where greening is implemented into logistics, programme production, office and admin work. As one of the first organisations from Croatia to win a Creative Europe grant, WHW points out that the greening priority is not a new requirement in this funding programme. However, in recent years evaluation parameters and indicators that project partners need to meet have become stricter. The possibility of defining project results through internal criteria is reduced, and more focus is placed on “ticking all the boxes” to secure the funding. The question Dević asks is: Who is included in defining these indicators? And how can organisations like WHW influence them so that approaches such as degrowth become more widely recognised?  

Similar to tranzit.ro, Dević and Kovačić call for more flexibility with regard to local realities. In the Western Balkans and parts of Central Eastern Europe, for example, social and political conditions impede greening efforts such that they can often seem futile. Drawing from their experience in collaborating with organisations from EU candidate countries such as Serbia and Bosnia and Herzegovina, Kovačić points out that “the greening of cultural activities such as artistic residencies in countries struggling with the basics of waste management is unrealistic.” 

For WHW, a more flexible approach should be supported by the creation of independent bodies that facilitate and manage the transition processes through learning and exchange, making sure green competencies become part of everyday cultural life. To be meaningful, this exchange needs to “move towards a more systemic approach.” This can be done by, for example, dealing with waste reduction and energy savings at all stages of an artwork, from its production to presentation, touring, communication, dismantling and preservation. But before this happens, small fixes like working more under daylight than artificial light, reducing unnecessary flights, and supporting local food suppliers in event production can go a long way.  

Local is the basis for all green economies 

“I am a European Climate Pact Ambassador, but I do not necessarily agree with all of the EU’s greening policies,” says Karla Andrić from Haiku Communications, a Zagreb-based independent agency supporting actors across the Creative Europe community. When it comes to grant open calls, Andrić warns that greening requirements lack perspective, making too little distinction between small NGOs and big cultural institutions. Moreover, focusing solely on fitting into call guidelines drains the energy required for true and impactful green innovation. She sees evaluation and education as pivotal areas of interest: good results need to open up access to greater resources and funding for greening, while smaller organisations working in unfavourable contexts need to be able to learn and make mistakes.  

Greenwashing is a big topic in her professional practice. She notices a shortage of concrete EU guidelines and tools on greenwashing adapted to different contexts and sizes of organisations, as well as ones that go beyond terminology and individual behaviour change. For those in the Creative Europe ecosystem, this would provide more clarity in greening directions, as Andrić warns that “without clear evaluation based on measurable indicators, even documents such as green certificates can easily fall into the greenwashing category.” It is necessary to back up these efforts with more education opportunities, not only for cultural organisations, creative MSMEs, institutions and CSOs, but also for journalists and reporters, communication experts, policy representatives, senior corporate management and everyone else participating in the cultural sector. 

For Andrić, this is connected to issues of environmental responsibility being shifted to individuals instead of high-level political and corporate actors. Similar to WHW, she highlights the need for independent regulatory bodies that are able to offer concrete support in detecting and dealing with issues such as greenwashing. Cultural organisations, on the other hand, need to be able and willing to train their teams more on shaping projects according to greening impact and values, with evaluation in mind already at the project design stage. Here she draws parallels with the value-based approach to marketing, which focuses primarily on creating a positive social impact. Value-based strategies look beyond audience demographics into questions of people’s motivation and contextual, local particularities. These strategies, if applied to Creative Europe projects, could lead to more impactful greening opportunities for artists and creatives shared by the wider community. 

Andrić says that individual actions can complement and support this shift, for example, by addressing and raising awareness about digital pollution, given that many cultural organisations primarily communicate digitally. Fewer emails and video calls, switching websites to greener servers, and minimising heavy data traffic are some of the easiest solutions. Prioritising public transport and giving up on bottled water for events can also make a difference – at least at the local level, where impact can be more easily measured.  

Finally, “We need to be more critical, more rebellious, ask the hard questions, and listen to younger generations telling us we are wrong in doing things the same way as we always did them.” In the precarious funding landscape of many European countries, choices such as refusing money from fossil fuel companies are still deemed too radical. According to Andrić, by speaking up if something isn’t right, being more transparent in what we can do, building from smaller communities with clear greening cause and impact, and knowing exactly who the people are that we’re doing it for, we can change direction and move from rhetoric to real, tangible results. 

From a reparatory to a regenerative approach  

The artists and culture practitioners I interviewed uncovered several shared points of interest. First, in Creative Europe projects, environmental efforts overlap strongly with community work, citizen participation and social inclusion. Second, to be both realistic and meaningful, greening indicators and evaluation methods need to be defined together with the organisations that have to meet them. Third, a one-size-fits-all approach to greening culture risks disregarding regional differences and reinforcing inequalities between small and big organisations, with the latter enjoying more administrative and reporting capacities. Fourth, many cultural practitioners need and want new competencies and knowledge on green issues, and Creative Europe projects can be a central place for this education to happen. Lastly, available resources are insufficient to meet the number and scale of greening requests. 

In the cultural and creative sectors, there is a widespread openness and a strong commitment to doing more for the environment. However, many cultural organisations clearly struggle to keep up with the greening demands associated with receiving public funding. If not complemented by the necessary support, greening requirements can exacerbate the presence of work precarity and burnout. Making sure cultural practitioners have enough to give, where giving extra is needed, shifts the greening perspective within the sector from a reparatory to a regenerative approach, creating a new and firm base from which greening in culture and creativity can grow and blossom.  

As the new EU budget 2028-2034 is being negotiated, global urgencies that require increased funding, as well as a shift to the right in European politics, are moving the focus away from greening priorities. In the framework of the newly proposed AgoraEU Programme, Creative Europe appears together with the Citizens, Equality, Rights and Values Programme under the priority of “Competitiveness, Prosperity and Security”.  A potential implication of this could be greater emphasis on culture’s contributions to the economy and the protection of democracy.  

It is yet to be seen if the change could damage the efforts made to green the European cultural landscape or bring new and burdensome requirements to artists and cultural organisations. However, dedication to greening and sustainability will remain steadfast in the European creative community, as it is an integral part of its collective identity in both its practical concerns and ethical imperatives. This is aligned with recognising culture itself as essential and cross-cutting infrastructure for addressing our most complex societal challenges. For the cultural sector, greening is a systemic value – one that is able to transform organisations and their projects, and the overall quality of life for everyone.  

  1. Architecture, Biodiversity, Culture [ABC]. Building ecological institutions for culture. 2022-2025.  ↩︎
  2. Creative Europe partners in Cooperation projects receive EU funding for part of the project budget (currently 60 per cent to 80 per cent). The rest needs to be secured through other funding mechanisms.  ↩︎

Imagination as Resistance in the Baltics

Some of the most notable expressions of resistance to authoritarianism have been exercises in imagination, in which dissidents used cultural tools to express desires for freedom and envision new futures. The Baltic states, which have often been subject to foreign rule and the threat of invasion, have developed an exceptionally robust tradition of cultural resistance that continues to influence politics and society to this day.

In the autumn of 2025, cultural workers in Lithuania staged a series of protests after the populist right-wing party Dawn of Nemunas took control of the Ministry of Culture. Their demonstrations featured striking visuals of the word “culture” depicted as a car falling off the road, and highlighted the danger of reducing culture to political propaganda.  

Dawn of Nemunas (“Nemuno Aušra”) was created in 2023 by Remigijus Žemaitaitis following his expulsion from the Freedom and Justice party due to his antisemitic views. The party chose Ignotas Adomavičius for the culture portfolio, a politician with no previous experience in the field of culture.  

In response, the Lithuanian cultural sector collected more than 40,000 signatures against Adomavičius and organised protest actions. On 5 October, the symphonic poem The Sea, written by Lithuanian composer and writer Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, was performed simultaneously across the country as both a warning and a call to action. Adomavičius resigned shortly after he was confirmed as a minister.  

Cultural resistance and freedom 

This autumn’s protests fall within a long Baltic tradition of using culture as a tool for protest, resistance, and political action. In neighbouring Latvia, which lost its independence in 1940 when the USSR occupied the country, only to then spend four years under Nazi rule, culture played a significant role in building a community and keeping the idea of a sovereign state alive. The country’s path to regaining independence in 1991 was not born from a single uprising but from decades of quiet endurance. Under Soviet rule, culture was censored, and imagination became a means of national and creative survival and resistance. Literature, film, and music were not mere entertainment – they were repositories of national identity and suppressed freedom. 

Acting Out: Arts and Culture Under Pressure – Our latest print edition is out now!

Read it online or get your copy delivered straight to your door.

READ & ORDER

Filmmakers looked for subtle ways of avoiding political control. Rolands Kalniņš might be the most significant example of subversive defiance under Soviet censorship in Latvian cinema. Two of his films – Rock and Splinters and Four White Shirts – were banned, and a third one was destroyed. Ceplis (1972), which did get released, was framed as an exposé of interwar corruption, but it stirred nostalgic longing for a time when Latvia’s destiny seemed self-determined. Similarly, Leonīds Leimanis’ Pie bagātās kundzes (“My Wealthy Mistress”, 1969), set in 1930s Riga and ostensibly a critique of bourgeois decadence, evoked a sense of beauty and vitality that contrasted sharply with the austerity of Soviet life. On the surface, these films played into Soviet ideology by criticising the free and independent era of the Latvian Republic, but through aesthetic imagination, they invited viewers to remember what independence felt like, even when speaking it aloud was forbidden.  

By the late 1980s, that imagined freedom began to be transformed into action. One of the strongest examples of that era’s protests is the Baltic Way. On 23 August, 1989, nearly two million people formed a human chain that stretched across Latvia, Lithuania, and Estonia. It transformed the abstract ideal of unity into a tangible image of solidarity and togetherness. Held on the anniversary of the Molotov-Ribbentrop Pact, which had consigned the Baltics to Soviet control, the demonstration was both a commemoration and an act of defiance. It reminded the world that history could be rewritten through collective will and that people, not the political elites, have the power. The image of people holding hands across borders captured the power of imagination turned into action: a living metaphor for the possibility of liberation through unity. 

The art of protest 

Social change is rarely linear or predictable, yet one element remains essential: imagination. Without it, progress stalls. Imagination is not a luxury but a means of survival. It helps societies endure crises by imagining futures beyond the limits of the present. Imagination is both creative and political: it is the source of new ideas and the drive to turn them into a new reality. Without imagination, politics risks becoming bureaucratic routine, simply managing problems instead of transforming them. 

Social change is rarely linear or predictable, yet one element remains essential: imagination. Without it, progress stalls.

Culture is where acts of imagination can take shape, making it a site of struggle between those who seek to expand political possibilities and those who wish to contain them. Culture not only reflects a society’s values but shapes them, offering a shared space to rethink identity, meaning, and collective futures. 

The use of cultural expression and artistic performance as a tool for protest and political action extends well beyond the Baltics. In Portland in the United States, protesters are confronting heavily armed federal agents with absurd visual language (giant inflatable animals and whimsical costumes) to challenge the normalisation of using military force against protesters. The image of an inflatable frog facing off against agents in black tactical gear exposes the grotesque and surreal imbalance of power and the absurdity of state violence. What might seem playful or even ridiculous is in fact deeply political: a reclaiming of the imaginative terrain of public life. In this case, creativity and imagination become tools of critique, transforming fear into defiance and turning protest into performance art. 

The Occupy Wall Street movement of 2011 offered another example of imagination at work in political life. It began as a local protest against corporate influence and quickly evolved into a global movement of dissent. By occupying Zuccotti Park (a privately owned public space) protesters reimagined the very notion of political space in ways reminiscent of some of the most impactful protests of the 20th century, such as the Paris student protests in 1968. The Occupy Wall Street encampment became an experiment in leaderless organisation, horizontal decision-making, and mutual care. While critics often point to Occupy’s lack of concrete outcomes, its real legacy lies elsewhere. It expanded the repertoire of protest by reminding people that the occupation of space itself could be a radical act of imagination. Its ethos of participation, visibility, and shared responsibility paved the way for later movements, from Black Lives Matter to global climate strikes. 

From Portland to Vilnius and Riga, protests reveal how imagination allows people to subvert power not through force, but through creativity, thus making dissent not only visible, but unforgettable. 

Singing communities 

The Baltics case demonstrates that culture transforms imagination into shared experience. It gives form to collective memory and direction to collective aspiration. And through collective experience, it unites people by building connections that can become something bigger than just the sum of its parts.  

As Benedict Anderson’s Imagined Communities illustrated, nations consist of people who will never meet each other, but who share the idea of being united by something bigger than themselves – and they feel a horizontal comradeship with one another. Anderson explores the role of language in building the imagined community of a nation, as he links what he calls “print capitalism’’ (and standardisation of language) to the beginnings of nationhood. Language – and stories and myths – is the unifying element that turns strangers into an imagined community. This is especially relevant for small nations. During Soviet occupation, preserving a nation’s language could be an act of protest on its own. Singing, writing and thinking in Latvian meant preserving the Latvian language under occupation. While an imagined community runs the risk of becoming exclusive, it also provides a vital glue for a nation’s survival under foreign domination.  

Cultural initiatives like the Latvian Song and Dance Festival (Vispārējie latviešu Dziesmu un Deju svētki) are a great example of cultural expressions keeping a community alive and united under occupation. Since its first gathering in 1873, the festival has been a ritual of collective identity, an assertion that Latvia exists as a nation even when denied political recognition.  

Under Soviet occupation, the festival became both propaganda and resistance. Officially, it was framed as a socialist celebration; unofficially, it was a quiet rehearsal for freedom. Tens of thousands sang in Latvian, dressed in national costumes, and performed songs rooted in local folklore and myth. The act of singing itself became political: to sing together was to exist, together, as Latvians. The 1985 Song and Dance festival became a symbolic turning point. Soviet authorities attempted to remove the patriotic song Gaismas pils (“The Castle of Light” – a metaphor for national awakening) from the setlist for the final concert, as well as the conductor, Haralds Mednis. So when tens of thousands of singers called for Mednis to take the stage and perform it anyway, the resulting eruption of the song became a collective act of courage. In that moment, imagination broke through censorship, and art became a rehearsal for freedom. 

The 1990 Declaration of Independence was not an abrupt rupture but the culmination of decades of cultural self-assertion.

With perestroika and glasnost in the 1980s, suppressed voices began to surface. The Baltica folklore festivals of the late 1980s allowed Baltic peoples to publicly share their traditions once again. The USSR was an attempt to erase national characteristics and create a transnational culture. Celebration of suppressed national heritage was also a celebration of cracks that were appearing in the walls of the USSR. The red-white-red Latvian flag was illegal for decades; in 1988, it was raised over Riga Castle and became a visible act of reclaiming history and national identity. The Baltic Way the following year transformed that symbolic reclamation into a living reality and became a visual signifier of the change that was happening within Latvia and the Baltic states.  

The 1990 Declaration of Independence was not an abrupt rupture but the culmination of decades of cultural self-assertion. The late 1980s had prepared people to see themselves as free long before independence was officially restored. During the Barricades of January 1991, when Soviet forces sought to crush the movement, citizens responded with creativity rather than violence – building barricades, documenting events, and strengthening the community of Latvia.  

Carrying the legacy forward 

This legacy continues to shape Latvia today, as an assertive Russia once again poses a threat to freedom and independence. During the final concert of this year’s Latvian School Youth Song and Dance Festival, Dumpinieku popūrijs (“The Rebel’s Medley”) electrified the audience. Tens of thousands of schoolchildren sang fragments of rebellious rock songs from the 1980s and 1990s – songs that had defined their parents’ youth under the shadows of censorship. Among them was Dzeguzes balss (“The Cuckoo’s Song”), written for Rolands Kalniņš’s film Četri balti krekli (“Four White Shirts”, 1967). That film, banned for two decades, told the story of a young songwriter whose work is misunderstood and censored by Soviet authorities. The film, itself a target of Soviet censorship, was rediscovered after independence and screened at Cannes in 2018. The performance of Dzeguzes balss in 2025, with thousands of young voices singing the songs of subversive defiance from their parents’ youth, offered an image of continuity. Joy replaced fear, and what was once forbidden became a shared inheritance. This joyful act of remembrance is perhaps the truest antidote to censorship and despair – the affirmation that imagination, once awakened, cannot be erased. 

In this sense, Latvia’s story transcends its borders. It reminds us that culture is not merely a reflection of a nation’s health; it is how that health is sustained. Every song sung in defiance and joy, every film daring to imagine freely, strengthens the architecture of survival. In times of uncertainty, imagination may not promise an easy future, but it ensures that a future remains possible and shines the light that helps to find the path forward. To imagine is to resist extinction. To create is to affirm existence. And to share culture is to keep Latvia alive. 

The challenge now is to carry forward the momentum born from such moments of imagination and to transform inspiration into endurance.

In late September 2025, Latvia entered a period of political turmoil that started when one of the parties of the government, the agrarian Union of Greens and Farmers (ZZS), voted together with the opposition in favour of withdrawing Latvia from the Istanbul Convention on violence against women. While the final decision has been postponed for a year, this vote against women’s rights brought together thousands of people in protests. On 6 November, at least 10,000 people gathered in Riga – one of the biggest protests since the Singing Revolution era. Protests were also happening in other cities in Latvia and outside of Latvia’s borders: people gathered in Vilnius, Tallinn, Paris, Brussels, Madrid, The Hague, London and other places. Protestors used Latvian folk songs and powerful symbolic imagery from Latvian culture to show that women’s rights are non-negotiable. Imagination played an important role in bringing this and other protests to life as well: the carefully and consciously selected symbols from Latvian folk culture (such as the use of folk costumes and certain songs) helped to emphasise that violence against women goes against traditional values.  

The challenge now is to carry forward the momentum born from such moments of imagination and to transform inspiration into endurance. Cultural and political awakenings are not singular events but ongoing processes that demand care, participation, and renewal. The task is to build communities that can translate the emotional power of art, song, and memory into tangible structures of justice and empathy. And to trust that these communities will be able to stand up against injustice during times of uncertainty. It is exactly what we are now seeing in Lithuania: a strong community standing up against threats that endanger its very existence. Culture is not only the platform that can be used for protest but the very source of strength that is needed to stand up against anti-democratic threats.  

Latvia’s experience shows that imagination not only sustains a nation through darkness – it also builds the scaffolding for a better world. The true work of imagination begins after the song ends, when communities commit to living out the values they have sung about. To keep imagining together, to dream together, is to keep living together, to preserve the light that guides us toward a more humane, creative, and resilient future. 

Dutch Elections: What Went Wrong for the GreenLeft-Labour Alliance? 

On 29 October 2025, the Netherlands held parliamentary elections. That same night, Frans Timmermans, the leader of the joint list of the GreenLeft (European Greens) and the Labour Party (Party of European Socialists), stepped down. The joint list lost 3 per cent of the vote (and five seats) compared to 2023 and fell from second to fourth largest political force in the country. Why did it perform so poorly? And, as the two parties prepare for a full merger in 2026, what are their future prospects? 

The Labour Party has historically been the largest centre-left party in the Netherlands. Between 1946 and 2017, it was either the largest or the second largest party in parliament.1 It was in government for about 40 of the last 80 years, in coalition with either the Christian Democrats or the conservative-liberal People’s Party for Freedom and Democracy (VVD, ALDE), supplying three prime ministers. 

Compared to other European parties of the same political family, the Dutch Labour Party has been more environmentalist and open to post-materialist values. Like many social-democratic parties in Europe, it laid the basis for the welfare state in the 1950s, but later pivoted towards third-way politics in the late 1980s, reflecting the neoliberal consensus. It veered again to the left following the global financial crisis. Yet between 2012 and 2017, in government with the VVD, it pushed through an agenda of austerity, budget cuts, and structural reforms. In the subsequent elections, it fell from 25 to 6 per cent of the vote, and it has never fully recovered. 

The GreenLeft was formed in 1989 from the merger of four parties that were all related to the Labour Party. The Communist Party of the Netherlands and the Pacifist Socialist Party believed that Labour was too moderate and too willing to make compromises with centre-right forces, whereas the Political Party Radicals and the Evangelical People’s Party split from Christian-democratic forces, seeking closer cooperation with Labour.  

In the merger in 1989, the four parties adopted a green profile. Later, in 2004, the GreenLeft co-founded the European Green Party. Within its party family, the Dutch GreenLeft is more left-wing on economic issues than many European Green forces. Despite participating in coalition formation talks in 2006, 2012, 2017, and 2021, the GreenLeft has never been part of the government. The party’s electoral support fluctuated over the years, reaching its highest in 2017 (9 per cent). 

Moving closer together 

The idea to form a joint list emerged in 2021. Both the GreenLeft and the Labour Party did poorly in that year’s elections, outperformed by the social-liberal Democrats 66 (D66, ALDE), which surged to second place, promising “new leadership”. That promise was not fulfilled, as the Christian Democratic Appeal (European People’s Party) and the VVD persuaded D66 to form another centre-right government.  

However, that election brought the GreenLeft and Labour closer together. Already during the campaign, the leader of the GreenLeft Jesse Klaver indicated that he wanted his party to cooperate more closely with Labour. During the coalition talks, the two parties negotiated as one bloc. Once they ended up in opposition, their cooperation intensified. 

As journalist Coen van de Ven detailed in his book about the merger process, cooperation was strongly supported by both party leaderships and bases, with the notable exception of some critical voices within the Labour Party. These critics feared that a merger would result in a more amorphous left-wing party, unable to win back the working-class voters that the Labour Party lost in 2017. This wing also tends to have more conservative views about immigration, often citing the Danish Social Democrats as a source of inspiration.2

In spring 2023, the two parties formed a joint parliamentary group in the Senate, and in the fall, they ran on a joint list for the general elections under the leadership of Frans Timmermans, then first vice-president of the European Commission. By running together, the parties hoped to become the largest political force in the country, presenting voters with the concrete possibility of a progressive government. The joint list secured 25 out of 150 seats (up from 17 previously held by the two parties combined) but fared well below expectations. What’s worse, the far-right Party for Freedom won the election, conquering 37 seats and forming a right-wing coalition government. 

The GreenLeft-Labour Party remained in opposition. In June 2024, the alliance won the European elections as a joint list under the leadership of Green MEP Bas Eickhout, securing 21 per cent of the vote and eight seats in the European Parliament. Meanwhile, plans for a merger took shape, with members of both parties voting overwhelmingly in favour. A draft for a new manifesto of principles was written by the parties’ think tanks, focused on the value of solidarity. 

When the right-wing government fell after slightly more than a year of infighting and incompetence, the GreenLeft-Labour Party geared up for new elections, still as a joint list. The alliance drafted a clearly left-wing and green manifesto, with particular emphasis on building more homes to tackle the housing crisis. On migration, however, the joint list moved to the right, reflecting a broader shift in Dutch politics. The manifesto accepted the notion that government policy should establish a maximum number of immigrants, and criticised labour migration as a driver of exploitation and social problems. It also endorsed the EU’s Pact on Migration and Asylum, including the agreements with third countries outside of the EU to take asylum seekers. 

A decisive campaign 

However, the plan to replace the right-wing government with a progressive one led by Timmermans did not materialise. The key reason for this was the unexpected surge of D66. Its leader, Rob Jetten, claimed that the elections were less a choice between Left and Right than about the “vibe” you feel with a party. D66 projected an optimistic vibe, emphasising that ambitious plans become possible if parties work together.  

While the position of D66 on migration does not differ significantly from that of the GreenLeft-Labour Party (if anything, D66 is more liberal on labour migration), the party presented itself as more nationalist. At his party’s convention, Jetten stood in front of a big Dutch flag, trying to reclaim this symbol from the Right.  

Throughout the campaign, Jetten was also seen as more sympathetic than Timmermans. However, while polling for D66 and GreenLeft-Labour was relatively stable in the months before the elections, D66 registered a surge in the last weeks of the campaign (see Figure 1 below), attracting votes first from the Right and then from the Left too. This surge started when the PVV’s frontman, Geert Wilders, pulled out of a debate with the leaders of the largest parties, and Jetten took his place. In that debate, Jetten said that under his leadership, the Netherlands would build 100,000 new homes – a promise Timmermans dismissed as unrealistic, seemingly unaware that the joint list made the very same commitment in a political ad aired just before the debate.  

Figure 1. Red line: GL-PvdA; Black line: D66, with 95 per cent confidence interval. The circles indicate the election results. Source: Peilingwijzer. 

This is just one example of a poorly run campaign which, as journalist Yasmin Ait Abderrahman noted, clearly lacked focus. In a clumsy attempt to prevent D66 from winning over left-wing voters, the joint list started focusing on healthcare in the last weeks before the elections, even though this hadn’t previously been part of its core campaign themes. Moreover, the leadership was isolated from the rest of the party and not receptive to feedback.  

It is therefore unsurprising that Timmermans lost to the optimism, consistency, and strong organisation of D66, which continued to surge in the last days before the elections while the alliance dipped. Polling indicates that the GreenLeft-Labour Party alliance lost about five seats to D66. 

Competing for the same voters? 

In many countries, Greens and Social Democrats traditionally appealed to different voters: the former to university-educated urbanites, and the latter to a working-class, unionised electorate without university degrees. In the Netherlands, by the time the GreenLeft and the Labour Party started working together, this was no longer the case. In the 2017 elections, the Labour Party had lost its traditional working-class base, and both parties now mainly appeal to highly educated voters, even though the Greens’ electorate remains substantially younger than Labour’s. 

In this year’s elections, both the GreenLeft-Labour alliance and D66 got most of their votes among university-educated citizens (about 20 per cent each – see Figure 2 below). They performed the worst among people with degrees from vocational colleges. Both parties did slightly better among people with a high school diploma, which is likely explained by their appeal among younger voters who don’t have a university degree yet.  

Figure 2. Red bars: GreenLeft-Labour; Purple bars: D66, with 95 per cent confidence interval. Source: Leiden University Election Survey. 

Differences between the alliance’s electorate and D66’s are more pronounced in terms of economic and cultural views (see Table 1 below). The GreenLeft-Labour Party performs very well among voters who are economically left-wing (in favour of income redistribution, against excessive inequality) and culturally progressive (in particular on immigration): 50 per cent of them voted for the joint list. However, the alliance fares poorly among economically left-wing, culturally conservative voters (13 per cent), among economically right-wing, culturally progressive voters (10 per cent) and among economically right-wing, culturally conservative voters (only 2 per cent).  

D66 attracts a comparatively more economically right-wing electorate: 27 per cent of economically right-wing, culturally progressive voters, and 24 per cent of economically left-wing, culturally progressive voters. Despite its adoption of a much more nationalistic rhetoric, the party does only slightly better among culturally conservative voters than the GreenLeft-Labour Party. All in all, the electorate of D66 was only slightly more culturally conservative than the GreenLeft-Labour Party, and quite a bit more economically right-wing. 

Table 1: D66 and GreenLeft-Labour Party in a two-dimensional model 
  Economic 
  Left Right 
Cultural Progressive GL-PvdA: 50% D66: 24% GL-PvdA: 10% D66: 27% 
 Conservative GL-PvdA: 12% D66: 13% GL-PvdA: 2% D66: 9% 

Table 1. Source: Leiden University Election Survey. 

A first reckoning 

The joint list’s election result was received as a devastating loss, leading to the resignation of Timmermans, quite a bit of soul-searching, and a return to talk shows of the social-democratic critics of the cooperation. By joining forces, the two parties hoped to expand their appeal. Instead, they got less than 13 per cent of the vote (a decline compared to 2021, but an increase compared to 2017). The result clearly shows that cooperation with the GreenLeft has not reversed the Labour Party’s decline since 2017.  

However, it is also important to note that the gap between the most voted party – D66 –  and the GreenLeft-Labour Party was only 4 per cent. While some commentators concluded that the joint list has structural problems, it could be argued that it was simply outclassed by D66 in the final stretch of the campaign. 

The GreenLeft-Labour Party appeals to an electorate that is, in general terms, quite similar to that of D66. Under these circumstances, it is significant that both these forces ended up in the top four. Compared to the joint list, D66, which is more economically centrist, has been able to appeal to voters from a broader set of parties, while the GreenLeft-Labour alliance consolidated its popularity among left-wing progressives, to the detriment of the other left-wing parties. 

Of the many Dutch political forces that are left-wing in at least some respects (including an animal rights party,  a pensioners’ party, a left-wing populist party, a pro-European social-liberal party, a Christian-social party, and a party for bicultural citizens), nearly all lost votes and none won more than three seats.  

What next?  

What will happen next largely depends on the outcome of the ongoing coalition talks. Currently, the negotiations are clearly moving in the same direction as in 2021, when D66 promised a progressive coalition but eventually capitulated to the VVD’s veto and entered a centre-right government. As the largest political force, D66 is in a stronger position today than four years ago, but the party is again caving to right-wing demands. 

For the future of the new party that GreenLeft and Labour will officially form in 2026, the stakes are high. If it stays in opposition, as seems likely, the new party may be able to win over the more progressive wing of the D66 electorate (as it did in 2023). If it were to enter the coalition, it would have to navigate a complex merger process while at the same time trying to maintain a clear ideological profile in a government with only parties to its right.  

This article was commissioned in collaboration with the Heinrich-Böll-Stiftung.

  1. With one exception, between 2002 and 2003. ↩︎
  2. However, research by Tarik Abou-Chadi and Markus Wagner, among others, consistently shows that conservative positions on migration cost Social Democrats votes, instead of benefiting them electorally. ↩︎

Een schild zonder zwaard 

In november onthulde de Europese Commissie het langverwachte Democracy Shield-initiatief, bedoeld om bedreigingen zoals desinformatie en buitenlandse inmenging tegen te gaan. Hoewel het het systeemrisico erkent waarmee de Europese democratie wordt geconfronteerd, schiet het schild tekort om de grondoorzaken aan te pakken: op betrokkenheid gebaseerde algoritmen, dominantie van Big Tech, geopolitieke afhankelijkheid en diepe verdeeldheid die Europa kwetsbaar maken voor polariserende boodschappen. Een interview met Alexandra Geese, lid van de Groenen in het Europees Parlement.

Alice Stollmeyer: Wat vond u, om te beginnen met iets positiefs, overtuigend in het door de Commissie gepresenteerde European Democracy Shield? 

Alexandra Geese: De analyse van het probleem is overtuigend. Het is een duidelijke erkenning dat de manier waarop algoritmen werken – op betrokkenheid gebaseerde rangschikking en handmatige manipulatie – een systeemrisico vormt voor het publieke debat en verkiezingsprocessen, en dit wordt nu vermeld in een Commissiedocument. Deze analyse gaat dus verder dan het simpelweg de schuld geven aan kwaadwillenden; het erkent dat de dreiging waarmee we worden geconfronteerd een combinatie is van een systeemrisico en kwaadwillenden die van dat systeem profiteren. 

Op basis van artikel 34 van de Digital Services Act (DSA) moet de Commissie digitale platforms dwingen mitigerende maatregelen te nemen. In plaats daarvan kiest de Commissie ervoor er niets aan te doen, en dat is zorgwekkend. 

Het Schild duidt de bedreigingen nog steeds als overwegend buitenlands en negeert grotendeels interne gevaren zoals democratische terugval, de opkomst van extreemrechts, aanvallen op het maatschappelijk middenveld, corruptie, media, krimpende civiele ruimte – noem maar op. Hoe verklaart u deze blinde vlekken?

Het is een politieke keuze. De Commissie erkent dat er een risico is voor de democratie, maar noemt de krachten achter dit risico niet omdat ze machtig zijn. Extreemrechtse partijen zitten in het Europees Parlement, en een van de redenen waarom de civiele ruimte krimpt, is dat de [centrumrechtse] Europese Volkspartij (EVP), waar de eigen politieke meerderheid van de Commissie vandaan komt, actief campagne voert tegen NGO’s. Er is ook enige terughoudendheid om de problematische invloed van Amerikaanse technologiebedrijven aan te pakken die desinformatie en extremistische politieke krachten stimuleren. De regering-Trump bedreigt de EU-Commissie en helaas heeft de Commissievoorzitter Ursula von der Leyen toegegeven aan de chantage. 

Als de Commissie, de hoedster van de Verdragen, niet moedig en uitgesproken is in het beschermen van Europese waarden zoals democratie en de rechtsstaat, zou het Europees Parlement dan zijn rol kunnen opvoeren?

We hebben een reeks suggesties gedaan, al moeten we niet vergeten dat het Parlement ook politieke meerderheden heeft. 

Ten eerste vragen we de Commissie om gevolg te geven aan haar erkenning dat algoritmen een systeemrisico vormen. Met de DSA hebben we een wettelijk kader dat daar perfect bij past. Als Groenen vragen we ook om substantiële financiering voor alternatieve sociale mediaplatforms. Als je een platform wilt opzetten met een bedrijfsmodel dat niet afhankelijk is van technmiljardairs, niet afhankelijk is van monitorende reclame en niet gebaseerd is op giftige algoritmen, moet je bereid zijn een paar miljoen euro aan startkapitaal op tafel te leggen. We moeten iets duurzaams bouwen dat de democratie versterkt in plaats van verzwakt. Het Democracy Shield heeft slechts een paar passages over Europese sociale mediaplatforms en ze zijn erg vaag. Er zijn een aantal initiatieven waarop we kunnen voortbouwen, en de Commissie zou met hen moeten praten en hen moeten helpen van de grond te komen. 

We moeten ook Executive Vice-President Teresa Ribera steunen in de Google adtech-zaak.1 We hebben een ander advertentiemodel nodig omdat alle inkomsten naar Google en Meta gaan, terwijl de pers naar lucht snakt. Dit zijn precies dezelfde bedrijven die algoritmen gebruiken die giftig zijn voor de democratie. Er zou ook een initiatief van de Commissie moeten zijn om met uitgevers en adverteerders te praten en te kijken hoe een ander, Europees bedrijfsmodel van reclame eruit zou kunnen zien, maar ik weet niet zeker of we daarvoor een meerderheid hebben in het Europees Parlement.

Er bestaat meer consensus over het belang van het tegengaan van buitenlandse inmenging en transparanter zijn over de risico’s die deze met zich meebrengt. In Duitsland zijn er bijvoorbeeld geruchten het geweld vóór de meest recente federale verkiezingen zijn uitgelokt door buitenlandse krachten en stochastisch terrorisme [waarbij de opruiende retoriek van prominenten gewelddaden inspireert]. Maar tot nu toe is er niet veel over openbaar gemaakt. 

Zou de EVP voorstander zijn van meer transparantie over buitenlandse bedreigingen? 

Het is in hun belang, omdat ze hebben laten zien dat ze heel veel geven om directe buitenlandse invloed en hybride oorlogsvoering. 

Vanuit mijn perspectief zou de focus vooral moeten liggen op het beteugelen van giftige algoritmen, want als je dat doet, pak je het probleem bij de wortel aan. Als je je niet langer kunt richten op groepen mensen die bijzonder kwetsbaar zijn en openstaan voor een bepaald soort radicaliserende inhoud, kun je je destabilisatiedoelen niet zo gemakkelijk bereiken. Maar als we het daar niet over eens zijn, omdat niemand president Trump, die nu de olifant in de kamer is, boos wil maken, zou in ieder geval transparanter zijn over deze kwaadaardige operaties een positieve eerste stap zijn. 

U hebt al gezegd dat het nodig is om op betrokkenheid gebaseerde ranking aan te pakken als de oorzaak van het probleem. Hoe zou dat er in de praktijk uitzien? 

Ten eerste hebben we een onderzoek nodig naar hoe op betrokkenheidetrok gebaseerde ranking bijdraagt aan desinformatie en deze versterkt en stimuleert, niet alleen politiek maar ook commercieel. Ten tweede moet de Commissie, als mitigerende maatregel, op betrokkenheid gebaseerde rangschikking verbieden. 

De platforms beweren dat interactie de keuze van de gebruiker is, maar dit verhaal is helemaal verkeerd. Als ik op straat wordt aangevallen, omdat gebruikers systematisch worden aangevallen door polariserende inhoud en desinformatie, zou ik kunnen reageren. Maar ik heb er in de eerste plaats nooit voor gekozen om aangevallen te worden. We moeten dus afstand nemen van betrokkenheid en naar echte gebruikerskeuze. Dat is de taak van de platforms om erachter te komen hoe het moet worden geïmplementeerd, en er is veel expertise van mensen die vroeger bij deze bedrijven aan vertrouwens- en integriteitsteams werkten. In een omgeving met echte gebruikerskeuze gaan sommige mensen nog steeds media consumeren die we als desinformatie zouden kunnen beschouwen. Maar ik denk dat het een kleine minderheid zou zijn. 

Ten derde moeten we erkennen dat met name Elon Musk actief het algoritme manipuleert om polariserende politieke inhoud op X te pushen. Er zijn nu solide studies die dat consequent aantonen. In Duitsland heeft X extreem-rechtse en pro-Poetin-inhoud versterkt, die in de Duitse context ook populair bij uiterst links. In het VK heeft het de voorkeur gegeven aan Rupert Lowe, een extreemrechtse extremist die nog radicaler is dan Nigel Farage. En in Polen heeft X de opkomst van Konfederacja voortgestuwd, een partij die rechts van wet en rechtvaardigheid zit. Het is duidelijk dat Musk individuele politici kiest en hun bereik vergroot. Hier is het criterium niet eens betrokkenheid of het aantal volgers. Het is een duidelijk voorbeeld van politieke manipulatie dat de Commissie niet kan negeren. 

Afgezien van het beteugelen van ontwrichtende algoritmen, wat is het perspectief van de Groenen om de dominantie van Big Tech over de belangrijkste infrastructuur aan te pakken?

De DSA zegt heel duidelijk dat je geen gevoelige gegevens in je targetingprofiel kunt hebben. De volgende stap had een stuk wetgeving moeten zijn dat deze bepalingen uitbreidt van platforms tot alle gegevensmakelaars. In plaats daarvan gaat de digitale omnibus van de Commissie in de tegenovergestelde richting: zolang een gegevensmakelaar niet over de technologie beschikt om de gegevens terug te traceren naar het individu, is het prima om gevoelige gegevens te bewaren en aan anderen te verkopen. Het is de bedoeling om dit legitiem te maken met het oog op AI-training, zodat mensen er niet meer tegen kunnen protesteren. Het Democracy Shield roept dit niet uit of behandelt het op geen enkele manier, en dat is een absoluut schandaal. De richt- en monitorende capaciteit van deze bedrijven is een van de redenen waarom onze democratie gevaar loopt. 

Een ander belangrijk aspect is de handhaving van de Digital Markets Act (DMA), die concurrentie en antitrustmaatregelen zou moeten aanpakken. Wat Google nu doet met zijn “AI-modus” en “AI-overzicht”, maakt de vrije pers monddood en de Commissie pakt dat niet op een zinvolle manier aan. De remedie is om fondsen op te zetten voor de media, een actie die extreemrechts al aanvalt als ondersteuning voor “linkse” verkooppunten. Als je publieke middelen aan specifieke media geeft, moet je rechtvaardigen hoe je ze toewijst. En dat is geen gemakkelijke taak. In plaats daarvan moet de Commissie een Europees sociaal platform ondersteunen, een soort media-aggregator die journalisten een duurzaam bedrijfsmodel biedt. We hebben een structurele verschuiving nodig, geen noodmaatregelen die geen gevoel van urgentie hebben. Sommige delen van Oost-Europa zijn al mediawoestijnen en zelfs in mijn land, Duitsland, zijn uitgevers wanhopig. 

Emmanuel Macron heeft onlangs gezegd dat we ongelooflijk naïef zijn geweest in het toevertrouwen van onze democratische ruimte aan Amerikaanse en Chinese platforms waarvan de belangen helemaal niet het voortbestaan of het goed functioneren van onze democratieën zijn. Mis het European Democracy Shield een geopolitieke kans om aan te dringen op digitale soevereiniteit?

Ja absoluut. Er is geen analyse van het probleem. Als de sancties van Trump tegen het Internationaal Strafhof bijvoorbeeld geen aanval zijn op onze democratische instellingen en de rechtsstaat, weet ik niet wat het is. Het ministerie van Buitenlandse Zaken zegt in feite dat de VS pro-democratische partners uit de regering in Europa willen halen, wat de overname van extreemrechts inluidt. Toch wordt niets van dit alles genoemd in het Democracy Shield, inclusief de aanvallen op de DSA. De EU moet op diplomatieke wijze duidelijk maken dat zij dit soort inmenging in haar binnenlandse aangelegenheden en de rechtsstaat niet zal tolereren. 

Dit niet aanpakken is een gemiste kans en het geeft Trump een legitimiteit die hij niet langer geniet in zijn eigen land. De Commissie behandelt hem alsof hij er voor altijd zal zijn, en de alliantie tussen technologiebedrijven en de MAGA-beweging zal voor altijd blijven bestaan. Maar in de VS is er heel weinig steun voor Big Tech, de goedkeuringspercentages van Trump zijn ongekend laag en zelfs Republikeinen die halverwege 2026 herkozen worden, beginnen Trump als een probleem te beschouwen. Amerikanen zijn buitengewoon ongelukkig met het polarisatieniveau dat het politieke debat heeft bereikt, tot het punt dat ze niet meer met hun buren kunnen praten.

Dat is precies wat we in Europa niet willen doen. Als ik Europese politici hoor praten over “vereenvoudiging” om meer op het Amerikaanse model te lijken, maak ik me grote zorgen. We willen wel innovatie en technologie in Europa, maar we willen dat het democratisch is. Onze gegevens weggeven en afstand doen van democratische waarden is niet waar we heen willen.

Ziet u Europese leiders klaar staan om op te komen voor deze waarden? 

Macron en Sánchez [de Spaanse premier] doen het, maar niet genoeg. Ik heb hoge verwachtingen van de nieuwe Nederlandse regering, maar laten we eens kijken hoe de coalitieonderhandelingen evolueren. Ik ben minder optimistisch over Duitsland omdat de nieuwe regering volledig lijkt te capituleren.  We hebben ook Oost-Europese regeringen nodig om hierover een sterk standpunt in te nemen.

De volledige invasie van Rusland in Oekraïne vormde een epochale verschuiving (wat Duitsers Zeitenwende noemen) omdat het ons ervan bewust maakte dat de vrede die Europa als vanzelfsprekend beschouwde niet voor altijd was en dat we voorbereid moeten zijn op externe agressie. Het door Trump gepresenteerde 28-puntenplan vertegenwoordigt een andere game-changer. Voorheen was de chantage dat als Europa zijn digitale wetgeving zou handhaven om zijn democratie te beschermen, de VS de steun aan Oekraïne zouden staken, zijn troepen uit de NAVO zouden trekken en de tarieven zouden verhogen. Geconfronteerd met die keuze, was het argument dat we in Europa hoorden dat het belangrijker is om het grondgebied van Oekraïne te verdedigen door voortdurende Amerikaanse militaire steun te verkrijgen dan door onze democratische ruimte te beschermen. Nu is het duidelijk dat de twee dingen niet langer in oppositie zijn omdat de VS openlijk de kant van Poetin hebben gekozen. 

Sommige Europese regeringen hebben al gezegd dat ze het plan niet steunen. De tweede stap zou moeten zijn om onze democratische ruimte te beschermen, zodat Rusland de harten en geesten van ons volk niet wint. Het is veel gemakkelijker om verkiezingen te houden als je goed bent in het manipuleren van de digitale ruimte dan om een oorlog op het slagveld te winnen. Voor Rusland is het zoveel gemakkelijker om Poetin-vriendelijke partijen aan de macht te brengen dan om een oorlog tegen de NAVO te winnen.

Wat u in wezen zegt, is dat wanneer je  het doelwit bent van hybride oorlogsvoering, het reguleren van platforms niet alleen gaat over het beschermen van democratie – het gaat ook om veiligheid.

In de hybride toolbox voor oorlogsvoering van het Kremlin is desinformatie of informatiemanipulatie slechts een van de vele instrumenten naast corruptie, economische dwang, cyberaanvallen en sabotage, zoals we onlangs hebben gezien. In de mededeling over het Democracy Shield ligt de nadruk van de maatregelen van de Commissie echter vooral op feitencontrole. Wat is u mening daarover?

Het voelt alsof we terug zijn in 2018, toen we nog steeds geloofden dat mensen toegang geven tot de feiten het probleem van desinformatie zou oplossen. Alle bewijzen tonen echter het tegenovergestelde aan: feitencontrole is niet effectief in het tegengaan van desinformatie. Ik ben niet tegen het verifiëren van feiten, maar ik zie het als een onderdeel van wat journalisten al doen als ze hun werk goed kunnen doen. Zolang we de algoritmen niet veranderen, zal desinformatie meer mensen blijven bereiken dan kwaliteitsinformatie kan. Investeren in feitencontrole en mediageletterdheid wordt vaak een excuus om niets anders te doen. Dit wordt nog problematischer wanneer factchecking wordt gefinancierd door dezelfde technologiebedrijven die desinformatie mogelijk maken. 

Voor technologiebedrijven is het ook een handige manier om de verantwoordelijkheid om desinformatie te bestrijden op individuele gebruikers te verleggen.

Precies. Een goed voorbeeld hiervan is mediageletterdheid, een andere favoriet van de Commissie die vaak gepaard gaat met feitencontrole. Het is het idee dat mensen hun bronnen moeten controleren en echte inhoud moeten kunnen onderscheiden van valse inhoud. Maar vandaag lezen de meeste mensen alleen de krantenkoppen op sociale media, en dit blijft in hun hoofd. Alleen een kleine elite heeft de tijd om dieper te gaan en de bronnen te verifiëren, en zelfs dan is dit zelden effectief. 

Er is de paradox waar bedrijven die honderden miljarden aan winst maken de last van het bestrijden van desinformatie verleggen naar individuen die al worstelen met stijgende huisvestingskosten – bijvoorbeeld door ze twee keer te laten betalen: één keer met hun gegevens en één keer met de tijd die nodig is om erachter te komen wat betrouwbare informatie is. En als het geen individuen zijn, worden schoolsystemen gevraagd om onderwijs in mediageletterdheid te bieden. Maar scholen hebben ook geen middelen, en dit gaat in ieder geval niet in op de psychologische en emotionele dynamiek achter de verspreiding van desinformatie. Onderzoek toont aan dat gebruikers waarschijnlijk zes tot tien keer vaker desinformatie zullen zien dan feitelijke informatie, en er zijn aanwijzingen dat dit voldoende is om desinformatie “meer waar” te maken dan feiten voor onze hersenen. 

Ik maak me ook zorgen over een belangenconflict. De European Digital Media Observatory, die anti-desinformatie-activiteiten in heel Europa in kaart brengt en coördineert, ontvangt financiering van de Commissie, maar heeft ook een besluitvormende rol in het Europees Media- en Informatiefonds (EMIF), dat 25 miljoen euro van Google ontving. Ik heb hierover een schriftelijke vraag aan de Commissie gestuurd en het antwoord was dat er geen belangenverstrengeling is. Maar ik denk dat de organisatie die Europese netwerken voor feitencontrole coördineert, ver verwijderd moet zijn van elk soort Big Tech-geld.

Wat is uw mening over het voorstel, genoemd in het Democracy Shield, om een Europees Centrum voor democratische veerkracht op te richten om gemeenschappelijke bedreigingen zoals desinformatie en verkiezingsinterferentie te weerstaan?

Het is een goed idee voor anti-desinformatie-initiatieven uit verschillende landen om met elkaar te praten omdat desinformatiecampagnes mondiaal van aard zijn. Maar ik weet niet zeker hoeveel bereidheid er is in Europese landen. En ik vraag me af of het opzetten van een andere organisatie het meest urgente is om te doen, vooral als deze niet bevoegd is om gevolg te geven aan haar bevindingen. 

Maar het is essentieel om van elkaar te leren. Roemenië moest zijn presidentsverkiezingen opnieuw houden omdat er botnetwerken werden aangelegd, influencers werden betaald, bepaalde culturele grieven werden gebruikt om een extreemrechtse kandidaat een boost te geven, en vervolgens deed de op betrokkenheid gebaseerde rangschikking de rest. TikTok slaagde er niet in deze operatie te detecteren, terwijl het andere politieke inhoud op het platform verminderde.  Het is een modus operandi die we in veel landen zien. Als de Roemeense autoriteiten hun ervaringen en conclusies op een zinvolle manier zouden kunnen delen, zouden we manieren kunnen vinden om deze operaties tegen te gaan. Zo kunnen we 90 dagen voor de verkiezingen de op betrokkenheid gebaseerde rangschikking uitschakelen. Ik vrees dat de Commissie om dezelfde redenen zelf geen actie onderneemt, zal zeggen dat individuele landen de op betrokkenheid gebaseerde rangschikking niet kunnen uitschakelen, want dat is haar bevoegdheid onder de DSA. Maar we kunnen veel leren van wat er is gebeurd in Roemenië, Moldavië, Polen en andere Oost-Europese landen die voorop lopen in deze hybride oorlog.

Dit interview is gepubliceerd in samenwerking met de Heinrich Böll Stiftung.
Vertaling: Floris Meijers | Voxeurop

  1. Google heeft in september een boete gekregen van de Commissie wegens het overtreden van de EU-antitrustregels door de concurrentie in de reclametechnologie-industrie achter te stellen en haar eigen online reclametechnologiediensten te begunstigen ten nadele van concurrerende aanbieders en online uitgevers. ↩︎

A Shield Without a Sword

In November, the European Commission unveiled the long-awaited Democracy Shield initiative, designed to counter threats such as disinformation and foreign interference. While it acknowledges the systemic risk European democracy faces, the Shield falls short of addressing its root causes: engagement-based algorithms, Big Tech dominance, geopolitical dependency, and deep divisions that make Europe vulnerable to polarising messages. An interview with Alexandra Geese, Green Member of the European Parliament.  

Alice Stollmeyer: To start from something positive, what did you find convincing in the European Democracy Shield presented by the Commission?  

Alexandra Geese: The analysis of the problem is compelling. It is a clear acknowledgement that the way algorithms work – engagement-based ranking and manual manipulation – poses a systemic risk to civic discourse and electoral processes, and this is now stated in a Commission document. This analysis therefore goes beyond simply blaming malevolent actors; it recognises that the threat we face is a combination of a systemic risk and bad actors taking advantage of that system.  

Based on Article 34 of the Digital Services Act (DSA), the Commission should be forcing digital platforms to take mitigating measures. Instead, it chooses not to do anything about it, and this is the worrying part.  

The Shield still frames the threats as mostly foreign, largely ignoring internal dangers like democratic backsliding, the rise of the far right, attacks on civil society, corruption, media capture, shrinking civil space –you name it. How do you explain these blind spots? 

It’s a political choice. The Commission acknowledges there’s a risk to democracy, but it doesn’t name the actors behind this risk because they are powerful. Far-right parties sit in the European Parliament, and one of the reasons why civil space is shrinking is that the [centre-right] European People’s Party (EPP), where the Commission’s own political majority comes from, actively campaigns against NGOs. There is also some reticence to tackle the problematic influence of US tech companies boosting disinformation and extremist political actors. The Trump administration has been threatening the EU Commission and unfortunately the Commission President Ursula von der Leyen has given in to the blackmail.  

If the Commission, the guardian of the Treaties, won’t be bold and outspoken in protecting European values like democracy and the rule of law, might the European Parliament step up its role? 

We made a series of suggestions, even though we need to remember that the Parliament also has political majorities.  

First, we are asking the Commission to act on its recognition that algorithms represent a systemic risk. With the DSA, we have a legal framework that is a perfect fit for that. As Greens, we’re also asking for substantial funding for alternative social media platforms. If you want to establish a platform with a business model that is not dependent on tech billionaires, not reliant on surveillance advertising, and not based on toxic algorithms, you must be ready to put a few million euros of seed funding on the table. We need to build something sustainable that strengthens democracy rather than weakening it. The Democracy Shield has only a few passages about European social media platforms, and they are very vague. There are a number of initiatives out there that we could build on, and the Commission should be talking to them and helping them get off the ground.  

The Commission acknowledges there’s a risk to democracy, but it doesn’t name the actors behind this risk because they are powerful.

We should also support Executive Vice-President Teresa Ribera in the Google adtech case.1 We need a different advertising model because all revenue is going to Google and Meta, while the press gasps for air. These are the very same companies using algorithms that are toxic for democracy. There should also be an initiative by the Commission to talk to publishers and advertisers, and see what a different, European business model of advertising could look like, but I’m not sure we have a majority for that in the European Parliament. 

There’s more consensus on the importance of countering foreign interference and being more transparent about the risks it poses. In Germany, for example, there have been rumours that acts of violence before the most recent federal election were instigated by foreign actors and stochastic terrorism [whereby the incendiary rhetoric of public figures inspires acts of violence]. But not much about this has been made public so far.  
 
Would the EPP be in favour of more transparency about foreign threats?  

It is in their interest, because they showed that they very much care about direct foreign influence and hybrid warfare.  

From my perspective, the main focus should be on reining in toxic algorithms, because if you do that, you tackle the problem at its roots. If you can no longer target groups of people who are particularly vulnerable and receptive to a certain kind of radicalising content, you can’t achieve your destabilisation goals so easily. But if we don’t have agreement on that because nobody wants to anger President Trump, which is the elephant in the room right now, at least being more transparent about these malign operations would be a positive first step.  
 
You’ve already mentioned the need to tackle engagement-based ranking as the root of the problem. How would that look in practice?  

First, we need an investigation into how engagement-based ranking contributes to, amplifies, and incentivises disinformation, not only political but also commercial. Second, as a mitigating measure, the Commission should ban engagement-based ranking.  

The platforms argue that interaction is the user’s choice, but this narrative is profoundly wrong. If I’m attacked in the street, as users are systematically attacked by polarising content and disinformation, I might react. But I never chose to be attacked in the first place. So we should move away from engagement and towards real user choice. That’s the platforms’ job to figure out how to implement it, and there’s a lot of expertise out there from people who used to work on trust and integrity teams at these companies. In an environment of real user choice, some people are still going to consume media that we might consider as disinformation. But I think it would be a small minority.  

We should move away from engagement and towards real user choice.

Third, we must acknowledge that Elon Musk, in particular, is actively manipulating the algorithm to push polarising political content on X. There are now solid studies consistently showing that. In Germany, X has amplified far-right and pro-Putin content, which in the German context is also popular on the far left. In the UK, it has favoured Rupert Lowe, a far-right extremist who’s even more radical than Nigel Farage. And in Poland, X has propelled the rise of Konfederacja, a party that sits to the right of Law and Justice. It’s clear that Musk picks individual politicians and increases their reach. Here, the criterion is not even engagement or the number of followers. It’s a clear example of political manipulation that the Commission cannot ignore.  

Aside from reining in disruptive algorithms, what’s the Greens’ perspective on addressing Big Tech dominance over key infrastructure? 

The DSA very clearly says you cannot have sensitive data in your targeting profile. The next step should have been a piece of legislation that extends those provisions from platforms to all data brokers. Instead, the Commission’s Digital Omnibus is going in the opposite direction: as long as a data broker doesn’t hold the technology to trace the data back to the individual, it’s perfectly fine to keep sensitive data and sell it to others. The intention is to make this legitimate for the purpose of AI training, so that people can’t protest against it anymore. The Democracy Shield is not calling this out or addressing it in any way, and that’s an absolute scandal. The targeting and surveillance capacities of these companies are one of the reasons why our democracy is going down the drain.  

Another key aspect is enforcing the Digital Markets Act (DMA), which would address competition and antitrust action. What Google is doing right now with its “AI mode” and “AI overview” is killing the free press, and the Commission is not addressing that in a meaningful way. Its remedy is to set up funds for the media, a move that the far right is already attacking as support for “leftist” outlets. If you give public funds to specific media, you have to justify how you allocate them. And that’s not an easy task. Instead, the Commission should sustain a European social platform, some kind of media aggregator that enables a sustainable business model for journalists. We need a structural shift, not stopgap measures that lack any sense of urgency. Some parts of Eastern Europe are already media deserts, and even in my country, Germany, publishers are desperate.  

Emmanuel Macron has recently said that we have been incredibly naive in entrusting our democratic space to American and Chinese platforms whose interests are not at all the survival or proper functioning of our democracies. Is the European Democracy Shield missing a geopolitical opportunity to push for digital sovereignty? 

 Yes, absolutely. There’s no analysis of the problem. For example, if Trump’s sanctions on the International Criminal Court are not an attack on our democratic institutions and the rule of law, I don’t know what is. The Department of State is basically saying that the US wants pro-democratic partners out of government in Europe, ushering in the far right’s takeover. Yet none of this is mentioned in the Democracy Shield, including the attacks on the DSA. The EU should make clear, in a diplomatic way, that it’s not going to tolerate this kind of interference in its internal affairs and the rule of law.  

Not addressing this is a missed opportunity, and it gives Trump a legitimacy he no longer enjoys in his own country. The Commission is treating him as if he were going to be there forever, and the alliance between tech companies and the MAGA movement will last forever. But in the US, there’s very little support for Big Tech, Trump’s approval rates are at record lows, and even Republicans who are up for re-election in the midterms in 2026 are starting to look at Trump as a liability. Americans are extremely unhappy with the level of polarisation that the political debate has reached, to the point of not being able to talk to their neighbours anymore.  

That is exactly what we do not want to happen in Europe. When I hear European politicians talking about “simplification” to resemble the US model more, I am deeply concerned. We do want innovation and technology in Europe, but we want it to be democratic. Giving away our data and renouncing democratic values is not where we want to go. 

Do you see any European leaders ready to stand up for these values?  

Macron and Sánchez [Spain’s prime minister] are doing it, but not enough. I have very high hopes for the new Dutch government, but let’s see how coalition negotiations evolve. I am less optimistic about Germany because the new government seems set to fold completely.  We also need Eastern European governments to take a strong position on this.  

Russia’s full-scale invasion of Ukraine constituted an epochal shift (what Germans call Zeitenwende) because it made us aware that the peace Europe took for granted wasn’t forever, and that we need to be prepared for external aggression. The 28-point plan presented by Trump represents another game-changer. Before, the blackmail was that if Europe enforced its digital legislation to protect its democracy, the US would cease support for Ukraine, pull its troops out of NATO, and raise tariffs. Faced with that choice, the argument we used to hear in Europe was that it’s more important to defend the territory of Ukraine by securing continued US military support than to protect our democratic space. Now it’s clear that the two things are no longer in opposition because the US has openly sided with Putin.  

Some European governments have already said they don’t support the plan. The second step should be to protect our democratic space, so that Russia doesn’t win the hearts and minds of our people. It’s a lot easier to swing an election if you’re good at manipulating the digital space than to win a war on the battlefield. For Russia, it’s so much easier to bring Putin-friendly parties into power than to win a war against NATO.  

Essentially, what you are saying is that when you’re the target of hybrid warfare, regulating platforms is not just about protecting democracy – it’s also about security. 

In the Kremlin’s hybrid warfare toolbox, disinformation or information manipulation is only one of many tools alongside corruption, economic coercion, cyber attacks, and sabotage, as we have seen recently. However, in the Democracy Shield communication, the emphasis of the Commission’s measures is mainly on fact-checking. What’s your take on that?  
 
It feels like being back in 2018, when we still believed that giving people access to the facts would solve the problem of disinformation. However, all evidence shows the opposite: fact-checking is not effective in countering disinformation. I’m not opposed to verifying facts, but I see it as part of what journalists already do when they can do their job properly. As long as we don’t change the algorithms, disinformation will continue to reach more people than quality information is able to. Investing in fact-checking and media literacy often becomes an excuse for not doing anything else. This becomes even more problematic when fact-checking is funded by the same tech companies that enable disinformation to spread.  

For tech companies, it is also a convenient way of shifting responsibility to fight disinformation onto individual users. 

Exactly. A good example of this is media literacy, another Commission favourite that is often coupled with fact-checking. It’s the idea that people have to check their sources and be able to distinguish true from false content. But today, most people only read headlines on social media, and this is what stays in their heads. Only a small elite have the time to delve deeper and verify the sources, and even then, this is rarely effective.  

Investing in fact-checking and media literacy often becomes an excuse for not doing anything else.

You have this paradox where companies making hundreds of billions in profits shift the burden of fighting disinformation onto individuals who are already struggling with rising housing costs – for example, by making them pay twice: once with their data, and once with the time it takes to figure out what is reliable information. And if it’s not individuals, it’s school systems that are asked to provide media literacy education. But schools don’t have resources either, and in any case, this doesn’t address the psychological and emotional dynamics behind the spread of disinformation. Research shows that users are likely to see disinformation six to 10 times more often than factual information, and there’s evidence that this is enough to make disinformation “truer” than facts for our brains.  

I’m also worried about a conflict of interest. The European Digital Media Observatory, which maps and coordinates anti-disinformation activities across Europe, receives funding from the Commission but also has a decision-making role in the European Media and Information Fund (EMIF), which received 25 million euros from Google. I sent a written question to the Commission about this, and the response was that there is no conflict of interest. But I think that the organisation that coordinates European fact-checking networks should be very far away from any kind of Big Tech money. 

What’s your take on the proposal, mentioned in the Democracy Shield, to set up a European Centre for Democratic Resilience to withstand common threats such as disinformation and election interference? 

It’s a good idea for anti-disinformation initiatives from different countries to talk to each other because disinformation campaigns are global in nature. But I’m not sure how much willingness there is in European countries. And I wonder whether setting up another organisation is the most urgent thing to do, especially if it has no power to act on its findings.  

But it is essential to learn from each other. Romania had to rerun its presidential elections because bot networks were built, influencers were paid, certain cultural grievances were used to boost an extreme-right candidate, and then engagement-based ranking did the rest. TikTok failed to detect this operation, while it downgraded other political content on the platform.  It’s a modus operandi we are seeing in many countries. If Romanian authorities could share their experiences and conclusions in a meaningful way, we could find ways to counter these operations. For example, we could turn off engagement-based ranking 90 days before elections. My fear is that the Commission, for the same reasons it doesn’t take action itself, is going to say that individual countries can’t turn off engagement-based ranking because that’s its competence under the DSA. But we could learn a lot from what happened in Romania, Moldova, Poland, and other Eastern European countries that are at the forefront of this hybrid war.  

This interview was published in collaboration with the Heinrich-Böll-Stiftung.

  1. Google has been fined by the Commission in September for breaching EU antitrust rules by distorting competition in the advertising technology industry, favouring its own online advertising technology services to the detriment of competing providers and online publishers. ↩︎

Weerbaar dankzij waarden: Letland en Litouwen bereiden zich voor op uur U 

Zijn waarden een luxe die je moet opgeven als er een militaire invasie dreigt, of draagt waardengedreven politiek juist bij aan maatschappelijke veerkracht? In dit interview geven de politici Justīne Panteļējeva (de Progressieven, Letland) en Tomas Tomilinas (Democraten voor Litouwen) een groen-progressieve invulling aan democratische weerbaarheid. 

Richard Wouters: Jullie beider partijen kwamen in de nationale regering na de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne in 2022. De Baltische regio zou wel eens het volgende doelwit van Poetin kunnen zijn. Is het onder deze omstandigheden mogelijk om progressief en groen beleid te voeren? 

Justīne Panteļējeva: “De belangrijkste motivatie voor mijn partij, de Progressieven, om toe te treden tot de Letse regering, in 2023, was ervoor te zorgen dat er een wet op het geregistreerd partnerschap zou worden aangenomen die rechten zou verlenen aan paren van hetzelfde geslacht, en dat het Verdrag van Istanbul ter voorkoming en bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld zou worden geratificeerd. Voor mij is het duidelijk dat dit soort maatregelen leidt tot een meer inclusieve samenleving. Dat versterkt de sociale veerkracht in tijden van crisis. Toch zijn we er alleen in geslaagd de wetsvoorstellen door een overwegend conservatief parlement te loodsen omdat we erop hadden aangedrongen dat ze in het regeerakkoord werden opgenomen. 

We hebben goed werk verricht door het belastingstelsel progressiever te maken. Vanaf dit jaar betaalt 95 procent van de werkende mensen een lagere inkomstenbelasting. Dit was niet gemakkelijk in de context van oorlog in Europa en stijgende defensie-uitgaven, maar het verminderen van ongelijkheid maakt de Letse samenleving sterker. 

Versterking van onze defensie en steun aan Oekraïne zijn de topprioriteiten van deze regering. Niet alleen onderschrijven wij Progressieven deze doelen, we geven er ook uitvoering aan omdat we de minister van Defensie leveren. De komende jaren wil de regering de defensie-uitgaven opvoeren van 3,7 procent naar 5 procent van het bbp. Dat zal tot moeilijke debatten leiden. Mijn partij zal benadrukken dat er een evenwicht moet zijn tussen defensie-uitgaven en de financiering van sociale zekerheid, onderwijs en gezondheidszorg. 

Wij Progressieven leveren ook de ministers van Transport en Cultuur. Het cultuurministerie is relevant voor maatschappelijke veerkracht, omdat het gaat over onafhankelijkheid van de media en mediageletterdheid. In een tijd waarin desinformatie een oorlogsinstrument is, moeten mensen kritisch kunnen lezen. Onze minister van Cultuur versterkt ook de bescherming van cultureel erfgoed. Dat is een les uit de Russische aanval op Oekraïne. Een van de eerste doelen van een invasiemacht is het vernietigen van de cultuur van het aangevallen land. Zonder cultuur heb je geen gedeeld gevoel van wie je bent als natie. Behoud van je cultuur – van boeken tot monumenten – stelt je in staat om terug te vechten.” 

Tomas Tomilinas: “Mijn partij, Democraten voor Litouwen (DSVL), zit pas sinds december 2024 in de regering, dus ik kan nog geen opsomming geven van wat we als coalitiepartij hebben bereikt. Maar ongeveer 80 procent van ons verkiezingsprogramma is opgenomen in het regeerakkoord. Een van onze twee ministers staat aan het hoofd van het ministerie van Energie. De ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen heeft hoge prioriteit voor de regering, omwille van zowel klimaatbescherming als energiezekerheid. 

Voor mij is een van de belangrijkste onderwerpen op dit moment de hervorming van de belastingen. We leren op dit gebied van onze Letse vrienden. Ons doel is om een leidende rol te spelen in het belastingdebat, en ik denk dat we dat kunnen omdat we niet bang zijn om te zeggen: belast de rijken. Nu we zoveel meer geld moeten uitgeven aan defensie – onze regering streeft naar 5,5 procent van het bbp in 2030 – zullen rijke mensen een grotere bijdrage moeten leveren. 

Zelfs toen DSVL in de oppositie zat, konden we invloed uitoefenen. Tijdens de coronapandemie, die snelle besluitvorming vereiste, versterkten we de parlementaire controle op het gebruik van noodbevoegdheden door de regering. In tijden van crisis mag de democratie niet worden uitgeschakeld. We hebben ook campagne gevoerd voor de Natuurherstelwet van de EU; als gevolg daarvan veranderde het Litouwse standpunt van ‘tegen’ in ‘voor’. Dat was cruciaal voor de uiteindelijke goedkeuring van de wet door de Raad van Ministers van de EU.” 

In reactie op de Russische dreiging hebben zowel Letland als Litouwen de militaire dienstplicht weer ingevoerd. Leverde dat veel discussie op? 

Justīne Panteļējeva: “Dat deed het zeker toen het besluit in 2022 werd genomen. Veel jongeren zijn niet blij met de dienstplicht, maar de meesten zien de noodzaak ervan wel in. Je ziet nu dat jonge mannen die hun dienstplicht hebben vervuld een vaste baan aannemen bij het leger. Dat is geruststellend. Dienstplicht is als het denkbeeldige monster onder je bed: in werkelijkheid valt het mee. Bovendien kunnen degenen die de wapens niet willen opnemen, kiezen voor het alternatief van civiele dienstplicht. Militaire dienst is alleen verplicht voor mannen, maar onze minister van Defensie studeert nu op dienstplicht voor vrouwen. 

De terugkeer van Trump als president, de manier waarop hij Zelensky vernederde in het Witte Huis: deze gebeurtenissen waren een koude douche voor de Letten. Daardoor is de steun voor een sterke nationale defensie, inclusief dienstplicht, gegroeid. Tegelijkertijd praten mensen met hun familieleden over wat ze moeten doen wanneer X stunda (het uur U) aanbreekt – wanneer Rusland binnenvalt. Moeten ze proberen te ontsnappen, zich verstoppen of zich verzetten?” 

Tomas Tomilinas: “Ook in Litouwen is het uur U onderwerp van gesprek. De dienstplicht is niet langer controversieel. We hebben die al in 2015 heringevoerd, na de eerste Russische invasie in Oekraïne.” 

Regeringen in West- en Zuid-Europa zijn lang doof gebleven voor waarschuwingen uit de Baltische regio over de imperialistische ambities van Rusland. Volgens Toomas Hendrik Ilves, de voormalige president van Estland, kwam dit omdat ze de Baltische staten als tweederangs leden van de EU en de NAVO zagen – landen die slechts met tegenzin werden toegelaten en vervolgens hun mond moesten houden. Zijn jullie het daarmee eens? 

Tomas Tomilinas: “Laat ik eerst benadrukken wat een geweldige prestatie het was dat we in 2004 lid werden van de EU en de NAVO. Destijds dacht ik dat het een kwestie van afvinken was: er was een lijst met voorwaarden voor lidmaatschap en daar moesten we aan voldoen. Nu besef ik dat het een historische gebeurtenis was, een kans die je slechts een keer per eeuw krijgt en die we hebben gegrepen. Oekraïne kreeg die kans niet en je ziet wat er is gebeurd. Ja, we voelden de frustratie dat er niet naar ons geluisterd werd, maar dat is nu minder. We zijn behoorlijk actief in het Europese debat over geopolitiek.” 

Justīne Panteļējeva: “Ook al werden we misschien als tweederangs gezien, we hadden politici die respect afdwongen. Toen we lid werden van de EU en de NAVO hadden we een geweldige president in Letland, Vaira Vīķe-Freiberga, die een boegbeeld was voor alle Baltische landen. Er was een plafond, maar het was mogelijk voor een sterke en moedige leider om daar doorheen te breken en onze opvattingen te verwoorden. Kaja Kallas deed dat ook toen ze premier was van Estland, op een krachtige en compromisloze manier. Aan die houding heeft ze haar huidige baan van EU-buitenlandchef te danken. Dat is een grote overwinning voor de Baltische staten.” 

Tomas Tomilinas: “Kallas is zeker belangrijk voor ons, maar haar post is nog niet volledig functioneel. Omdat de institutionele structuur zo zwak is, met vetorechten voor elke lidstaat, heeft de EU geen effectief buitenlands beleid. Hoe kunnen we dan tot een Europees defensiebeleid komen? De Baltische staten hebben zich altijd verzet tegen federalisering van de EU, uit angst dat de macht van kleine landen daardoor ondermijnd zou worden. Nu we een sterk Europa meer dan ooit nodig hebben, is het echt tijd om dat standpunt te herzien.” 

Beginnen West- en Zuid-Europa lessen te leren van de Baltische staten? 

Justīne Panteļējeva: “Allereerst wil ik onderstrepen dat we in Midden- en Oost-Europa zelf wel wat geleerd hebben van Zuid-Europa, sinds de Oekraïense vluchtelingencrisis en de inzet van migranten als ‘wapen’ door buurland Belarus. We hebben te maken met dezelfde harde politieke werkelijkheid als onze zuidelijke EU-partners en hebben misschien ook extra steun nodig bij grensbeheer. We kunnen allemaal van elkaar leren; het is geen eenrichtingsverkeer.  

Toch voelt het alsof we in twee verschillende Europa’s leven als het om defensie gaat. Terwijl de noordelijke en oostelijke lidstaten zich bewapenen om Europa te verdedigen, hebben de zuidelijke lidstaten de urgentie van de situatie nog steeds niet begrepen, zo lijkt het. We moeten meer gesprekken voeren. Ik wil onze groene en linkse partners in Zuid-Europa graag duidelijk maken dat wij ons hier voorbereiden om niet alleen onszelf, maar heel Europa te verdedigen. Als we er niet in slagen om elkaars realiteit te begrijpen, spelen we Poetin in de kaart. Hij wil absoluut verdeeldheid zaaien in Europa.” 

Stel: je krijgt spreektijd op het partijcongres van Sumar in Spanje, of Europa Verde in Italië. Wat zou je dan zeggen? 

Tomas Tomilinas: “Ik zou het verhaal vertellen van de oude grootmoeder Europa, die op sterven na dood is. Om haar en onszelf nieuw leven in te blazen, om onze beschaving levend te houden, hebben we nieuwe verhalen nodig – romantische verhalen die ons kunnen verenigen. Op dit moment staan we voor de historische uitdaging om Oekraïne te verdedigen. En we kunnen deze uitdaging alleen aangaan als we onszelf niet langer zien als louter natiestaten. De meeste natiestaten zijn een gemakkelijke prooi voor agressieve autocraten, oligarchen en multinationals. We moeten op zijn minst een sterke coalitie van staten zijn. We moeten één front vormen tegenover Poetin, Trump, Musk en dergelijke. En we moeten meer landen toelaten, zodat we nog sterker worden. Dat is het unieke aan de EU: je kunt haar uitbreiden zonder iemand te benadelen. Kijk naar de toetreding van Midden- en Oost-Europese landen: dat is een bemoedigend verhaal. Het verklaart de solide steun voor de EU hier in de Baltische staten. Laten we meer van die succesverhalen creëren.” 

Justīne Panteļējeva: “Ik ben niet zo’n romanticus als Tomas. In Letland werden verhalen over Europese solidariteit en het gezamenlijke streven naar democratie lange tijd afgedaan als loze woorden uit Brussel. In plaats van te dagdromen over Europa moesten we onze wegen asfalteren en de schrijnende ongelijkheden in onze samenleving aanpakken. Maar de grootschalige Russische invasie in Oekraïne heeft dat drastisch veranderd. Plotseling zijn we mentaal, emotioneel en financieel betrokken bij mensen die we nog nooit hebben ontmoet, in een land dat we waarschijnlijk nog nooit hebben bezocht, en we doen alles wat we kunnen voor hen. Omdat zij vechten voor waar wij voor staan. Ik denk graag dat dat iets heel Europees is. Nu pas hebben we het gevoel dat we niet alleen zijn, maar deel uitmaken van iets groters: het project Europa.” 

Is dit een uiting van het ‘neo-idealisme’ dat veiligheidsanalist Benjamin Tallis ziet opkomen in Midden- en Oost-Europa? Een benadering van geopolitiek die gebaseerd is op de kracht van waarden zoals democratie, mensenrechten en het recht op zelfbeschikking, volgens zijn definitie. 

Tomas Tomilinas: “Neo-idealisme spreekt mij wel aan, ook al is het een vrij academisch concept. Waardengedreven buitenlands beleid, dat is een meer gangbare term in onze regio. In veel opzichten is Litouwen representatief voor deze benadering, vooral als het gaat om Rusland en Oekraïne. Andere kwesties op het gebied van buitenlands beleid leiden gemakkelijker tot politieke geschillen. We kunnen het oneens zijn over de waarden die we willen verdedigen of de offers die we bereid zijn te brengen. Onze vorige regering haalde zich bijvoorbeeld de woede van het autocratische China op de hals omdat ze toenadering zocht tot het democratische Taiwan. Ik was een voorstander van dit beleid, maar het werd hevig betwist.” 

Justīne Panteļējeva: “Ik denk dat de opkomst van populisten en regelrechte autocraten vraagt om een nieuw idealisme, als tegengif. Populisten en autocraten doen afbreuk aan de rol van waarheid en feiten. Ze spelen in op cynisme en wakkeren het aan, waardoor mensen zich afkeren van de maatschappij. Daarmee beogen ze een systeem te scheppen dat in de eerste plaats henzelf ten goede komt. Mensen die weigeren in hun leugens en haat te trappen, zullen zich aangetrokken voelen tot leiders – niet noodzakelijk politici – die moed tonen, die apathie doorbreken, die hoop bieden. Er zal minder vraag zijn naar pragmatische centrumpolitiek. 

In mijn dagelijkse politieke praktijk is er weinig ruimte voor nieuwe idealen. Maar als ik wat meer afstand neem en nadenk over waar we staan en wat we de komende jaren gaan zien, over wat wij als groene en progressieve partijen echt voorop moeten stellen, kom ik tot de conclusie dat we idealistisch leiderschap moeten bieden aan burgers. We hebben leiders nodig die het opnemen tegen populisten en autocraten en die mensen samenbrengen rond gedurfde ideeën.” 

Tomas, je noemt jezelf de enige ‘degrowther’ in het Litouwse parlement. Is ontgroeien te verzoenen met neo-idealisme? 

Tomas Tomilinas: “Een van de redenen waarom Europa moeite heeft om zich te verenigen tegen autocraten en oligarchen is misschien wel dat we materiële rijkdom belangrijker vinden dan de waarden die onze gemeenschappelijke historische erfenis vormen. We dienen ook te beseffen dat de meeste conflicten en oorlogen in de toekomst over natuurlijke hulpbronnen zullen gaan. Dit zou ons ertoe moeten aanzetten om onze productie en consumptie te heroverwegen en te werken aan een mondiaal systeem dat de beschikbare hulpbronnen op een rechtvaardige manier verdeelt. We kunnen nog steeds een bloeiende economie hebben als we publieke en private diensten ontwikkelen met een kleinere ecologische voetafdruk.” 

Justīne Panteļējeva: “Het feit dat het bbp van Letland – net als dat van Litouwen – sinds onze toetreding tot de EU ruwweg is verdubbeld, heeft veel mensen welvaart gebracht. Het heeft ons in staat gesteld te overleven in de post-Sovjetwereld en te investeren in defensie en andere publieke goederen. Dus hoewel er binnen mijn partij ruimte is voor degrowth– of post-growth-denken, zullen dat soort ideeën weinig weerklank vinden in de bredere Letse politiek. Bovendien kan een klein land als het onze in een geglobaliseerde economie geen effectief degrowth-beleid voeren. Als je ideeën geleidelijk wilt veranderen en overconsumptie wilt bestrijden, moet je misschien aanknopen bij de spaarzaamheid van onze ouders en grootouders. In de Sovjettijd moesten ze ‘knutselen’ om met bijna niets te kunnen overleven.” 

Tomas Tomilinas: “Ik wil graag een voorbeeld aanhalen uit recente debatten in het Litouwse parlement. Als Groenen strijden we voor het behoud van bossen; we benadrukken hoe belangrijk ze zijn voor biodiversiteit, volksgezondheid en toerisme. Maar onze voorstellen om de houtkap aan banden te leggen stuitten lange tijd op verzet, vanwege de inkomstenderving die dat met zich mee zou brengen. Nu, met de dreiging van oorlog, is dat veranderd. Het besef is doorgedrongen dat bossen een natuurlijke verdediging vormen tegen een invasiemacht. Ons parlement heeft nu voor wetten gestemd die de enorme bosgebieden aan onze oostgrens beschermen. Dit laat zien dat het mogelijk is om meerderheden ervan te overtuigen dat er belangrijkere waarden zijn dan economische groei.” 

Deze vertaling is gepubliceerd in samenwerking met de Heinrich Böll Stiftung.

Ein neuer Wendepunkt für die Republik Moldau?

Unter starken russischen Einflussversuchen auf eine zersplitterte politische Landschaft steht das Land vor einer Richtungswahl um die Fortsetzung seines europäischen Kurses.

Die Parlamentswahlen in der Republik Moldau werden allgemein als ein wichtiger geopolitischer Moment angesehen, in dem der kleine Staat mit 2,6 Millionen Einwohner*innen zwischen Rumänien und der Ukraine entweder seinen EU-Integrationsprozess fortsetzen oder wieder in russische Hände fallen wird. Diese Analyse ist zwar nicht falsch, aber vor Ort ist die Einschätzung dieser Wahl etwas differenzierter.

Laut Meinungsumfragen wird erwartet, dass die pro-europäische Regierungspartei PAS zwar den ersten Platz belegen, aber keine Mehrheit erreichen und zwischen 30 und 40 Prozent der Stimmen erhalten wird. Als die PAS 2021 63 von 101 Sitzen im Parlament gewann, galt die Partei als systemkritische Alternative zur oligarchischen Herrschaft, die das Land in den 2000er- und 2010er-Jahren geprägt hatte. Ihre wichtigsten Versprechen waren die Reform der Justiz und die Bekämpfung der Korruption. Die Ergebnisse sind jedoch gemischt. 

Während Spitzenpolitiker*innen wie die ehemalige Bashkanin (Gouverneurin) von Gagausien, Evgenia Gutsul, wegen illegaler Parteienfinanzierung und Verbindungen zu einer kriminellen Organisation zu sieben Jahren Haft verurteilt wurden, sind andere prominente Politiker, die in hochkarätige Korruptionsfälle verwickelt sind, trotz Ermittlungen oder sogar Verurteilungen wegen schwerer Verbrechen weiterhin auf freiem Fuß, entweder in Moldau oder im Ausland. Vladimir Plahotniuc, ein Oligarch, der zwischen 2016 und 2019 staatliche Institutionen unter seine Kontrolle gebracht und aus dem Hintergrund regiert hat, wird derzeit von den griechischen Behörden wegen gefälschter Dokumente festgehalten. Er soll am 25. September, drei Tage vor den Wahlen, an Moldau ausgeliefert werden. Die Verhaftung dieser einst allmächtigen politischen Persönlichkeit hat im ganzen Land für Aufsehen gesorgt, doch viele befürchten, dass ihn korrupte Richter vor Ort freilassen könnten, wenn er nach Hause zurückkehrt. Die gemischten Ergebnisse und das langsame Tempo der Justizreform werden der moldauischen Regierungspartei sogar von einigen ihrer ehemaligen Anhänger*innen vorgeworfen. 

The Moldovan parliament in Chișinău. ©Robert Sperfeld

Ironischerweise musste sich die PAS nach dem Sieg bei den Wahlen 2021 mit dem wenig inspirierenden Slogan „Gute Zeiten” mit einer Pandemie, einem umfassenden Krieg in der benachbarten Ukraine und einer Energie- und Lebenshaltungskostenkrise auseinandersetzen. Viele europäische Länder haben ihre amtierenden Regierungen wegen derselben Probleme abgestraft. Trotz der Herausforderungen gelang es den PAS-Regierungen unter Natalia Gavrilița und Dorin Recean, den Frieden zu wahren, den Zustrom von Flüchtlingen aus der Ukraine zu bewältigen, die Energiequellen zu diversifizieren, und damit die jahrzehntelange Abhängigkeit von russischem Gas zu beenden, hunderte Kilometer Straßen zu bauen und wichtige Schritte in Richtung EU-Integration des Landes zu unternehmen.

Bei diesen Wahlen entschied sich die PAS für einen weniger riskanten, aber auch weniger eingängigen Slogan, der wie eine Reihe von suchmaschinenoptimierten Schlüsselwörtern klingt: „EU, Frieden, Entwicklung”. Die Regierungspartei macht fünf zentrale Versprechen: EU-Integration bis 2028, Verdopplung des Einkommens der erwerbstätigen Bevölkerung, Verdopplung der Exporte, 3000 Kilometer reparierte Straßen und Förderung der „nationalen Kultur und Traditionen“.  Der letzte Punkt wurde wahrscheinlich hinzugefügt, um auf die russische Propaganda zu reagieren und diejenigen zu beruhigen, die befürchten, der EU-Beitritt könnte den Verlust der lokalen Identität oder konservativerer Werte bedeuten. 

Welche Kräfte sind im Spiel?

Die Bilanz der abgelaufenen Regierungsjahre und die neuen Versprechen der Regierung werden von den Menschen unterschiedlich bewertet. Das hängt zum Teil davon ab, welche Medien sie konsumieren. Pro-europäische Wähler*innen, darunter sowohl PAS-Anhänger*innen als auch PAS-Kritiker*innen, verfolgen die nationale Rundfunkgesellschaft, lokale unabhängige Quellen, die europäische Werte teilen, und – wenn sie Englisch oder andere europäische Sprachen sprechen – westliche Medien. Die Skeptiker*innen würden Mängel wie Arroganz, Inkompetenz und einige eher politisierte als leistungsorientierte Entscheidungen gegen die Regierungspartei anführen. 

Russische Staatsmedien und TikTok-Inhalte, die von der Kreml-Agenda dominiert werden, würden ähnliche Argumente vorbringen und eine Reihe offensichtlicher Lügen und Manipulationen verbreiten, um die EU, die moldauische Präsidentin Maia Sandu und die PAS mit Krieg, Massenauswanderung, Korruption oder einer Art Dominanz der queeren Community („Gayropa” ist ein feststehender Begriff) in Verbindung zu bringen und so Misstrauen, Spaltung und Verwirrung zu säen.

In Teilen des Landes, die von russischen Medien dominiert werden, wie der südlichen autonomen Region Gagausien oder dem abtrünnigen Transnistrien, aber auch in einigen nördlichen Gebieten, werden die Menschen wahrscheinlich überwiegend für den offen mit dem Kreml verbündeten Patriotischen Block unter der Führung des ehemaligen Präsidenten Igor Dodon oder eine der kleineren Parteien stimmen, die mit dem flüchtigen Oligarchen Ilan Shor verbunden sind, der derzeit in Moskau lebt. In Umfragen liegt der Block mit rund 20 Prozent der Stimmen an zweiter Stelle hinter der PAS. Die externen Versprechen der Patrioten sind vage und stimmen mit den russischen Narrativen überein: Souveränität (d. h. kein „Kopfnicken“ gegenüber Brüssel), Neutralität (d. h. kein NATO-Beitritt und keine Sorge um die 1500 russischen Soldaten und 20.000 Tonnen Munition aus der Sowjetzeit, die in Transnistrien stationiert sind), moldauische Identität (die als Gegenpol zur europäischen Identität dargestellt wird, anstatt diese zu ergänzen), Rechtsstaatlichkeit, Wiedereingliederung des Landes (mit Transnistrien). Intern versprechen die Patrioten, der russischen Sprache einen offiziellen Status als interethnische Sprache zu verleihen, anstatt Minderheiten zu ermutigen, die offizielle Staatssprache Rumänisch zu lernen. Sie behaupten auch, dass sie Familien durch Zahlungen und flexible Arbeitsregelungen stärker unterstützen werden.

Allerdings ist der Block bereits durch Spaltungen erschüttert, nachdem einer seiner Führer, der ehemalige Präsident Vladimir Voronin, im Fernsehen behauptete, Dodon habe 2019 vom flüchtigen Oligarchen Plahotniuc eine Bestechungssumme in Höhe von 860.000 Euro in einer Plastiktüte erhalten. Einen Tag später zog Voronin seine Erklärung als „Scherz” zurück.

Neben der PAS und dem Patriotischen Block werden wahrscheinlich zwei weitere Parteien in das Parlament einziehen. 

Anti-System-Wähler könnten sich von der direkten und farbenfrohen Sprache des Populisten Renato Usatîi angezogen fühlen, dem ehemaligen Bürgermeister der nordmoldawischen Stadt Bălți, der sein Geld in Russland mit den staatlichen Eisenbahnen verdient hat und oft dank geheimer Informationen, die er an die Öffentlichkeit weitergibt – und die manchmal, aber nicht immer bestätigt werden –, Schlagzeilen macht. Usatîis Partei „Unsere Partei“, die laut Umfragen zwischen 4 und 10 Prozent erreichen könnte, macht eine eklektische Reihe von Versprechungen, die von der Verringerung der Zahl der Parlamentsabgeordneten von 101 auf 51 über die Aufhebung ihrer gesetzlichen Immunität bis hin zur Bildung einer Regierung aus Mitgliedern aller politischen Parteien (einschließlich außerparlamentarischer) reichen. die Zahlung von 10.000 Euro für jedes geborene Kind, die Anhebung der Mindestrente auf 250 Euro pro Monat (ohne Erläuterungen zur finanziellen Absicherung dieser Maßnahmen), die Auflösung der nationalen Geheimdienste und Antikorruptionszentren sowie die Einführung der Neutralität (ein seit langem von Russland vertretenes Narrativ, um Moldau vom NATO-Beitritt abzuhalten) und das Verbot von „LGBT-Propaganda“ in Schulen.

Die Wählerschaft der Mitte könnte sich dem Block „Nationale Alternative” unter der Führung des Bürgermeisters von Chișinău, Ion Ceban, zuwenden. Ceban bezeichnet sich selbst als pro-europäisch, obwohl er 2014 in Brüssel gegen das Assoziierungsabkommen Moldaus mit der EU protestierte. Damals war er ein führendes Mitglied der Sozialistischen Partei von Dodon. Das Programm der “Alternative” ist ebenfalls vage und plädiert für Frieden, mehr Arbeitsplätze, Gerechtigkeit und die Eindämmung der Abwanderung. Der letzte Punkt ist für Moldau besonders schmerzhaft. Praktisch jede Familie hat ein Mitglied im Ausland, in der großen Diaspora von einer Million Menschen (die ebenfalls wahlberechtigt sind). Ein Großteil des Programms der “Alternative” versucht, auf Cebans Erfolgen bei der Sanierung der Gehwege in Chișinău aufzubauen. 

Doch Cebans Popularität ist gesunken, seit ihm im Juli aufgrund nicht näher bezeichneter nationaler Sicherheitsbedenken die Einreise nach Rumänien (und damit auch in den Schengen-Raum) verboten wurde. Das Verbot hat einige seiner Anhänger verprellt, sodass unklar ist, ob die Partei überhaupt ins Parlament einziehen wird.

Umfragen zufolge dürfte außer der PAS keine (eindeutig) pro-europäische Partei bzw. kein Parteienbündnis die für den Einzug ins Parlament erforderliche Hürde – 5 bzw. 7 Prozent – nehmen. Sie haben sich in den letzten vier Jahren darauf konzentriert, die Regierung in Talkshows und sozialen Medien zu kritisieren, den Aufbau eigener nationaler Netzwerke und die Etablierung einer parlamentstauglichen politischen Kraft aber versäumt. Stattdessen hat die PAS Dinu Plângău, einen ihrer Hauptkritiker und ehemaligen Vorsitzenden der Platforma DA – einer Partei, mit der die PAS 2019 kurzzeitig regierte – eingeladen, sich ihrer Parlamentsliste anzuschließen. Plângău steht jedoch nur auf Platz 42 der Liste.

Hybride Kriegsführung

Der große Kampf um die unentschlossenen Wähler*innen – laut einigen Umfragen etwa ein Drittel der Wählerschaft – ist noch nicht entschieden. Unter ihnen sind Gemäßigte und pro-europäische Menschen, die von der Führung der PAS enttäuscht sind. Besonders auf diese Gruppe zielt der Informationskrieg zwischen dem Kreml-nahen und dem pro-europäischen Moldau. 

Für Außenstehende irritieren v.a. die oftmals widersprüchlichen Überzeugungen dieser Menschen. Einige sagen, sie seien für die EU, aber Moldau könne kein Mitglied werden, weil die Union innerhalb von drei Jahren aufgelöst würde – eine Erzählung des Kremls. Andere betonen, dass sie nicht sehen können, wohin all die EU-Gelder fließen, obwohl sie die kürzlich in ihrem Dorf gebauten Straßen oder Wasserleitungssysteme anerkennen. Wieder andere haben Partner, Verwandte oder Kinder, die ihren Lebensunterhalt in Westeuropa verdienen, während sie selbst gegen die EU sind. Diese Fälle zeigen, wie mächtig russische Narrative im moldauischen Informationsraum sind. Aber sie werden in Frage gestellt.

In einer verdeckten Untersuchung gelangte die moldauische Zeitung Ziarul de Gardă in eine russische Trollfabrik, die die Wahlen beeinflussen und damit den EU-Integrationsprozess des Landes untergraben möchte. Die Journalistin Natalia Zaharescu, Gewinnerin des diesjährigen European Press Prize für ihre Enthüllungen darüber, wie Shor im Vorfeld der Präsidentschaftswahlen und des Referendums über die europäische Integration im vergangenen Herbst Demonstranten bezahlt hat, schloss sich unter dem Decknamen Irina Zahar den Kommunikationsbemühungen des Oligarchen für die bevorstehenden Parlamentswahlen an. 

„Derzeit findet ein Krieg statt, buchstäblich ein Krieg zwischen Globalisten und Realpolitikern“, erklärte einer der Koordinatoren der Trollfabrik Zahar/Zaharescu und ihren „Kollegen“. „Trump steht für Realpolitik, und diese Leute, Sandu, Zelensky, sind Vertreter der Globalisten, diejenigen, die diese Projekte zur Demokratisierung der Macht hatten …“. Der leitende Mitarbeiter gibt zu, dass die Wirkung ihrer „Bot-Armee“ auf „Geld und Angst“ beruht. Sie sei auch gut darin, die Schwächen Moldaus auszunutzen, sei es die wirtschaftliche Instabilität oder die gemischten politischen Identitäten.

Moldovan government building in Chișinău. ©Robert Sperfeld

Zaharescu und die anderen 300 Beschäftigten ihrer Einheit im russischen Informationskrieg in Moldau hatten eine Reihe von Aufgaben zu erfüllen, wie zum Beispiel den russischen Dichter Alexander Puschkin – der drei Jahre im Exil in Chișinău verbrachte – zu preisen, um die Verbindungen zwischen der moldauischen und der russischen Kultur zu betonen, oder TikTok-Tanzvideos mit politischen Untertiteln wie „Gas für einen Leu“ und „LGBT verbieten“ zu produzieren. Die Anweisungen und das Geld kamen aus Moskau, in russischer Sprache, wie Zaharescus Aufzeichnungen belegen.

Wie schon im letzten Jahr strahlten mehrere Fernsehsender, darunter auch der nationale Sender, die Untersuchung erneut aus. Die Influencerin und Schauspielerin Cătălin Zerodoi startete auf TikTok einen Gegentrend, bei dem Pro-Europäer*innen tanzten und ihre eigenen Slogans „for free” hinzufügten. Zu den Untertiteln gehörten „Energieunabhängigkeit”, „Reformen nach europäischen Standards” und „moderne Schulen und Kindergärten”. 

Interessanterweise wurde Russlands Trollfabrik in Moldau auch beauftragt, Beiträge zur Unterstützung des rumänischen Präsidentschaftskandidaten Călin Georgescu zu verfassen, gegen den wegen Untergrabung der verfassungsmäßigen Ordnung und Verbreitung rechtsextremer Ideen ermittelt wird.

In der journalistischen Untersuchung vom letzten Jahr schienen die Rentner*innen, die an den pro-Kreml-Protesten beteiligt waren, neben der Bezahlung auch durch das Gemeinschaftsgefühl und die Sinnhaftigkeit motiviert zu sein, die ihnen das Netzwerk bot. Die darauf folgenden polizeilichen Ermittlungen schreckten einige von ihnen ab. Neuere Aufzeichnungen der moldauischen Strafverfolgungsbehörden zeigen weniger engagierte Personen, die eine fünfminütige Show abziehen und schnell ein Video drehen, um an das Geld zu kommen. Ein durchgesickertes Kreml-Dokument, das vom Portal deschide.md veröffentlicht wurde, berichtet, wie Shor-Leute Gelder für bezahlte Demonstranten und Kommunikatoren gestohlen hätten. Bei den Präsidentschaftswahlen im vergangenen Herbst wurde das Shor-Netzwerk gegen das Referendum über den Beitritt Moldaus zur EU und für genehme Kandidat*innen wie Victoria Furtună, Vorsitzende der Partei „Großmoldau“, und Alexandr Stoianoglo von der Partei „Alternative“ genutzt – beide streben nun einen Sitz im Parlament an.

Alternative Wege

Am 28. September wird sich zeigen, welches Lager stärker ist. Realistisch scheint eine knappe Mehrheit der PAS oder eine Koalitionsregierung aus PAS, „Unsere Partei“ und/oder „Alternative“, die im besten Fall die Reformen fortsetzen und der EU beitreten würde, im schlimmsten Fall jedoch in korrupte Herrschaft und interne Machtkämpfe ausarten könnte. Wenn die Patrioten, die Alternative und Unsere Partei eine mit Russland verbündete Koalition bilden, könnte Moldau in die unglücklichen Fußstapfen Georgiens treten, russische Gesetze kopieren und den EU-Integrationsprozess stoppen. Wenn keine Regierung gebildet wird, könnten vorgezogene Neuwahlen eine Veränderung in beide Richtungen bewirken. 

Translated from the English by Robert Sperfeld.

Moldova’s Next Crossroads

After re-electing pro-European President Maia Sandu and narrowly voting in favour of enshrining EU accession in the constitution, Moldovans are heading to the polls again on 28 September for parliamentary elections. Amidst well-documented Russian interference, a fragmented political landscape, and competing media narratives, will Moldova continue on its European course?

Moldova’s parliamentary elections are generally seen as a key geopolitical moment, where the small state of 2.6 million people bordering Romania and Ukraine will either continue its EU integration process or fall back into Russian hands. While this analysis is not incorrect, on the ground, the understanding of this vote is more split. 

According to opinion polls, the pro-European ruling party PAS is expected to come first but not get a majority, veering somewhere between 30 and 40 per cent. In 2021, when PAS won 63 out of 101 seats in Parliament, the party was seen as an anti-system alternative to the oligarchic rule the country had known in the 2000s-2010s. Their main promises were the reform of the judiciary and the fight against corruption. Yet results have been mixed.  

The Moldovan parliament in Chișinău. ©Robert Sperfeld

While top figures like the former bashkan (governor) of Gagauzia Evgenia Gutsul received a seven-year prison sentence for illicit party financing and links to a criminal organisation, other prominent political leaders involved in high-scale corruption cases are still free, either in Moldova or abroad, despite being investigated or even found guilty for major crimes. Vladimir Plahotniuc, an oligarch who captured state institutions in 2016-2019 and ruled from the shadows, is currently detained by the Greek authorities for false papers. He is meant to be extradited to Moldova on 25 September, three days before elections. Seeing this once all-mighty political figure in cuffs has been a sensation across Moldova, but many fear that if he comes back home, local corrupt judges may set him free. The mixed results and slow pace of the reform of the judiciary are held against Moldova’s ruling party even by some of its former supporters. 

Ironically, after winning the 2021 elections with the uninspired slogan “Good times”, PAS had to deal with a pandemic, a full-scale war in neighbouring Ukraine, and an energy and cost of living crisis. Many European countries have penalised their incumbent governments​ over the same issues. Despite the challenges, the PAS governments led by Natalia Gavrilița and Dorin Recean maintained peace, managed the ​inflow of refugees from Ukraine, diversified energy resources to move away from Moldova’s decades-long dependence on Russian gas, built hundreds of kilometres of roads, and made key steps towards the country’s EU integration. 

In these elections, PAS went for a less risky but also less catchy slogan that sounds like a series of search engine-optimised keywords: “EU, peace, development”. The ruling party makes five key promises: EU integration by 2028, doubling the income of the working population, doubling exports, 3000 kilometres of repaired roads, and promoting “national culture and traditions” – the last point probably added in order to respond to Russian propaganda and calm down the spirits anxious that joining the EU may mean losing local identity or more conservative values.  

Forces at play 

The government’s promises and results are judged differently by different voters, partly depending on what media they consume. Pro-European voters, including both PAS supporters and PAS critics, follow the national broadcaster, local independent publications sharing European values and – if they speak English or other European languages – Western outlets. The sceptics would cite shortcomings such as arrogance, incompetence, and some politicised rather than meritocratic choices against the ruling party.  

The mixed results and slow pace of the reform of the judiciary are held against Moldova’s ruling party even by some of its former supporters.  

Russian state media and TikTok content dominated by the Kremlin agenda would invoke similar arguments, as well as a series of blatant lies and manipulations trying to link the EU, Moldovan president Maia Sandu and PAS to war, mass emigration, corruption, or some sort of dominance of the queer community (“Gayropa” is a set concept), sowing distrust, division, and confusion. 

In parts of the country dominated by Russian media, such as the southern autonomous region of Gagauzia, or breakaway Transnistria, but also some northern areas, people are likely to overwhelmingly vote for the overtly Kremlin-allied Patriotic Bloc, led by former president Igor Dodon, or one of the smaller parties linked to runaway oligarch Ilan Shor, now residing in Moscow. In polls, the bloc comes second after PAS, with around 20 per cent of the votes. The Patriots’ external promises are vague and aligned with Russian narratives: sovereignty (meaning no “bowing” to Bruxelles), neutrality (read: not joining NATO, and not worrying about the 1500 Russian troops and 20,000 tons of Soviet-era ammunition deployed in Transnistria), Moldovan identity (which is portrayed as opposing European identity rather than complementing it), rule of law, reintegrating the country (with Transnistria). Internally, the Patriots promise to give Russian language an official status as an inter-ethnic language rather than encouraging minorities to learn the official state language, Romanian. They also claim they will support families more, through payments and flexible work arrangements. 

But the bloc has already been marred by division, with one of its leaders, former president Vladimir Voronin, saying on television that Dodon had received an 860,000 euros bribe in a plastic bag back in 2019 from runaway oligarch Plahotniuc. A day later, Voronin withdrew his declaration as a “joke”. 

In addition to PAS and the Patriotic bloc, two other parties are likely to get into Parliament.  

Anti-system voters may be attracted by the direct and colourful language used by the populist Renato Usatîi, the former mayor of the northern Moldovan town of Bălți, who made his money in Russia with the state railways and often makes headlines thanks to secret information he leaks into the public space – which sometimes but not always gets confirmed. Usatîi’s Our Party, which may get between 4 and 10 per cent according to polls, makes an eclectic array of promises, ranging from reducing the number of Members of Parliament from 101 to 51 to removing their legal immunity, creating a government formed of members of all political parties (including extra-parliamentary ones), giving 10,000 euros for every born child, increasing the minimal pension to 250 euros per month (without explanations on the financial backing for these measures), dismantling the national intelligence and anti-corruption centres, and adopting neutrality (a Russian longstanding narrative to prevent Moldova from joining NATO) and ban on “LGBT propaganda” in schools. 

Centrist voters may veer towards the National Alternative bloc, led by Chișinău’s mayor Ion Ceban. Ceban declares himself to be pro-European, despite protesting against Moldova’s EU Association Agreement in Brussels in 2014, when he was a leading member of Dodon’s Socialists’ Party. The Alternative’s programme is also vague, pleading for peace, more jobs, justice, and stopping emigration. The last point is a painful one in Moldova; every family has someone living abroad, in the large diaspora of one million (which will be able to vote as well). Much of the Alternative’s programme tries to build on Ceban’s successes in refurbishing Chișinău’s pavements.  

But Ceban’s popularity has been falling since he was banned from entering Romania (and, by extension, the Schengen area) in July due to unspecified national security concerns. The interdiction has alienated some of his supporters, making it unclear whether the bloc will even get into Parliament. 

Moldovan government building in Chișinău. ©Robert Sperfeld

According to polls, no (clearly) pro-European party or bloc other than PAS is likely to pass the threshold – 5 and 7 per cent respectively – to enter parliament. Having focused on criticising the government in talk shows and on social media over the past four years, they haven’t grown their national networks to secure enough votes. Instead, PAS has invited Dinu Plângău, one of its main critics and the former head of Platforma DA – a party with which PAS briefly ruled in 2019 – to join its parliamentary list. Plângău only comes 42nd on the list. 

Hybrid warfare 

The great battle is still on for the voters who declare themselves undecided – around a third of the electorate, according to some polls. Among these are centrists and pro-European Moldovans disappointed by the PAS leadership. Many of them are caught in the information war between the Kremlin-linked and pro-European Moldova.  

It is particularly fascinating to be faced with some of the contradictory beliefs these people hold. Some would say they are for the EU, but Moldova cannot become a member because the bloc will dismantle within three years – a Kremlin narrative. Others would emphasise that they cannot see where all of the EU funds are going, while recognising the roads or water pipe system recently built within their village. Others still would have partners, relatives or children making a living in Western Europe, while they oppose the EU. These cases show how powerful Russian narratives are in the Moldovan information space. But they are being challenged. 

In an undercover investigation, the Moldovan newspaper Ziarul de Gardă got inside a Russian troll farm working to influence elections and thus undermine the country’s EU integration process. Winner of this year’s European Press Prize for revealing how exactly Shor paid protestors in the lead-up to the presidential election and referendum on European integration last autumn, journalist Natalia Zaharescu joined the oligarch’s communication efforts for the upcoming parliamentary elections under the same code name, Irina Zahar.

The great battle is still on for the voters who declare themselves undecided – around a third of the electorate, according to some polls.

“Now a war is taking place, literally a war is taking place between globalists and realpolitik,” one of the troll farm coordinators told Zahar/Zaharescu and her “colleagues”. “Trump represents realpolitik, and these people, Sandu, Zelensky, are representatives of the globalists, the ones who had these projects of democratising power…”. The network leader admits that the impact of their “bot army” relies on “money and fear”. It is also good at exploiting Moldova’s weaknesses, whether that is economic instability or mixed political identities. 

Zaharescu and the other 300 people employed in her unit in Russia’s information war in Moldova had a series of tasks to perform, such as praising Russian poet Alexander Pushkin – who spent three years in exile in Chișinău – to emphasise the links between Moldovan and Russian culture, or producing TikTok dance videos with political captions such as “gas for one Leu” and “ban LGBT”. The orders, and the money, came from Moscow, in Russian, as Zaharescu’s recordings prove. 

Like last year, several television channels, including the national broadcaster, re-streamed the investigation. Influencer actor Cătălin Zerodoi launched a counter-trend on TikTok, where pro-European Moldovans danced and added their own slogans, “for free”, out of civic duty. Captions included “energy independence”, “reforms at European standards”, “modern schools and kindergartens”.  

(Curiously, Russia’s troll farm in Moldova was also asked to make posts in support of Romanian presidential candidate Călin Georgescu, who is being investigated for challenging the constitutional order and promoting far-right ideas.) 

In last year’s journalistic investigation, the pensioners involved in the pro-Kremlin protests seemed motivated by the sense of community and purpose the network provided them, on top of the fee. The police investigations that followed scared some of them. More recent recordings by Moldovan law enforcement reveal less involved individuals, who make a five-minute show and quickly take a video to get the bucks. A leaked Kremlin document published by the portal deschide.md claims some of the Shor leaders are being accused of stealing the money destined for paid protestors and communicators. In the presidential elections last autumn, the Shor network was asked to oppose the referendum on Moldova’s accession to the EU, and support, or vote for, several candidates, including Victoria Furtună, leader of the Great Moldova party, and Alexandr Stoianoglo, of the Alternative – both of whom are now aiming to become MPs. 

Alternative paths 

We will see which camp proves stronger on 28 September. The scenarios for post-election include a small PAS majority or a coalition government formed by PAS, Our Party, and/or the Alternative, which would, at best, continue reforms and join the EU, and at worst, degenerate into corrupt rule and infighting. If a Russian-allied coalition is created by the Patriots, the Alternative, and Our Party, Moldova may follow in Georgia’s unfortunate footsteps, copying Russian legislation and stopping the EU integration process. If no government is formed, snap elections may bring a change in either direction.