Kanë kaluar 70 vite që nga miratimi i Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut. Ne pyetëm Aryeh Neier, President Emeritus të Fondacioneve të Shoqërisë së Hapur, për trashëgiminë e dokumentit historik dhe për përvojat e tij në promovimin e të drejtave të njeriut në mbarë botën.

Gazeta Evropiane e Gjelbër: Si e shihni trashëgiminë e Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut, tani që kanë kaluar 70 vite nga ratifikimi i saj?

Aryeh Neier: Që herët pas miratimit të saj, nuk iu kushtua shumë vëmendje dispozitave të Deklaratës Universale. Por me kalimin e kohës, veçanërisht në vitet 1970, njerëzit në mbarë botën filluan të kujdeseshin për të. Kjo është pjesërisht për shkak të një konference që u mbajt në vitin 1975 në Helsinki për të rënë dakord për paprekshmërinë e kufijve që kishin dalë nga Lufta e Dytë Botërore. Deklarata Universale u referua në aktin përfundimtar të kësaj konference, në Marrëveshjen e Helsinkit të vitit 1975. Bashkimi Sovjetik kishte abstenuar kur u miratua Deklarata Universale në vitin 1948, por në vitin 1975 nënshkroi Marrëveshjen e Helsinkit – dhe qeveritë e tjera të bllokut lindor, si Çekosllovakia dhe Polonia, ndoqën shembullin e saj. Organizimi i përpjekjeve për të drejtat e njeriut në atë rajon doli me të vërtetë nga ky akt, pasi Marrëveshja e Helsinkit çoi në formimin e organizatave të të drejtave të njeriut në ato vende: Grupi i Helsinkit të Moskës në Bashkimin Sovjetik, Karta 77 në Çekosllovaki dhe Punëtorët. Komiteti i Mbrojtjes (KOR) në Poloni.

Pse Bashkimi Sovjetik nënshkroi një traktat që mundësoi formimin e organizatave ë ishin kritike ndaj regjimit?

Në një farë mase, ata nuk e panë të rëndësishëm këtë aspekt të traktatit. Ishte shumë më e rëndësishme për ta që të arrinin një marrëveshje për kufijtë që dolën nga Lufta e Dytë Botërore dhe Leonid Brezhnev, i cili në atë kohë ishte Sekretar i Përgjithshëm i Komitetit Qendror të Partisë Komuniste, dhe ishte shumë krenar për këtë. Ai urdhëroi botimin e tekstit të plotë të Marrëveshjes së Helsinkit në Pravda, gazeta zyrtare e partisë. Dhe nga ana tjetër, individë kritikë që lexuan gazetën, si Andrei Sakharov ose Lyudmila Alexeyeva, e kuptuan se Bashkimi Sovjetik kishte pranuar padashur të ishte i detyruar nga Deklarata Universale. Kjo çoi në formimin e organizatave të përmendura për të drejtat e njeriut dhe filloi lëvizjen që kontribuoi në rënien e Murit të Berlinit dhe në fundin e regjimeve komuniste në rajonin sovjetik. U desh pak kohë dhe shumë njerëz shkuan në burg nga dëshirat e tyre për liri, por në fund mund të themi se Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut ka ngjalur vërtet revolucione në këto vende. Dhe kjo është trashëgimia e saj më e rëndësishme.

Çfarë roli luajti Deklarata në pjesë të tjera të botës?

Në ditët e para të Luftës së Ftohtë, konflikti midis Lindjes dhe Perëndimit prirej të shihej si një konflikt midis sistemeve të ndryshme ekonomike. Sistemet komuniste pretendonin se ishin një përmirësim i sistemeve ekonomike të Perëndimit, ndërsa Perëndimi pretendonte se sistemi i tyre ekonomik i ndërtuar mbi sipërmarrjen e lirë ishte më i zhvilluar se komunizmi. Megjithatë, me kalimin e kohës, një numër filozofësh dhe shkrimtarësh – si George Orwell, Isaiah Berlin dhe Hannah Arendt – morën një qasje të ndryshme. Sipas tyre, konflikti ishte mes totalitarizmit dhe lirisë; dhe gradualisht mendimi i shkrimtarëve dhe filozofëve të tillë u pranua më gjerësisht dhe ndihmoi për të bindur njerëzit se ata duhet të bashkohen në përpjekjet për të promovuar të drejtat e njeriut. Kur lëvizja për të drejtat e njeriut filloi të zhvillohej – kryesisht në vitet 1970 – ajo i kushtoi një vëmendje të madhe Deklaratës Universale. Në vitin 1977 Amnesty International iu dha Çmimi Nobel për Paqe, i cili rriti vëmendjen e publikut ndaj të drejtave të njeriut.

Deklarata Universale e Të Drejtave Të Njeriut vërtetë ka ngjalluar një revolucion në këto vende

A është ende Deklarata një pikë referimi e rëndësishme?

Shumë individë dhe organizata në mbarë botën e shohin Deklaratën Universale si përkufizim të të drejtave të njeriut dhe si frymëzim për aktivitetet e tyre. Në një farë mënyre, traktate të tjera të të drejtave të njeriut shpesh mbulojnë të njëjtat çështje: Konventa Kundër Torturës e vitit 1984, për shembull, elaboron ndalimet që shfaqen në Deklaratën Universale. Kjo është e vërtetë për shumë traktate individuale për të drejtat e njeriut, edhe nëse jo për të gjitha: Konventa për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara, për shembull, paraqet çështje të reja.

A kanë ndikim edhe këto traktate të të drejtave të njeriut në regjimet e sotme autoritare?

Konventa për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara ka një rol të rëndësishëm në Kinë. Ndërsa është një vend shumë autoritar, ka organizata të personave me aftësi të kufizuara që veprojnë në Kinë të cilat tërheqin vëmendjen e Konventës për të Drejtat e Personave me Aftësi të Kufizuara dhe kanë pasur njëfarë ndikimi në politikën e qeverisë. Ishte rasti, për shembull, që njerëzit e verbër në Kinë mund të punonin vetëm si masazhatorë ose akordues piano. Ishte vatëm pasi disa nga të rejat e verbëra që shërbenin si masazhatore u shfrytëzuan seksualisht, shoqëria civile bëri një punë të madhe për ta shtyrë qeverinë drejt rritjes së mbrojtjes së këtij grupi.

Ju keni përmendur rolin e Deklaratës Universale në tranzicionin e Evropës Qendrore dhe Lindore. Por a nuk luajtën donatorët perëndimorë një rol po aq të rëndësishëm në formimin e një shoqërie civile demokratike?

Ka një kufi në masën në të cilën kjo është e vërtetë. Kishte njëfarë ndikimi që vinte nga donatorët amerikanë, por organizatat aktuale që u themeluan në Evropën Lindore nuk u financuan nga ata donatorë. Në kohën kur donatorët u bënë vërtet aktivë, lëvizja për të drejtat e njeriut kishte arritur tashmë të kishte një efekt transformues në vendet e bllokut sovjetik.

Unë u bëra president i Fondacioneve të Shoqërisë së Hapur, fondacioneve të Xhorxh Sorosit, në vitin 1993 dhe pikërisht atëherë filluam të bëheshim një mbështetës mjaft i madh i atyre llojeve të përpjekjeve. Por më parë nuk kishte qenë kështu.

Cilat çështje keni mbështetur?

Puna për të drejtat e njeriut ishte vetëm një pjesë e aktivitetit. Ne shpenzuam shumë më tepër për programet arsimore, programet e shëndetit publik dhe programet e qeverisjes vendore – duke përfshirë bursa dhe asistencë për universitetet. Pra, përpjekja për të drejtat e njeriut ishte vetëm një pjesë relativisht e vogël e përpjekjes së përgjithshme, dhe madje edhe sot pjesa më e madhe e financimit të Fondacioneve të Shoqërisë së Hapur shkon për gjëra të tilla si arsimi dhe programet e shëndetit publik.

Cila ishte përvoja juaj me qeveritë në atë kohë?

Kishte disa qeveri që ishin bashkëpunuese me ne, dhe kishte të tjera që ishin më pak entuziaste për bashkëpunimin dhe më vonë u bënë antagoniste ndaj përpjekjeve tona. Por në periudhën e hershme, pas revolucionit të vitit 1989, shumica e qeverive ishin përgjithësisht bashkëpunuese dhe mbështetëse.

Cilat vende ishin problematike?

Shumë herët, ne patëm vështirësi në Bjellorusi. Shkoja e vija shpesh në Bjellorusi, duke negociuar me qeverinë dhe më në fund menduam se duhej të largoheshim. Megjithatë, kjo nuk do të thoshte se ne i ndaluam financimet në Bjellorusi: ne punuam me një komitet lokal që bënte gjykime për grantet që kishim dhënë. Por, natyrisht, duhet të kemi kujdes në dhënien e granteve, të mos krijojmë vështirësi për organizatat që po mbështesim. E njëjta gjë ndodhi me Uzbekistanin, ku në thelb nuk ishim në gjendje të vazhdonim operacionet tona. Ne pothuajse kurrë nuk financuam në Turkmenistan apo në Korenë e Veriut; dhe në Myanmar na u desh të vepronim fshehurazi për shumë vite.

Unë supozoj se këto qeveri do të ishin të lumtura për paratë që erdhën nga Fondacionet e Shoqërisë së Hapur, për sa kohë që ato shpenzoheshin vetëm për shëndetin publik, shërbimet sociale, e kështu me radhë – çdo gjë përveç të drejtave të njeriut.

Po, por këtu ka një mosmarrëveshje: ne jemi të interesuar për mbrojtësit e të drejtave të njeriut dhe ata nuk donin që ne të financonim organizata që monitorojnë korrupsionin ose promovojnë demokracinë dhe të drejtat e njeriut. Nëse do të operojmë në një vend, nuk duam që qeveria të na thotë se çfarë mund të bëjmë dhe çfarë nuk mund të bëjmë.

Në vitin 2015, Fondacionet e Shoqërisë së Hapur u vendosën në listën e organizatave të padëshirueshme në Rusi. Çfarë do të thotë kjo në praktikë për fondacionin?

Ne në thelb, jemi të ndaluar të bëjmë asgjë në Rusi. Kështu që më vjen mirë që ka ende disa donatorë të tjerë që janë në gjendje të operojnë në vend dhe të ofrojnë mbështetje për organizata të ndryshme.

A nuk ka ndonjë zgjidhje për organizatën tuaj? A nuk mundet, për shembull, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut të bëjë diçka për të ndihmuar?

Rusia është anëtare e Këshillit të Evropës dhe i nënshtrohet juridiksionit të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, por në të vërtetë nuk zbaton shumë nga vendimet e nxjerra nga Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut. Zakonisht, kur gjykata nxjerr një vendim në emër të një individi të caktuar, të drejtat e të cilit janë abuzuar nga Rusia, Rusia paguan dënimin që vlerësohet nga Gjykata, por më pas ata kurrë nuk i ndjekin penalisht zyrtarët përgjegjës për abuzimet ose ndryshojnë praktikat që çuan ndaj abuzimeve. Ekziston vetëm një lloj pajtueshmërie simbolike me vendimet e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.

Askush nuk është dërguar në burg ne burg në Hungari duke qenë një kundërshtar paqësor – pr situate është shumë më e ashpër në Rusi dhe Turqi.

Si mund ata ti shpëtojnë kësaj?

Këshilli i Evropës mund të dëbojë Rusinë, por ky është në të vërtetë i vetmi ilaç që ata kanë. Problemi është se nëse ata do ta dëbonin Rusinë, vendimet e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut nuk do të kishin më asnjë efekt. Është një vendim i vështirë për ta – ata duhet të peshojnë dy opsionet: të dëbojnë Rusinë dhe a tregojnë pakënaqësinë e tyre me mënyrën se si Rusia u përgjigjet vendimeve të tyre, apo ta lejojnë Rusinë si anëtare dhe të marrin të paktën një shenjë pajtueshmërie?

Pse vendet e tjera, si Hungaria, vazhdojnë ende ti zbatojnë në shumicën e rasteve?

Hungaria nuk është vetëm anëtare e Këshillit të Evropës, por edhe anëtare e Bashkimit Evropian. Si e tillë, ajo merr përfitime të mëdha nga Bashkimi Evropian dhe si e tillë rrezikon shumë më tepër në sesa Rusia apo Turqia. Pra, për sa kohë që është anëtare e Bashkimit Evropian, do të prisja një pajtueshmëri më të madhe nga Hungaria. Askush nuk është dërguar në burg në Hungari se ka qenë një kundërshtar paqësor – por situata është shumë më e ashpër në Rusi dhe Turqi.

Në këtë kontekst, si ndodh që vende si Turqia dhe Rusia ende lejojnë një formë të kufizuar të mospajtimit në vendet e tyre?

Ato nuk duan të largohen plotësisht nga Evropa dhe duan të pretendojnë se janë deri diku evropianë. Kështu, ato po përpiqen të ecin në një vijë që u lejon atyre të sfidojnë sanksionet në një masë të madhe, por të bëjnë aq sa duhet për të parandaluar dëbimin.

Donatorët e huaj shpesh marrin kritika se prania e tyre i ka bërë organizatat vendase të të drejtave të njeriut të varura nga paratë e huaja dhe të jenë dembelë për të kërkuar burime alternative.

Ka një element të vërtetë në këtë – por jo më shumë se thjesht një element. Në shumë vende, individët të pasur janë mjaft të varur nga qeveria, pasi shteti mund të ketë një ndikim të madh mbi bizneset e tyre ose aktivitetet e tyre të tjera. Është shumë e vështirë për këta individë që të ofrojnë mbështetje në përpjekjet për të drejtat e njeriut në vendin e tyre; ata do të përballeshin me reprezalje nëse do ta bënin këtë.

Më lejoni t’ju jap një shembull nga Turqia: ne krijuam një fondacion në Turqi rreth 15 vite më parë, i cili sipas vlerësimit tonë ka bërë një punë shumë të mirë. Së shpejti, në bordin e këtij fondacioni u bashkua një biznesmen turk i cili ishte një burim financimi vendas. Ky njeri, Osman Kavala, ka qenë gjithmonë një person i interesuar për të drejtat e pakicave, ai ka qenë mbështetësi kryesor i programeve kulturore kurde, si dhe i programeve që përfshijnë armenë ose refugjatë sirianë në Turqi. Pak më shumë se një vit më parë ai u arrestua dhe që atëherë ka qenë në burg – edhe pse nuk ka pasur asnjë akuzë kundër tij.

Presidenti Erdogan është shprehur kundër tij dhe e ka quajtur Soros turk – gjë që e bëri të qartë se Kavala është futur në vështirësi për shkak të gatishmërisë së tij për të mbështetur këto lloj aktivitetesh në Turqi. Ne, nga ana tjetër, jemi jashtë vendit, prandaj nuk i nënshtrohemi asaj lloj reprezaljeje. Ata nuk po përpiqen të më burgosin mua, as Xhorxh Sorosin apo ndonjë të huaj tjetër që lidhej me ne jashtë vendit. Por ai është turk, që vepron në Turqi, gjë që e bën atë të pambrojtur. Njerëz të tjerë që mund të jenë burime mbështëse lokale në vende të ndryshme kanë frikë se diçka e ngjashme mund t’u ndodhë edhe atyre. Pra, kjo e bën shumë të vështirë mbledhjen e fondeve nga burimet lokale – dhe në shumë vende nuk ka asnjë mënyrë për të shmangur mbështetjen e huaj.

Po donacionet mikro si zgjidhje?

Ato janë shumë të rëndësishme, por do të duheshin shumë mikro donacione për të siguruar para të mjaftueshme që këto organizata që të mund të funksionojnë në mënyrë efektive – përveç nëse jeni në një vend të madh dhe të pasur si Shtetet e Bashkuara ose Mbretëria e Bashkuar. Unioni Amerikan i Lirive Civile ka më shumë se një milion donatorë – edhe nëse të gjithë do të jepnin një shumë shumë të vogël parash, ajo do të ishte përsëri një shumë e konsiderueshme. Por në një vend të vogël si Bjellorusia, nuk ka aq shumë njerëz që të mund të kontribuojnë.

Një shembull i mirë i mobilizimit të financimit vendor mund të shihet në Hungari, ku ekziston legjislacioni që lejon taksapaguesit të dhurojnë 1 për qind të pagesave të tatimit mbi të ardhurat e tyre personale për një organizatë jofitimprurëse.

Kjo nuk do të thotë që ju nuk duhet të përpiqeni të merrni disa fonde lokale, pjesërisht si një shenjë e legjitimitetit të brendshëm. Një shembull i mirë i mobilizimit të financimit vendor mund të shihet në Hungari, ku ekziston legjislacioni që lejon taksapaguesit të dhurojnë 1 për qind të pagesave të tatimit mbi të ardhurat e tyre personale për një organizatë jofitimprurëse. Ky është një burim i rëndësishëm të ardhurash për shumë organizata të shoqërisë civile.

Një shembull i mirë i mobilizimit të financimit vendor mund të shihet në Hungari, ku ekziston legjislacioni që lejon taksapaguesit të dhurojnë 1 për qind të pagesave të tatimit mbi të ardhurat e tyre personale për një organizatë jofitimprurëse.

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.