Me Marrëveshjen e Gjelbër të propozuar, Komisionit Evropian i Ursula von der Leyen dëshiron ta bëjë Evropën kontinentin e parë neutral ndaj karbonit dhe të investojë masivisht në tranzicionin e gjelbër. Përballja me këtë sfidë do të kërkojë ndryshime në çdo fushë të politikës publike. Të prodhosh dhe të konsumosh në një mënyrë më të kursyer dhe që respekton biodiversitetin do të thotë të rimendosh tregtinë ndërkombëtare dhe rregullatorin që e rregullon atë.

Ndërsa emetimet e një serrë gazrash të prodhuara në BE ranë me 13 për qind midis viteve 1995 dhe 2016, gjurma e saj aktuale e karbonit ra vetëm me 8 për qind, sepse blloku mbetet një importues neto i karbonit. Një e treta e gjurmës së karbonit të BE-së vjen nga emetimet e përfshira nga importet. Për më tepër, vendet evropiane janë përgjegjëse për më shumë se një të tretën e shpyllëzimit të lidhur me tregtinë ndërkombëtare të produkteve bujqësore.

Inercia e politikës tregtare të Evropës

Në një artikull të botuar në revistën Politique étrangère, një grup ekspertësh të tregtisë ndërkombëtare kanë përmbledhur se si politika tregtare vazhdon të mbetet prapa,“Të gjitha politikat e tjera ekonomike ndërkombëtare janë përfshirë në Zhvillimin e Qëndrueshëm (…). Vetëm politika tregtare i ka rezistuar një ndryshimi të tillë, duke shumëzuar truket e tymit dhe pasqyrave, duke vazhduar të fokusohet në liberalizimin e pastër, si një rosë pa kokë që vazhdon të vrapojë.” Në marrëveshjet dypalëshe të tregtisë, kapitujt mbi punën, mjedisin dhe zhvillimin e qëndrueshëm të përfshirë gjatë dhjetëra e ca viteve të fundit janë të kufizuara në inkurajimin e shteteve për të respektuar angazhimet ndërkombëtare që kanë marrë tashmë dhe nuk janë të detyrueshme [shënimi i redaktorit: lexoni më shumë mbi të qëndrueshme kapitujt e zhvillimit]. E burgosur nga mbështetja e saj për liberalizimin e pakushtëzuar të tregtisë, politika tregtare e BE-së nuk merr parasysh sfidat njerëzore dhe mjedisore të paraqitura nga zinxhirët më të gjatë të vlerës globale dhe tregtisë më të gjerë ndërkombëtare.

Komisioni i ri Evropian është i kënaqur me ndjekjen e agjendës ekzistuese: ratifikimin e marrëveshjeve me Vietnamin, Mercosurin dhe Meksikën; finalizimi i marrëveshjes për mbrojtjen e investimeve me Kinën; vazhdimi i negociatave dypalëshe me SHBA-në, Australinë dhe Zelandën e Re; hapja e negociatave me MB; dhe zgjerimin e masave për mbrojtjen e investimeve. Angazhimet e vetme të reja; janë përfshirja e Marrëveshjes së Parisit të vitit 2015 si pjesë kyçe e disa marrëveshjeve dhe zbatimi i një mekanizmi të rregullimit të kufijve të karbonit. A është ky program i qëndrueshëm dhe i pajtueshëm me objektivat e Marrëveshjes së Gjelbër Evropiane?

BE-ja duhet të fokusohet në ripërcaktimin, në mënyrën më të koordinuar dhe shumëpalëshe të mundshme, të rregullave të tregtisë ndërkombëtare në mënyrë që t’u japë shteteve hapësirë ​​më të madhe për manovrim në kryerjen e tranzicionit ekologjik.

Këmbëngulja që Marrëveshja e Parisit të jetë një pjesë kyçe e marrëveshjeve tregtare bën të qartë mundësinë – e konfirmuar tashmë nga Gjykata Evropiane e Drejtësisë – për pezullimin e marrëveshjeve tregtare nëse një nënshkrues largohet nga Marrëveshja e Parisit. Por Komisioni planifikon vetëm të përfshijë Marrëveshjen e Parisit në marrëveshjet tregtare “globale”, të cilat për shembull, nuk zbatohen për negociatat që po zhvillohen me SHBA-në. Për më tepër, nuk ka asgjë në këtë mekanizëm për të detyruar veprime korrigjuese nga vendet që mbeten në Marrëveshjen e Parisit, nëse nuk arrijnë ta zbatojnë atë në mënyrë efektive.

Për sa i përket mekanizmit të rregullimit të kufirit të karbonit, i shtyrë fuqishëm nga Franca është një çështje e përsëritur në debatin publik, ai është ende larg marrjes së mbështetjes nga të gjitha shtetet anëtare. Zbatimi i tij do të sjellë shumë probleme teknike dhe ligjore. Edhe nëse kjo do të ndodhë, ky mekanizëm padyshim nuk do të ishte i dobishëm të zgjidhë të gjitha problemet mjedisore dhe sociale që lidhen me politikën tregtare.

Të metat e rregullave

Shtetet e kanë bërë tregtinë, gur themeli të marrëdhënieve ndërkombëtare. Sot, ekziston një hendek i madh midis ligjit tregtar shumë të globalizuar që ka fuqi ligjore të detyrueshme dhe të të drejtave njerëzore, sociale dhe mjedisore që mbeten në pjesën më të madhe të sanksionuara në nivel kombëtar dhe shprehjet ndërkombëtare të të cilave janë jodetyruese ose minimalisht të tilla. Marrëveshjet e tregtisë dhe investimeve përmbajnë detyrime për shtetet që zbatohen me gjoba. Nëse vendet thyejnë rregullat që vetë kanë vendosur, ato mund të paditen përmes organit të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve që është Organizatës Botërore të Tregtisë (OBT), ose përmes mekanizmave dypalësh për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të rëna dakord midis shteteve ose ndërmjet investitorëve dhe shteteve.

Megjithatë, rregullat ndërkombëtare mjedisore dhe sociale, si dhe të drejtat e njeriut, nuk mbështeten nga mekanizma ekuivalent. Në rastin më të keq, mospërputhja rrezikon dëmtimin e reputacionit për një shtetet. Kjo shpjegon pjesërisht pse komuniteti ndërkombëtar e ka kaq të vështirë të bëjë përparim drejt objektivave klimatike të përcaktuara nga Marrëveshja e Parisit ose të sigurojë që Organizata Ndërkombëtare e Punës dhe standardet e Kombeve të Bashkuara të përmbushen. Kjo situatë krijon një hierarki de facto dhe çon në një përmbysje të çuditshme të prioriteteve. Tregtia është bërë qëllim në vetvete dhe politikat tregtare drejtohen në një mënyrë që është e pavarur dhe madje në kundërshtim me fushat e tjera të politikës publike. Një ilustrim i përsosur i kësaj kontradikte ishte Komisioni Evropian që udhëzoi negociatorët e tij që të refuzonin të lejonin që Marrëveshja e Parisit të vendoste kufizime në tregti.

Natyrisht, rregullat e tregtisë ndërkombëtare të trashëguara nga Marrëveshja e Përgjithshme për Tarifat dhe Tregtinë, paraardhëse e OBT-së, lejojnë disa përjashtime nga angazhimet për liberalizimin për mbrojtjen e shëndetit, jetës dhe burimeve natyrore të shterueshme. Por shtetet që janë përpjekur t’i përdorin këto pothuajse gjithmonë kanë dështuar. Kur sulmohen nga partnerët, politikat publike evropiane të bazuara në parimin e parandalimit janë gjykuar si shkelje të ligjit të tregtisë.

Përballë këtyre të metave, BE-ja jo vetëm që nuk ka kërkuar të riformësojë ligjin e tregtisë ndërkombëtare në një kornizë shumëpalëshe më të fortë për korrigjimin e pabarazive të mëdha strukturore të shkaktuara nga marrëveshjet e mëparshme shumëpalëshe (veçanërisht në aspektin e bujqësisë dhe emergjencave mjedisore dhe sociale), por ka negociuar edhe më shumë marrëveshje dypalëshe me të njëjtat të meta.

Rreziqet e marrëveshjeve dypalëshe tregtare të “gjeneratës së re”

Ky bilateralizëm i ri bazohet në marrëveshjet tregtare të “gjeneratës së re”, karakteristikat e të cilave paraqesin pengesa shtesë për politikat kombëtare për tranzicionet ekologjike.

  • Zgjerimi i fushëveprimit të marrëveshjeve tregtare

Karakteristika e tyre e parë është se ato shkojnë përtej çështjeve të thjeshta të tregtisë. Tarifat, dikur nga një barrierë kryesore për tregtinë, janë ulur ndjeshëm, me përjashtim të disa sektorëve si bujqësia. Pothuajse tre të katërtat e importeve në BE tani janë subjekt i tarifave të reduktuara ose të përjashtuara plotësisht. Negociatat tregtare tani fokusohen në masa të tjera që konsiderohen si “barriera jo tarifore” për tregtinë, dhe që lindin nga divergjenca rregullatore jo vetëm në prodhim, por edhe në mbrojtjen shëndetësore, sociale dhe mjedisore. Zgjerimi i fushës së negociatave tregtare krijon një tendencë për të marrë parasysh rregulloret për sa i përket ndikimit të tyre në tregti, në dëm të rolit të tyre në mbrojtjen e shëndetit, kushteve të punës ose mjedisit. Për të cituar ish-drejtorin e përgjithshëm të OBT-së, Pascal Lamy, mbi negociatat e bllokuara të Partneritetit të Tregtisë dhe Investimeve Transatlantike midis BE-së dhe Shteteve të Bashkuara:“TTIP synon të rrëzojë barrierat jotarifore, dmth., dallimet që ekzistojnë midis standardeve paraprake që mbrojnë konsumatorët nga lloje të ndryshme të rreziqeve. Sot këto përbëjnë 80% të barrierave për tregtinë midis dy ekonomive. (…). Pikërisht për shkak se mbrojtja e konsumatorëve, dhe jo e prodhuesve, është në rrezik, këto negociata po shkaktojnë një bujë të tillë.”Vlerësimet e ndikimit të qëndrueshmërisë shqyrtojnë përfitimet për tregtinë e standardeve harmonizuese, por nuk trajtojnë kurrë ndikimin mjedisor ose social të reduktimit të barrierave jotarifore. Zgjerimi i fushës së politikës tregtare nuk është shoqëruar me bërjen e saj më demokratike. Paqartësia rreth negociatave i pengon qytetarët dhe përfaqësuesit e tyre të zgjedhur që të kontribuojnë në mënyrë domethënëse në hartimin e tyre.

  • “Marrëveshjet e“Jetesës”.

Ndikimi mjedisor dhe social i marrëveshjeve tregtare është edhe më i vështirë për t’u vlerësuar kur ato nuk janë të kufizuara në kohë. Marrëveshjet e gjeneratës së re janë krijuar për të qenë marrëveshje “Jetese”. Ata vendosën komitete dhe mekanizma dialogu, roli i të cilave nuk është vetëm të sigurojnë zbatimin e marrëveshjes, por të vazhdojnë negocimin e përparimit të mëtejshëm, sektor pas sektori.

Marrëveshja Gjithëpërfshirëse Ekonomike dhe Tregtare BE-Kanada (CETA), në fuqi përkohësisht që nga viti 2017, krijoi një komitet të përbashkët dhe mbi një duzinë komitete dhe forume të tjera të specializuara për çështjet që përfshijnë bioteknologjinë, masat sanitare dhe fitosanitare, shërbimet financiare dhe bashkëpunimin rregullator. Fuqia e tyre është e rëndësishme: disa madje mund të ndryshojnë pjesë të marrëveshjes pas nënshkrimit të saj pa iu nënshtruar mbikëqyrjes demokratike. Qëllimi është të lehtësojë konvergjencën e standardeve dhe rregulloreve dhe të reduktojnë kostot e pajtueshmërisë për bizneset. Ky mekanizëm duhet gjithashtu të sigurojë që i gjithë legjislacioni ekzistues dhe i ardhshëm në shtetet anëtare të jetë në përputhje me traktatet dhe nuk do të ketë ndikim negativ në tregti. Ekziston një rrezik shumë i madh që pas ndërhyrjeve të këtyre komiteteve, qeveritë të braktisin ose të zvogëlojnë shtrirjen e tërësive të legjislacionit të domosdoshëm për mbrojtjen e konsumatorëve, punëtorëve dhe mjedisit.

  • Shtimi i një komponenti investimi

Shumica e këtyre marrëveshjeve të reja shoqërohen nga një komponent i mbrojtjes i investimeve qi cili kërkon vendosjen e një mekanizmi mosmarrëveshjeje investitor-shtet. Ky sistem u mundëson investitorëve të huaj të padisin BE-në ose shtetet anëtare dhe të sfidojnë politikat publike që dëmtojnë interesat e tyre në gjykata speciale me rregulla jashtëzakonisht të favorshme ndaj tyre.

Ky mekanizëm sigurisht nuk është i ri, pasi është përdorur për të mbrojtur bizneset e investitorëve nga vendet e pasura kundër rrezikut të shpronësimeve dhe vendimeve arbitrare në ish-kolonitë, sistemet juridike të të cilave konsideroheshin të papërshtatshme apo edhe të korruptuara. Por më pas u fut në një mori marrëveshjesh dypalëshe (mbi 3300 deri më sot) dhe numri i mosmarrëveshjeve shpërtheu. Përpara vitit 1995, kishte vetëm tre raste të njohura. Që atëherë, ka pasur 983 raste deri më sot. Mekanizmi është përdorur nga konglomerati amerikan Cargill kundër Meksikës për të sfiduar një taksë mbi pijet me sheqer që synojnë të luftojnë mbipeshën, si dhe kompania suedeze e energjisë Vattenfall kundër Gjermanisë pas forcimit të rregulloreve mjedisore nga qyteti i Hamburgut që synojnë stacionin elektrik të qymyrit të Vattenfall. Pavarësisht nga rreziqet gjithnjë e më evidente, BE-ja vazhdon ta përdorë këtë sistem me sa më shumë partnerë tregtarë të jetë e mundur, duke përfshirë. Kanadanë, SHBA-në dhe Japoninë – që kanë sisteme ligjore efektive dhe janë shtëpia e kompanive shumëkombëshe me histori të padive të shteteve.

BE-ja pretendon se ka reformuar mekanizmin duke futur disa rregullime procedurale në CETA dhe marrëveshjet pasuese. Por ajo ende refuzon të zvogëlojë fushën e rregullave të mbrojtjes që u ofrohen investitorëve ose të vendosë detyrime ndaj tyre në këmbim. Për më tepër, ajo shpenzon shumë më tepër energji për shtrirjen e këtij sistemi në të gjitha investimet ndërkombëtare duke promovuar një gjykatë investimi shumëpalëshe sesa duke modernizuar marrëveshjet e vjetra të mbrojtjes të nënshkruara në të kaluarën. Megjithatë, ky mekanizëm është dënuar gjerësisht në përdorimin e tij nga kompani shumëkombëshe për të penguar shtetet të veprojnë, ose për t’i bërë taksapaguesit të mbajnë koston e politikave publike që janë në interes të përgjithshëm.

Shtetet e Bashkuara dhe Kanadaja, të cilat ishin vendet e para të zhvilluara që krijuan këtë lloj të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve investitor-shtet (ISDS) si pjesë e Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë të Amerikës së Veriut (NAFTA) në vitin 1994, që atëherë kanë vendosur ta braktisin atë pas rikthimit të fundit për rinegocimi të marrëveshjes. “ISDS […] që u ka kushtuar taksapaguesve kanadezë më shumë se 300 milionë dollarë në gjoba dhe tarifa ligjore. ISDS ngre të drejtat e korporatave mbi ato të qeverive sovrane. Duke e hequr atë, ne kemi forcuar të drejtën e qeverisë sonë për të rregulluar në interes publik, për të mbrojtur shëndetin publik dhe mjedisin”, shpjegoi ministri i Punëve të Jashtme të Kanadasë. Dhe ka një thirrje në rritje për zvogëlimin e fushëveprimit të këtij mekanizmi. Për shembull, ministri i energjisë së Luksemburgut u kërkoi vendeve anëtare të BE-së t’i japin fund mbrojtjes së investimeve në sektorin e karburanteve fosile si pjesë e negociatave që filluan në dhjetor të vitit 2019 mbi “modernizimin” e Traktatit të Kartës së Energjisë.

Pra, jo vetëm që rregullat aktuale të tregtisë ushqejnë rritjen e një modeli ekonomik të paqëndrueshëm, ato gjithashtu pengojnë tranzicionin ekologjik dhe social duke reduktuar hapësirën e qeverisë për manovrim në shumë fusha. Kjo është edhe më problematike sepse përfitimet ekonomike të marrëveshjeve të reja duken të papërfillshme: më pak se 0.01 për qind e PBB-së së BE-së deri në vitin 2035 pritet të vijë nga CETA.

Politika tregtare në Marrëveshjen e Gjelbër

Nëse Marrëveshja e Gjelbër e re e Komisionit do të merret seriozisht, ajo duhet ta kthejë politikën tregtare të BE-së në një mjet për tranzicionin ekologjik dhe social.

Si fillim, kjo përfshin rishikimin e qëllimit të politikës tregtare. Rritja e tregtisë në vetvete nuk është më një objektiv i dëshirueshëm në mungesë të shkëputjes reale, me fjalë të tjera, ulja e intensitetit të karbonit dhe varfërimi i burimeve natyrore me rritjen e PBB-së. Për të respektuar kufijtë fizikë të planetit, jo vetëm për sa i përket klimës, por edhe biodiversitetit dhe ruajtjes së burimeve, duhet të vendosen objektiva më të qarta në sektorët që duhet të rriten ose tkurren si pjesë e tregtisë. Do të jetë gjithashtu e rëndësishme të vendosen tregues më gjithëpërfshirës sesa vëllimi i tregtisë ose PBB-ja, si emetimet e importuara, siç rekomandohet nga Këshilli i Lartë i Francës për Klimën, ose ndikimi në biodiversitet.

Kjo lëvizje nënkupton pranimin e disa kufizimeve në tregtinë e lirë dhe një reduktim të mundshëm të përgjithshëm të vëllimit të saj. Në të vërtetë, disa mallra nuk duhet të konsumohen më fare (përkatësisht, lëndët djegëse fosile dhe makinat me naftë dhe benzinë), dhe të tjera në një mënyrë krejtësisht të ndryshme. Dhe në realitet, një pjesë e tregtisë ndërkombëtare duket se është thjesht rezultat i strategjive për reduktimin e detyrimeve sociale, mjedisore dhe tatimore të kompanive shumëkombëshe. Sipas vlerësimeve të organit të OKB-së për tregtinë, UNCTAD dhe OECD, tregtia brenda firmës mund të përbëjë ndërmjet një të tretën dhe dy të tretat e tregtisë globale. Një kuptim më i mirë i këtyre çështjeve do të bënte të mundur dekurajimin e strategjive të tilla apo edhe t’i bënte ato të pamundura.

Si një fuqi tregtare dominuese, BE-ja ka mjetet dhe detyrën për të promovuar rregulla ambicioze dhe detyruese ndërkombëtare sociale, mjedisore dhe tatimore, si dhe reformën e ligjit të tregtisë dhe investimeve. Për shembull, ajo duhet të pranojë të angazhohet në mënyrë konstruktive në negociatat aktuale për një traktat të OKB-së për biznesin dhe të drejtat e njeriut. Rendi i prioriteteve duhet të ndryshohet. Bashkëpunimi rregullator duhet të shërbejë për të garantuar respektimin e të drejtave të njeriut dhe për të forcuar mbrojtjen për qytetarët dhe planetin përmes konvergjencës në rritje. Lehtësimi i tregtisë do të ishte një rezultat i mundshëm i këtij harmonizimi ndërkombëtar të standardeve, por ai në asnjë mënyrë nuk duhet të jetë një udhërrëfyes apo qëllim në vetvete. Megjithëse miratimi i rregullave të përbashkëta më të rrepta do të kufizojë tregtinë, lehtësimi i tregtisë duhet të jetë ende i mundur.

Është një çështje e ndryshimit të mendësisë aktuale dhe e kushtëzimit të preferencave tregtare me përmbushjen e objektivave mjedisore dhe sociale.

BE-ja duhet të fokusohet në ripërcaktimin, në mënyrën më të koordinuar dhe shumëpalëshe të mundshme, të rregullave të tregtisë ndërkombëtare në mënyrë që t’u japë shteteve hapësirë ​​më të madhe për manovrim në kryerjen e tranzicionit ekologjik. Ajo duhet të jetë në gjendje të kërkojë respektimin e disa rregullave sociale, mjedisore dhe tatimore në këmbim të aksesit në tregun e saj, madje edhe të inkurajojë riforcimin e aktiviteteve të caktuara, veçanërisht në bujqësi.

Për sa i përket marrëveshjeve tregtare dypalëshe, ato nuk janë shumë të dobishme nëse nuk bëhen marrëveshje të mirëfillta të rregullimit të tregtisë. Bëhet fjalë për ndryshimin e mentalitetit aktual dhe kushtëzimin e preferencave tregtare në përmbushjen e objektivave mjedisore dhe sociale. Ky ishte, për shembull, një propozim i vlerësimit të ndikimit të qëndrueshmërisë në vitin 2009, i kryer në marrëveshjen BE-Mercosur, i cili u injorua plotësisht nga Komisioni Evropian.

BE-ja ka një treg prej 450 milionë konsumatorësh relativisht të pasur. Ajo nuk duhet të nënvlerësojë aftësinë e saj për të ndikuar në rregullat e tregtisë ndërkombëtare. Kapaciteti i BE-së për të zhvilluar një plan për një marrëveshje të gjelbër që merr parasysh aspiratat sociale dhe mjedisore të qytetarëve evropianë varet nga kjo.

Mathilde Dupré është bashkëdrejtuese e Institutit Veblen. Në tetor të vitit 2019, së bashku me Fondacionin Nicolas Hulot pour la Nature et l’Homme, ajo publikoi 37 propozime për reformimin e politikës tregtare evropiane. Ajo është një reportere për Alternatives Économiques dhe më parë ishte drejtuese e avokimit kundër evazionit fiskal dhe për përgjegjësinë sociale të korporatave në CCFD-Terre Solidaire.

BE-ja duhet të fokusohet në ripërcaktimin, e mënyrave më të koordinuara dhe shumëpalëshe të mundshme, të rregullave të tregtisë ndërkombëtare në mënyrë që t’u japë shteteve hapësirë ​​më të madhe për manovrim në kryerjen e tranzicionit ekologjik.

Është një çështje e ndryshimit të mendësisë aktuale dhe e kushtëzimit të preferencave tregtare në përmbushjen e objektivave mjedisore dhe sociale.

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.