Στο Μπάρι, το τακούνι της ιταλικής μπότας, οι τοπικές εφημερίδες αναφέρουν τις αστυνομικές συνοδείες για εμπορευματικά φορτηγά. Περιπολίες στην εθνική οδό αναλαμβάνουν από τον πλησιέστερο σταθμό διοδίων, ακολουθούμενες από ένα άγρυπνο ελικόπτερο, που παρακολουθεί κάθε επιχείρηση. Θα μπορούσε να συγχωρεθεί σε κάποιον το να πιστεύει, ότι αυτά τα γεγονότα από τον Οκτώβριο του 2023 αφορούν μια λεπτομέρεια ασφάλειας σχετική με τη μεταφορά διαμαντιών. Ωστόσο, ο πραγματικός θησαυρός που προστατευόταν ήταν ο νέος πράσινος χρυσός – το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, το βασικό συστατικό στο οποίο βασιζόμαστε για τα καθημερινά γεύματα. 

Οι ελιές και το παράγωγό τους, κεντρικό στη μεσογειακή διατροφή, έχουν γίνει ιδιαίτερα ορεκτικά για τις εγκληματικές συμμορίες στη νότια Ιταλία. Οι καιροσκόποι αποκομίζουν παράνομα κέρδη, λεηλατώντας ολόκληρες σοδειές από ανεπιτήρητους ελαιώνες ή κάνοντας ενέδρες σε φορτηγά που μεταφέρουν το πολύτιμο λάδι. 

Τον περασμένο Οκτώβριο, οι αρχές της Άντρια στην επαρχία Μπαρλέττα-Άντρια-Τράνι της Απουλίας – γνωστή για το πολύτιμο, υψηλής ποιότητας ελαιόλαδό της – αναγκάστηκαν να αυξήσουν τα μέτρα επιτήρησης για τα ελαιοτριβεία, λόγω συχνών κλοπών. 

Και αυτά τα νέα μέτρα ασφαλείας δεν περιορίζονται στην Ιταλία. Οι αρχές στην Ισπανία αντιμετωπίζουν παρόμοιες προκλήσεις: την ίδια περίοδο, περίπου 50.000 λίτρα ελαιολάδου, αξίας 500.000 ευρώ, κλάπηκαν από ένα ελαιοτριβείο στο Καρκαμπουέι της Κόρδοβα (ένας από τους μεγαλύτερους κόμβους παραγωγής ελαιολάδου στην Ανδαλουσία της Ισπανίας). Οι Έλληνες παραγωγοί έχουν υποστεί το ίδιο πρόβλημα, καθώς δεκάδες τόνοι ελαιολάδου εξαφανίζονται σε επιδρομές σε εγκαταστάσεις αποθήκευσης. 

Ασθένεια, έλλειψη, και απάτη 

Η αξία του ελαιολάδου εκτοξεύτηκε στα ύψη τα τελευταία χρόνια: τον Σεπτέμβριο του 2023, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Eurostat, οι τιμές ήταν 75 τοις εκατό υψηλότερες από εκείνες του Ιανουαρίου 2021. Η παγκόσμια άνοδος της αγοραίας αξίας έχει πυροδοτήσει ένα κύμα απάτης, συμπεριλαμβανομένης της παραχάραξης παρθένου ελαιολάδου που πωλείται σε εστιατόρια υψηλής ποιότητας σε όλη την Ιταλία και την Ισπανία. Σύμφωνα με την Europol, «Ένας συνδυασμός διάφορων παραγόντων, όπως ο γενικός πληθωρισμός των τιμών, η μειωμένη παραγωγή ελαιολάδου και η αυξανόμενη ζήτηση, έχουν δημιουργήσει το τέλειο έδαφος αναπαραγωγής για δόλιους παραγωγούς». 

Πριν από μια δεκαετία, η Xylella Fastidiosa, το βακτήριο, που είναι γνωστό ότι εμποδίζει τη δίοδο του νερού και των θρεπτικών ουσιών σε φυτά όπως οι ελιές, έφτασε στην Απουλία, τη μεγαλύτερη περιοχή παραγωγής ελαιολάδου της Ιταλίας. Έκτοτε, έχει προκαλέσει το θάνατο περισσότερων από 21 εκατομμυρίων δέντρων σε ολόκληρη τη Γαλλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία και έχει καταγραφεί από την ΕΕ ως ένα από τα πιο απειλητικά για τις καλλιέργειες παράσιτα στον κόσμο. 

Προκαλώντας δυνητική ετήσια απώλεια παραγωγής 5,5 δισεκατομμυρίων ευρώ, η Xylella εξακολουθεί να αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για τα ευρωπαϊκά ελαιόδεντρα. Ο παθογόνος παράγοντας σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή συμβάλλουν στο να γίνει το ελαιόλαδο προϊόν πολυτελείας. 

Υψηλές θερμοκρασίες, ξηρές εποχές 

Τα ακραία καιρικά φαινόμενα κατατάσσονται ως περιβαλλοντικές απειλές υψηλού επιπέδου στην Έκθεση Παγκόσμιων Κινδύνων του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ: κατατάσσονται στη δεύτερη θέση βραχυπρόθεσμα (2 χρόνια) και κατέχουν την πρώτη θέση μακροπρόθεσμα (10 χρόνια). Η έκθεση προβλέπει ότι πιο συχνές και παρατεταμένες ξηρασίες, καθώς και απότομες χαλαζοπτώσεις, θα επηρεάσουν σύντομα τη λεκάνη της Μεσογείου. 

Η παραγωγή ελαιολάδου της ΕΕ έπεσε κατακόρυφα σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα το 2023, λόγω μιας εξαιρετικά ζεστής και ξηρής άνοιξης: μία μείωση σχεδόν 40 τοις εκατό των καλλιεργειών σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) δεν αποκλείει την προοπτική δημιουργίας κόμβων παραγωγής ελιάς σε μη μεσογειακές χώρες: «Πολλές μελέτες έχουν διεξαχθεί και δημοσιευτεί από την επιστημονική κοινότητα που δείχνουν, για παράδειγμα, ότι η ελαιοκαλλιέργεια μπορεί να γίνει περισσότερο δύσκολη σε ορισμένες πιο ξηρές περιοχές και πιθανή σε βόρειες περιοχές, όπου οι χειμώνες γίνονται λιγότερο κρύοι». 

Φαίνεται ότι τέτοιες προβλέψεις έχουν ήδη υλοποιηθεί: το 2005 δύο αδέρφια, ιδιοκτήτες γης στο Πόλχαϊμ της Γερμανίας, ξεκίνησαν ένα φιλόδοξο έργο για να φυτέψουν έναν ελαιώνα κοντά στην Κολωνία. Η φυτεία τους διαθέτει περίπου 250 ελαιόδεντρα διαφορετικών ποικιλιών, συμπεριλαμβανομένων των Leccino, Cipressino και Olivastra Seggianese, φωλιασμένα στην καρδιά της Ρηνανίας. «Πουθενά στη Γερμανία οι χειμώνες δεν είναι πιο ήπιοι από τον Κόλπο της Κολωνίας», παρατηρεί ένας από τους αδελφούς. Αν και δεν χρησιμοποιείται ακόμη για την παραγωγή ελαιολάδου, το άλσος αυτής της πρωτοβουλίας προσφέρει μια γεύση από αυτό που μπορεί να αποδειχθεί ως κοινή πραγματικότητα τις επόμενες δεκαετίες. Άλλες παρόμοιες περιπτώσεις αναφέρονται σε πιο απομακρυσμένες περιοχές του κόσμου, όπως ο Καναδάς. 

Αν και η παραγωγή ελαιολάδου στην ΕΕ μοιάζει σταθερά με ημιτονοειδή κύμα στις εκθέσεις την τελευταία δεκαετία, παραμένει πρόκληση να φανταστούμε έναν μεγαλύτερο ανταγωνιστή από τη Μεσόγειο στην αγορά προς το παρόν. Ο καθηγητής Maurizio Servili της Επιστήμης Τροφίμων προειδοποιεί: «Αν σκεφτεί κανείς ότι η Ισπανία από μόνη της συνεισφέρει σχεδόν στο σαράντα τοις εκατό της παγκόσμιας παραγωγής, οι εξωμεσογειακοί παραγωγοί, de facto, δεν θα είναι σε θέση να αντισταθμίσουν την κατάσταση». Βλέπει το πρόβλημα να διαιωνίζεται: «Η συνέπεια της παραγωγής εντός της λεκάνης της Μεσογείου, και μάλιστα τελικά εκτός, αμφισβητείται ευρέως, ειδικά λαμβάνοντας υπόψη τη συγκομιδή των δύο τελευταίων ετών». 

Φέτος, οι προσδοκίες παραμένουν υποτονικές: σύμφωνα με τη βραχυπρόθεσμη γεωργική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η ΕΕ πιθανότατα θα παράγει μόνο 1,5 εκατομμύριο τόνους ελαιολάδου (33 τοις εκατό λιγότερο από τον μέσο όρο 5 ετών). Υπολογίζεται ότι η ΕΕ θα εισάγει 160.000 τόνους από τρίτες χώρες (8 τοις εκατό λιγότερο από τον μέσο όρο της πενταετίας). Οι περισσότερες εισαγωγές προέρχονται από την Τυνησία, την Αργεντινή και την Τουρκία, αλλά αυτές οι χώρες δεν είναι άτρωτες στις ίδιες προκλήσεις της Νότιας Ευρώπης: η παραγωγή εκτός ΕΕ το 2023/24 αναμένεται να είναι 11 τοις εκατό μικρότερη από τον μέσο όρο 5 ετών, με τις εισαγωγές από την Τυνησία να μειώνονται κατά 35 τοις εκατό. Η Ευρώπη παράγει λιγότερο, εισάγει λιγότερο και επομένως καταναλώνει πολύ λιγότερο ελαιόλαδο από πριν, παρά τα ευρέως αναγνωρισμένα οφέλη του για την υγεία. 

Η Ευρώπη παράγει λιγότερο, εισάγει λιγότερο και επομένως καταναλώνει πολύ λιγότερο ελαιόλαδο από πριν, παρά τα ευρέως αναγνωρισμένα οφέλη του για την υγεία.

Αντιμετώπιση της παρακμής 

Ο Servili υποστηρίζει ότι, παραδόξως, οι πρόσφατες εξελίξεις στην τεχνολογία επέτρεψαν την παραγωγή ελαιολάδου με πρωτοφανή ποιότητα, ξεπερνώντας οτιδήποτε έχει παρατηρηθεί στη λεκάνη της Μεσογείου και πέραν αυτής τις τελευταίες τρεις χιλιετίες. «Έχουμε ένα προϊόν που έχει θετικό αντίκτυπο στο προσδόκιμο ζωής των ανθρώπων και… πρέπει να παραμένει στο επίκεντρο της μεσογειακής διατροφής. Πρέπει λοιπόν να κάνουμε τα πάντα για να συμβεί αυτό», λέει. 

Το μέλλον του ελαιολάδου πέφτει στους ώμους περίπου 2,5 εκατομμυρίων ελαιοπαραγωγών στην ΕΕ (περίπου το ένα τρίτο όλων των αγροτών της ΕΕ). Αλλά καθώς οι διαδηλώσεις συνεχίζονται σε όλη την Ευρώπη και ένα ανησυχητικό ποσοστό 800 αγροτών να εγκαταλείπουν το επάγγελμα καθε μέρα, βιώσιμες απαντήσεις βρίσκονται μόνο στις διαρθρωτικές πολιτικές που περιλαμβάνουν τη δράση για το κλίμα. 

Η κοινοπραξία ελαιοκαλλιεργητών Italia Olivicola στην Ιταλία αναφέρει ότι οι μισοί από τους ελαιώνες της χώρας βρίσκονται σε κατάσταση παραμέλησης, με χαμηλή αντοχή σε ακραία καιρικά φαινόμενα και παράσιτα. Δεδομένου ότι το μέσο άλσος εκτείνεται μόνο σε είκοσι στρέμματα, η ομάδα τάσσεται υπέρ της συμπερίληψης των μικρών και μεσαίων ελαιοκαλλιεργητών στις συζητήσεις με τις εθνικές και περιφερειακές διοικήσεις. 

Διψασμένες ελιές 

«Αν και θεωρείται ότι η ελιά είναι ανθεκτική στην ξηρασία, οι περισσότερες επιστημονικές μελέτες έχουν προβλέψει υψηλότερες καθαρές απαιτήσεις άρδευσης, μείωση της απόδοσης και μετατόπιση φαινολογικών φάσεων για τα ελαιόδεντρα στην περιοχή της Μεσογείου, λόγω της αυξημένης θερμικής και υδατικής καταπόνησης.», αναφέρει το Γραφείο Τύπου του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιοκομίας (IOC). Μια πρώιμη περίοδος συγκομιδής, που προκαλείται από την άνοδο της θερμοκρασίας, μειώνει την ποιότητα του ελαιολάδου. 

Μέχρι πριν από μερικά χρόνια, οι αγρότες στη Νότια Ευρώπη βασίζονταν στις εποχιακές βροχοπτώσεις για την καλλιέργεια ελιών. Σήμερα, παρακολουθούν μαθήματα για την αποτελεσματική χρήση του νερού. Οι βροχοπτώσεις πρέπει να βελτιστοποιηθούν ώστε να γίνουν πόρος: σημαντικές ποσότητες νερού από έντονες βροχοπτώσεις, ιδιαίτερα στην Ιταλία, δεν δεσμεύονται και δεν αποθηκεύονται αποτελεσματικά. «Πρέπει να φτιάξουμε λίμνες στην πλαγιά ενός λόφου και άλλες δεξαμενές νερού. Πρέπει οπωσδήποτε να επανεξετάσουμε ολόκληρο το σύστημα διαχείρισης και ανάκτησης νερού, όχι μόνο σε εθνικό επίπεδο, αλλά και για την Ισπανία, αν και καλύτερα εξοπλισμένη, και την Πορτογαλία», προσθέτει ο καθηγητής Servili. 

Η βροχόπτωση πρέπει να βελτιστοποιηθεί ώστε να γίνει πόρος. 

Εκτός από την υπεράσπιση της ενισχυμένης αποδοτικότητας της χρήσης νερού, το IOC τονίζει την αναγκαιότητα προώθησης ενός βιώσιμου τομέα ελαιολάδου. Αυτό συνεπάγεται την ενίσχυση της υγείας του εδάφους με οργανική ύλη, την απαλλαγή από τις ανθρακούχες γεωπονικές εργασίες με τη χρήση βιοκαυσίμων για οχήματα και μηχανήματα, τη χρήση μη συνθετικών λιπασμάτων, τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης της διαδικασίας και τη χρήση όλων των παραπροϊόντων, όπως φύλλα για κομποστοποίηση και λύματα για άρδευση. 

Θάνατος και νέα ζωή 

Η Πεδιάδα των Μνημειακών Ελαιών (Piana degli Ulivi Monumentali), η πεδιάδα με την υψηλότερη συγκέντρωση υπεραιωνόβιων ελαιόδεντρων σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου, είναι μια από τις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο από τη Xylella στην Απουλία. Ακριβώς εδώ, κοντά στις πόλεις Φαζάνο, Οστούνι και Καροβίνιο, τοπικά μοιρολόγια ανακοίνωσαν τον θάνατο εννέα ποικιλιών ελαιόδεντρων, που επηρεάστηκαν από το παθογόνο. 

Η Save the Olives, μια μη κερδοσκοπική ένωση στην Απουλία, συνεργάζεται με το Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας (CNR) σε διάφορα έργα για τη διάσωση των μνημειακών ελαιόδεντρων. «Διεξάγουμε τρία εργαστήρια εμβολιασμού, γιατί χρειαζόμαστε εξειδικευμένους ανθρώπους για την επόμενη εκστρατεία την άνοιξη», λέει ο Patrizio Ziggiotti, γενικός γραμματέας της ένωσης. «Αν εμβολιάσεις το δέντρο πριν μολυνθεί, μπορείς να το σώσεις». 

Η επιστημονική έρευνα που προωθείται από έργα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ έχει σημειώσει τεράστια πρόοδο πρόσφατα. Το Ινστιτούτο Αειφόρου Προστασίας Φυτών (IPSP) του CNR στο Μπάρι εντόπισε δύο ποικιλίες, την Leccino και τη FS 17 (Favolosa), που θεωρούνται ανθεκτικές στη Xylella, που έχουν εγκριθεί για φύτευση σε μολυσμένες περιοχές. «Οι νέες ποικιλίες είναι λιγότερο διψασμένες, είναι γηγενείς και παραγωγικές», λέει ο Ziggiotti. «Χρηματοδοτήσαμε και κατασκευάσαμε ένα παραβάν», ένα ειδικό θερμοκήπιο από δίχτυ κατά των εντόμων, «για να τα αποθηκεύουμε μακριά από παθογόνα και παράσιτα και να τα καταχωρούμε ως νέες ποικιλίες». Η μάχη για τη διάσωση των ελιών μόλις αρχίζει.