Pandemia koronawirusa obnażyła kruchość globalnych systemów żywnościowych. Ryzyko nadejścia kryzysu żywnościowego jest bliżej niż kiedykolwiek. Nie jest to jednak nowo powstała sytuacja – niepowodzenia systemu przemysłowej produkcji żywności były oczywiste już od dawna. Objawiały się utrzymującym się globalnym głodem i niedożywieniem, a także niszczeniem środowiska, które z kolei doprowadziło do kryzysu klimatycznego i zaniku bioróżnorodności. W obliczu takich wyzwań nadszedł czas na alternatywę – agroekologię. Doina Popusoi śledzi ewolucję agroekologii i wskazuje, dlaczego właśnie teraz przyszła chwila, by kierując się zasadami zrównoważonego rozwoju i sprawiedliwości, na nowo zdefiniować nasze systemy żywnościowe.

W ostatnim dziesięcioleciu agroekologia stała się jednym z najważniejszych tematów w dyskusjach o przyszłości żywności i rolnictwa. Zyskała popularność wśród rolników w różnych regionach świata; została włączona do programów nauczania na uniwersytetach; była analizowana przez różne organizacje i instytucje (w tym ONZ). Agroekologią zainteresowały się też te rządy, które poszukiwały dla swoich krajów ścieżki bardziej zrównoważonej polityki rolnej. Dzięki podążaniu za logiką agroekologii społeczeństwa czerpią korzyści z lokalnych gospodarek o obiegu zamkniętym. Rozwiązania agroekologii pozwalają również zwiększyć dochody producentów, a zarazem zmniejszyć negatywny wpływ rolnictwa na środowisko. Tworząc synergiczne, naturalne ekosystemy, agroekologia odblokowuje korzystne współzależności, zmniejszając w ten sposób zapotrzebowanie na szkodliwe i drogie chemikalia. Jako że potrzeba zrównoważonego systemu żywnościowego staje się coraz bardziej paląca, agroekologia zyskuje na znaczeniu w globalnych priorytetach i programach instytucji międzynarodowych, a także w samej praktyce rolniczej.

Holistyczne podejście do rolnictwa

Korzenie agroekologii sięgają lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku, kiedy to naukowcy Karl Klages i Basil Bensin zdefiniowali ją jako stosowanie zasad ekologicznych w rolnictwie [1]. W latach 80-tych, Stephen Gliessman i Miguel Altieri – pionierzy nowoczesnej agroekologii – kontynuowali debatę, wprowadzając perspektywę tradycyjnych i różnorodnych ekosystemów rolnych do dyskusji dotyczących zrównoważonego rolnictwa w Stanach Zjednoczonych i Ameryce Łacińskiej. Równolegle, w latach 90-tych, środowiska akademickie na Kubie rozwinęły koncepcję ,,suwerenności żywnościowej”, która miała za zadanie prowadzić organizacje oddolne do przezwyciężenia tak zwanej Zielonej Rewolucji (XX-wiecznej przemysłowej produkcji żywności), poprzez agroekologiczną transformację systemów rolniczych.

Gliessman opisuje dzisiejszą agroekologię jako „integrację badań, edukacji, działań i zmian, które zapewniają zrównoważony rozwój wszystkim częściom systemu żywnościowego: ekologicznym, ekonomicznym i społecznym”. Dodaje, że agroekologia jest transdyscyplinarna w docenieniu wszelkich form wiedzy i doświadczenia w zakresie systemów żywnościowych oraz partycypacyjna w „zaangażowaniu wszystkich interesariuszy od gospodarstwa po stół i wszystkich pomiędzy”. Wreszcie agroekologia jest zorientowana na działanie, ponieważ „konfrontuje ekonomiczne i polityczne struktury władzy obecnego przemysłowego systemu żywnościowego z alternatywnymi strukturami społecznymi i działaniami politycznymi”. Agroekologia proponuje zatem całościowe podejście do rolnictwa i systemów żywnościowych.

Gliessman opisuje dzisiejszą agroekologię jako „integrację badań, edukacji, działań i zmian, które zapewniają zrównoważony rozwój wszystkim częściom systemu żywnościowego: ekologicznym, ekonomicznym i społecznym”.

Dzisiejsze globalne systemy żywnościowe są niezrównoważone, począwszy od ich negatywnego wpływu na środowisko, a skończywszy na ich ogólnej niezdolności do wytwarzania obfitych zasobów zdrowej i bezpiecznej żywności. Pomimo dziesięcioleci dialogu i debat na temat walki z globalnym ociepleniem, emisje gazów cieplarnianych, jak wskazuje raport ONZ na temat klimatu z 2019 r., wciąż rosną. Nadal konieczne są stanowcze kroki, aby osiągnąć limit wzrostu temperatury o 1,5 stopnia Celsjusza określony w porozumieniu paryskim. Według raportu rolnictwo jest odpowiedzialne za 23 procent globalnej emisji gazów cieplarnianych poprzez swoją przemysłową produkcję rolną i niezrównoważone użytkowanie gruntów. Szczególnie niszcząca w tym kontekście jest uprawa monokulturowa na dużą skalę, intensywna produkcja zwierzęca i rybna, wylesianie i nie tylko – wszystko to prowadzi do degradacji gleby i wyczerpywania zasobów naturalnych, powodując utratę różnorodności biologicznej i osłabiając nasze ekosystemy.

Chociaż nie można zaprzeczyć, że w ostatnich dziesięcioleciach w imponującym tempie udało się zmniejszyć globalny głód, kwestia ta jest nadal kluczowym problemem na świecie. Pomimo tego, że w ciągu ostatnich 50 lat zwiększone plony zapewniły wystarczającą podaż żywności, utrzymujący się głód i niedożywienie, zgodnie z najnowszymi danymi, zaczęło w latach 2015-2019 narastać. Według najnowszego raportu ONZ na temat głodu na świecie (opartego na danych z 2018 roku) 820 milionów ludzi na naszej planecie narażonych jest na chroniczny głód i niedożywienie.

Agroekologia ma potencjał odwrócenia tych tendencji poprzez zastosowanie podejścia systemowego, określonego w Dziesięciu Elementach Agroekologii zatwierdzonych przez Radę Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). Stosowanie zasad agroekologicznych może odwrócić utratę różnorodności biologicznej i zwiększyć odporność ekosystemów na wstrząsy klimatyczne [2]. Integracja upraw, zwierząt gospodarskich i rybołówstwa w ramach zróżnicowanych systemów rolniczych pomogłaby producentom przezwyciężyć uzależnienie od szkodliwych środków chemicznych, unikając w ten sposób zarówno ich poważnych skutków dla zdrowia ludzkiego, jak i ich wygórowanych kosztów, których ubodzy wiejscy rolnicy po prostu nie mogą udźwignąć. Zastosowanie metod agroekologicznych w rolnictwie jest najbardziej obiecującą strategią wspierania drobnych rolników – odpowiedzialnych za 80% światowej produkcji żywności – w wytwarzaniu zdrowej i pożywnej żywności dla wszystkich. Co ważne, agroekologia jest odpowiedzią na pilną potrzebę osiągnięcia Agendy ONZ na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030, wyrażonej w 17 Celach Zrównoważonego Rozwoju (SDG). Agroekologia może bezpośrendio przyczynić się do realizacji ponad połowy Celów Zrównoważonego Rozwoju oraz mieć pośredni pozytywny wpływ na wszystkie z nich.

Agroekologia na arenie międzynarodowej

W latach osiemdziesiątych ruchy społeczne na całym świecie zaczęły się mobilizować, by przeciwdziałać agendzie Zielonej Rewolucji, która przez dekadę pchała światowe rolnictwo w kierunku industrializacji. Ruchy społeczne postulowały prawdziwą przemianę w rolnictwie – taką stawiającą rolników w centrum, jako główne filary uczciwej produkcji żywności. La Via Campesina, jeden z największych ruchów walczących o suwerenność żywnościową od 1993 roku, zgromadził około 200 milionów rolników z Afryki, Azji, Europy oraz Ameryki Północnej i Południowej, aby zapewnić im platformę walki o zapewnienie swojego prawa dostępu do ziemi i nasion oraz promować agroekologię jako ścieżkę rozwoju. Agroekologia jest zdolna do stworzenia sprawiedliwego społeczeństwa, w którym kobiety i mężczyźni są jednakowo uznawani. Co więcej, agroekologia reprezentuje głos chłopów, rybaków, pasterzy i ludów tubylczych.

Oprócz La Via Campesina, wsparcie dla idei agroekologicznych okazało wiele innych organizacji międzynarodowych, sieci i organizacji pozarządowych. Angażują się także fundatorzy – Global Alliance for Future of Food – konsorcjum prywatnych organizacji dobroczynnych – wspiera agroekologię jako podstawowe rozwiązanie w przejściu na zrównoważone systemy żywnościowe.

Agroekologia jest zdolna do stworzenia sprawiedliwego społeczeństwa, w którym kobiety i mężczyźni są jednakowo uznawani. Co więcej, agroekologia reprezentuje głos chłopów, rybaków, pasterzy i ludów tubylczych.

Agroekologia cieszy się szerokim poparciem naukowców i organizacji rolniczych. Wyjątkowa zdolność agroekologii do przekształcania całego systemu żywnościowego oraz godzenia ekonomicznego, środowiskowego i społecznego wymiaru zrównoważonego rozwoju została doceniona przez Bank Światowy, Międzyrządową Platformę Naukowo-Polityczną w sprawie Różnorodności Biologicznej i Funkcjonowania Ekosystemów (IPBES) oraz przełomowe publikacje, takie jak raport IPCC w sprawie zmian klimatu i gruntów.

Rola Organizacji Narodów Zjednoczonych

Rok 2014 był kluczowy dla ,,umiędzynarodowienia” agroekologii, ponieważ społeczność globalna zaczęła rozumieć jej znaczenie dla bezpieczeństwa żywnościowego i żywienia. FAO rozpoczęła organizowanie regionalnych i międzynarodowych sympozjów na temat tego, jak rządy, decydenci, naukowcy i rolnicy mogą współpracować w celu przekształcenia systemów żywnościowych. Drugie międzynarodowe sympozjum poświęcone agroekologii miało szczególne znaczenie dla podkreślenia, w jaki sposób agroekologia może pomóc zmniejszyć ubóstwo i osiągnąć cele zrównoważonego rozwoju.

Wspomniane sympozjum zapoczątkowało rozmowy na temat upowszechniania i ulepszenia praktyk agroekologii poprzez ustanowienie inicjatywy ,,Scaling-up Agroecology”. Inicjatywa ta złączyła w działaniu różne agencje ONZ z organizacjami międzynarodowymi zajmującymi się rolnictwem, systemami żywnościowymi i ochroną środowiska (w tym Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa – IFAD, Światowy Program Żywnościowy ONZ – WFP, Program Środowiskowy ONZ – UNEP, Bank Światowy i Biodiversity International). Program ,,Scaling-up Agroecology” zapewnił także wsparcie dla tych inicjatyw na szczeblach krajowych, które wspierały transformację systemów żywnościowych. Obecnie Senegal, Meksyk i Nikaragua opracowują takie programy, natomiast stan Andhra Pradesh w Indiach przyjął model rolnictwa naturalnego o zerowym budżecie, z powodzeniem zastosowany w 580 000 gospodarstw.

Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa, który jest instytucją finansową ONZ inwestującą w rozwój obszarów wiejskich, jest szczególnie zaangażowany w promowanie agroekologii. W ramach oddolnego procesu konsultacji i dialogu, stworzone Forum Rolników skupia drobnych rolników i producentów wiejskich z całego świata wraz z IFAD i jej państwami członkowskimi.

Forum z 2020 roku potwierdziło wolę większości rolników do zaangażowania się w agroekologię w celu przeciwdziałania zmianom klimatycznym. Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa (wśród innych instytucji) prowadzi badanie porównujące skuteczność agroekologii w poprawianiu bezpieczeństwa żywnościowego i żywienia na obszarach wiejskich z innymi podejściami rolniczymi. Podobnym narzędziem posługuje się FAO – rozwinęło narzędzie do oceny wydajności agroekologii.

Komitet ds. Światowego Bezpieczeństwa Żywności

W lipcu 2019 r. Komitet ds. Światowego Bezpieczeństwa Żywności (CFS) opublikował raport na temat agroekologii i innych innowacyjnych podejść do zrównoważonego rolnictwa. Komitet zbiera się co roku w październiku, aby omówić kwestie bezpieczeństwa żywnościowego i żywienia. Ten ekspercki raport przedstawia różnorodność zrównoważonych innowacji w rolnictwie i wzywa do głębokiej transformacji rolnictwa w celu zwalczania głodu i niedożywienia.

Raport opisuje agroekologię jako „naukę transdyscyplinarną”, zorientowaną na rozwiązywanie rzeczywistych problemów globalnych za pomocą metod refleksyjnych, opartych na współpracy i partycypacji. Jej wymiar społeczny oznacza, że agroekologia to nie tylko nauka, ale także zbiór praktyk, które uwzględniają procesy ekologiczne i wartości ludzkie w produkcji rolnej. W związku z tym agroekologia chroni prawa zbiorowe w rolnictwie rodzinnym.

Kluczowym słowem w transformacji agroekologicznej jest „innowacja”, która musi być odpowiedzialna, demokratyczna i promować „współtworzenie wiedzy”, fundamentalny filar przełomowej transformacji rolnictwa. Ponadto, jak wskazuje raport, innowacyjne zasady muszą być stosowane na poziomie lokalnym, a zatem dostosowane do różnych kontekstów środowiskowych i społeczno-ekonomicznych. Agroekologia jest z konieczności wizją holistyczną, która postrzega wyzwania w systemach żywnościowych jako głęboko ze sobą powiązane i rozwiązywalne tylko wtedy, gdy zostaną rozwiązane w skoordynowany i kompleksowy sposób. To systemowe podejście może jednocześnie odpowiedzieć na wszystkie te wyzwania i odblokować zmianę paradygmatu na poziomie systemów żywnościowych.

Agroekologia i innowacje w zakresie zrównoważonego rolnictwa są bardzo zróżnicowane, by dopasować się do różnych kontekstów globalnych, regionalnych i krajowych. Nie ma jednego uniwersalnego rozwiązania. Jednak główną zasadą wszystkich tych rozwiązań musi być zrównoważony rozwój.

Raport jest zakończony pięcioma zestawami zaleceń omówionych podczas konferencji Komitetu ds. Światowego Bezpieczeństwa Żywności w październiku 2019 roku. Na sesji wyłoniły się dwa silne stanowiska krajów i organizacji. Pierwsze stanowisko promowało wspieranie innowacyjnych systemów żywnościowych opartych na podejściach agroekologicznych i było wspierane przez większość krajów Globalnego Południa, takich jak Iran, Senegal, Burkina Faso, Czad, Mali, a także Mechanizm Społeczeństwa Obywatelskiego i Ludności Tubylczej oraz Szwajcarię. Drugie stanowisko, zajęte przez niektóre kraje Globalnej Północy, takie jak Stany Zjednoczone i Australię, Mechanizm Sektora Prywatnego i Brazylię, z niechęcią widziałoby położenie akcentu na agroekologicznych systemach żywnościowych, uważając je za jedną z wielu strategii lub całkowicie unikając na korzyść rozwiązań technologicznych, takich jak biotechnologia czy rolnictwo precyzyjne.

Bardziej neutralne stanowisko zajęły UE, Francja, Hiszpania, Węgry i Chiny, które postrzegały agroekologię jako obiecujący sposób ulepszenia systemów żywnościowych. Tajlandia również dostrzegła potencjał, żądając – wraz z innymi krajami – większej ilości dowodów naukowych.

Agroekologia i innowacje w zakresie zrównoważonego rolnictwa są bardzo zróżnicowane, by dopasować się do różnych kontekstów globalnych, regionalnych i krajowych. Nie ma jednego uniwersalnego rozwiązania. Jednak główną zasadą wszystkich tych rozwiązań musi być zrównoważony rozwój. W czasach, gdy systemy żywnościowe są niezrównoważone dla środowiska, gospodarki i społeczeństwa, takie przemiany mają kluczowe znaczenie.

Czas na agroekologiczną transformację

W oświadczeniu dotyczącym pandemii Covid-19 FAO z jednej strony ostrzegała przed „grożącym kryzysem żywnościowym”, jeżeli nie zostaną podjęte środki w celu złagodzenia skutków zamykania granic, kwarantann i zakłóceń w globalnym łańcuchu dostaw żywności, z drugiej strony natomiast uspokajała, że „nie ma powodów do paniki, na całym świecie jest wystarczająco jedzenia dla każdego”.

Musimy zadać sobie pytanie, dlaczego głód i niedożywienie pozostają tak endemicznym, poważnym problemem i jaką cenę płacimy za rozwiniętą Globalną Północ i słabo rozwinięte Globalne Południe, gdzie nierówności rosną po obu stronach. Nasze systemy gospodarcze wymagają ponownego przemyślenia, z uwzględnieniem rozwoju gospodarczego, który nie byłby tak niszczący dla środowiska. Być może zamknięcie granic można postrzegać jako szansę na wzmocnienie lokalnych systemów żywnościowych i osiągnięcie niezależności żywnościowej. Bardziej niż kiedykolwiek, grupy społeczne najbardziej bezbronne muszą otrzymać ochronę – taką, która zapobiegłaby zepchnięciu jeszcze większej liczby osób w zagrożenie ubóstwem i niedożywieniem. Przedefiniowanie systemów żywnościowych oznacza dotarcie do zagrożonych żyjących na obszarach wiejskich – odpowiedzialnych za naszą produkcję żywności – przy jednoczesnym zapewnieniu odporności systemów żywnościowych w czasach kryzysów.

Ryzyko światowego kryzysu żywnościowego nigdy nie było większe. Już teraz globalne gospodarki odczuwają skutki pandemii. Nawiązując do FAO, Międzynarodowy Panel Ekspertów ds. Zrównoważonych Systemów Żywnościowych stwierdził, że ograniczenia w przepływie ludzi i towarów już „poważnie obciążały lokalne, regionalne i globalne łańcuchy dostaw oraz testowały odporność systemów żywnościowych”. Poprawa braku bezpieczeństwa żywnościowego pomaga również stawić czoła innym powiązanym sytuacjom kryzysowym, od zmian klimatycznych i problemów zdrowotnych po recesję gospodarczą. Od intensywnego rolnictwa po wylesianie, nasze obecne praktyki rolnicze pogłębiają pandemie, wywołując interakcje między ludźmi i dzikimi zwierzętami, które przenoszą choroby. Z drugiej strony praktyki agroekologiczne łagodzą ich skutki. Zrównoważone gospodarowanie gruntami, ekstensywna (w przeciwieństwie do intensywnej) produkcja zwierzęca oraz ochrona lasów i innych dzikich siedlisk pomagają zapobiegać rozprzestrzenianiu się chorób.

Musimy zadać sobie pytanie, dlaczego głód i niedożywienie pozostają tak endemicznym, poważnym problemem i jaką cenę płacimy za rozwiniętą Globalną Północ i słabo rozwinięte Globalne Południe, gdzie nierówności rosną po obu stronach.

Rządy i organizacje międzynarodowe przygotowują się do złagodzenia najpoważniejszych skutków pandemii. Władze zareagowały już poprzez zalegalizowanie pracowników zagranicznych, podczas gdy lokalne sieci żywnościowe łączące producentów i konsumentów, takie jak RWS-y (rolnictwo wspierane społecznie), ponownie pojawiły się na całym świecie. Agencje ONZ są również zaangażowane w reagowanie na sytuację kryzysową Covid-19. FAO zachęcała państwa do współpracy na rzecz wspierania globalnego łańcucha wartości żywności; IFAD utworzył fundusz wspierający drobnych rolników i zapobiegający kryzysowi żywnościowemu; a WFP jest zaangażowany w natychmiastowe interwencje, zapewniając pomoc żywnościową najbardziej potrzebującym.

Szczyt Food Systems Summit w 2021 r. będzie kluczową okazją do przedefiniowania tego, jak chcemy, aby systemy żywnościowe wyglądały i wezwania do innowacyjnych programów agroekologicznych, uwzględniających priorytety rolników rodzinnych, w tym chłopów, ludów tubylczych, pasterzy i rybaków. W miarę jak świat reaguje na nieuchronne kryzysy żywnościowe wywołane pandemią, staje się coraz bardziej jasne, że tylko długoterminowa transformacja systemów żywnościowych związana z agroekologią może przezwyciężyć obecne słabości i stworzyć odporne społeczeństwo złożone ze zdrowych ekosystemów i świadomych jednostek.

Przypisy:

[1] Steve Gliessman (2018). “Defining Agroecology”. Agroecology and Sustainable Food Systems, 42:6, 599-600.
[2] Clara Nicholls and Miguel Altieri (2016). “Agroecology: Principles for the Conversion and Redesign of Farming Systems”. Journal of Ecosystem and Ecography

Przełożyła Weronika Koralewska

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.