Kriza e Corones e ka bërë të qartë se kapitalizmi është vetëm një prej mënyrave nga e cila tregu mund të marre forme. Mund të jetë gjithashtu krejt ndryshe. Ajo që vijon është një lutje për një ekonomi post-Covid në të cilën tregu bazohet përsëri në komunitet dhe mund të rregullohet më mirë nga shteti.

Adam Smith ishte optimist për mundësinë e frenimit të kapitalizmit përmes shtetit dhe përfshirjen e tij në vlerat dhe qëllimet e komuniteteve. Nga ana tjetër, Karl Marks thjesht nuk besonte se kjo ishte e mundur. Gjatë dekadës së fundit, të dy ekonomistët janë provuar të drejtë. Kriza financiare e vitit 2008 dhe recesioni i madh që pasoi provuan Marksin të drejtë: kapitalizmi i shfrenuar lejoi sektorin financiar të dilte jashtë kontrollit dhe nxori flluska në tregun e shtëpive. Kriza Covid-19 provoi Smith të drejtë: së pari, kur tregjet shperthejne, shteti merr kontrollin dhe, së dyti, një ndjenjë e komunitetit mund të çojë në të gjitha llojet e iniciativave, nga ndihma për blerjen e ushqimeve te kalimi i prodhimit të fabrikës për të bërë maska ​​për t’u shitur me çmimin e kostos. Çfarë saktësisht është kapitalizmi gjithsesi, dhe si mund të dallohet nga tregu? Sipas Smith dhe Marksit, kapitalizmi është një shprehje e caktuar e tregut dhe nuk mund të barazohet me konceptin e vetë tregut. Prandaj, tregu gjithashtu mund të perfytyrohet ndryshe – për shembull në një ekonomi post-kapitaliste, një ekonomi që nuk shfaq më karakteristikat specifike të kapitalizmit.

Sipas Smith dhe Marksit, kapitalizmi është një shprehje e caktuar e tregut dhe nuk mund të barazohet me konceptin e vetë tregut.

Mrekullueshëm, shumica e ekonomistëve dhe politikanëve bashkëkohorë e kanë harruar ndryshimin midis tregut dhe kapitalizmit. Të dy konceptet shpesh përdoren në vend të njëjtë në gjuhën e folur. Për më tepër, të menduarit në terma të kapitalizmit shpesh ngatërrohet me ekonominë si një shkencë – sikur e gjithë ekonomia të jetë e dominuar nga mendimi i tregut ose, më keq, në shërbim të kapitalizmit. Kjo pikëpamje e ngushtë nuk u jep drejtësi ekonomistëve që shikojnë përtej rrjedhës kryesore dhe kanë një njohuri gjithëpërfshirëse të klasikëve. Historia e pasur e mendimit ekonomik mund të ndihmojë në sqarimin e ndryshimit midis tregut dhe një interpretimi specifik kapitalist të tregut. Kjo analizë na lejon të nxjerrim disa karakteristika të një ekonomie të tregut post-kapitalist krejtesisht te realizueshme: një ekonomi post-Covid në të cilën tregu bazohet përsëri në komunitet dhe mund të kontrollohet më mirë nga shteti.

Tregu dhe ekonomia

Tregu është një mekanizëm i efektshëm shkëmbimi për ofertën dhe kërkesën. Transaksionet e tregut janë një situatë fituese si për blerësin ashtu edhe për shitësin; të dy gjenden më mirë sesa pa shkëmbim. Por ekziston një kusht për këtë, siç e vërtetuan matematikisht fituesit e Çmimit Nobel Kenneth Arrow dhe Gérard Debreu mbi gjysmë shekulli më parë: çdo pjesëmarrës në treg duhet të ketë burime të mjaftueshme që kërkohen. Ai kusht në asnjë mënyrë nuk plotësohet gjithmonë.

Për shembull, John Maynard Keynes pranoi që nëse ofrohet më shumë punë sesa kërkohet gjatë një recesioni, njerëzit e papunë mund të jenë të gatshëm të punojnë për më pak se paga e tregut. Sidoqoftë, ata thjesht nuk do të punësohen sepse kompanitë nuk do të jenë në gjendje të shesin produkte shtesë për shkak të mungesës së besimit të konsumatorit ose fuqisë blerëse. Prandaj, teprica e punës nuk mund të shkëmbehet. Kjo është arsyeja pse Keynes argumentoi që, në një krizë, qeveria duhet të krijojë vende pune dhe të vendosë fuqinë e saj blerëse në treg në mënyrë që kompanitë të prodhojnë më shumë dhe të punësojnë më shumë staf. Kriza Covid-19 ka parë qeveritë në të gjithë botën që marrin këtë rol në një shkallë të gjerë.

tregu nuk është asgjë më shumë dhe asgjë më pak se një mekanizëm shkëmbimi ku mund të zhvillohen transaksione të dobishme reciprokisht.. Sidoqoftë, ata pa fuqi blerëse nuk mund të marrin pjesë në treg.

Në vendet në zhvillim, qeverive zakonisht u mungon kapaciteti i duhur për këtë strategji. Aktualisht, Venezuela po përpiqet me dëshpërim të ktheje ne cash rezervat e saj të arit dhe një numër rekord i vendeve në zhvillim kanë trokitur në derën e Fondit Monetar Ndërkombëtar për kredi emergjente. Ekonomisti i zhvillimit dhe fituesi i çmimit Nobel Amartya Sen ka shpjeguar urinë që ai përjetoi si fëmijë – jo nga mungesa e ushqimit, por nga mungesa e fuqisë blerëse nga ana e popullsisë së varfër pa tokë. Ndërkohë, ushqimi po eksportohej në shtete të tjera në Indi dhe madje edhe jashtë vendit, ku kishte një kërkesë të madhe për të. Një situatë fituese për fermerët eksportues të orizit në Bengal dhe importuesit diku tjetër, por uria për fermerët pa tokë dhe punëtorët e papunë.

Me pak fjalë, tregu nuk është asgjë më shumë dhe asgjë më pak sesa një mekanizëm shkëmbimi ku mund të ndodhin transaksione të dobishme reciprokisht. Sidoqoftë, ata që nuk kanë fuqi blerëse nuk mund të marrin pjesë në treg. Dhe pa burimet e tyre, të tilla si toka për të rritur ushqimin e tyre ose për të lënë jashtë, ata nuk mund të fitojnë jetesën. Si reagim ndaj kësaj, shteti pjesërisht ka filluar të marrë shërbime themelore sociale në kohët moderne.

Mësime nga Adam Smith

Kështu që tregu duket të jetë një mekanizëm efikas i fitores reciproke, vetëm në kushte të caktuara dhe falë mbështetjes së shtetit. Edhe atëherë, tregu shpesh nuk është optimal për shkak të të gjitha llojeve të dështimeve të tregut: eksternalitetet negative, kërkimi i qirasë (oportunizmi), rreziku moral (keqpërdorimi i informacionit jo të plotë) dhe pamundësia për të ofruar të mira të caktuara publike (të tilla si kujdesi shëndetësor dhe arsimi) për të gjithë) për të përmendur disa. Këto mangësi nënkuptojnë që ekonomia duhet të përbëhet nga më shumë sesa vetem tregu. Dhe kjo është pikërisht ajo që argumentoi Adam Smith në 1776, në librin e tij të famshëm Pasuria e Kombeve. Mësimi i Smith është se çdo ekonomi përbëhet nga tre fusha me vlerë: tregu me shkëmbim bazuar në lirinë e zgjedhjes (me kusht që të gjithë të kenë burime të mjaftueshme), shteti me rregullim dhe rishpërndarje bazuar në parime të caktuara të drejtësisë (qoftë demokratike apo patriarkale apo ndryshe), dhe sferën e ekonomisë komunitare te te perbashketave dhe kujdesin e ndërsjellë bazuar në atë që ai e quajti vlerën e dashamirësisë. Sipas Smith, çdo ekonomi përbëhet nga këto tre fusha, secila me vlerat e veta. Kjo shpjegon pse disa mallra ose bashkëveprime përshtaten në një fushë por jo në një fushë tjetër. Në Hollandë, për shembull, pagesa për gjakun e dhuruar ndihet e papëlqyeshme dhe në SH.B.A. është treguar që transaksione të tilla në treg shpesh cojne ne gjak te kontaminuar, furnizim te paqëndrueshëm dhe kosto më të larta. Në ekonominë e kujdesit shëndetësor, dhurimet vullnetare të gjakut janë më efikase.

tregu është vetëm një mekanizëm efektiv i transaksionit nëse është ngulitur në një bashkësi lokale në të cilën njerëzit kolektivisht sigurojnë një pjesë të konsiderueshme të sherbimeve bazike.

Dyqind vjet pas Smith, antropolog ekonomik Karl Polanyi zbuloi dhe përshkroi këtë ndarje të trefishtë edhe jashtë Evropës. Ai gjithashtu vuri në dukje se ekonomia është shumë më tepër sesa tregu dhe se tregu është vetëm një mekanizëm efektiv i transaksionit – domethënë një mënyrë efikase për të arritur përfitim të ndërsjellë – nëse është ngulitur në një komunitet lokal në të cilin njerëzit kolektivisht sigurojnë një pjesë te konsiderueshme te shërbimeve themelore, të tilla si ushqimi, transferimi i njohurive dhe kujdesi shëndetësor bazë. Polanyi argumentoi gjithashtu se tregu është i përshtatur nga të gjitha llojet e rregullave për të parandaluar disa njerëz të pasur ose të huaj nga përvetësimi i burimeve të komunitetit përmes mekanizmit të tregut. Për shembull, parimi i tokës së perbashket bujqësore për kultivimin e ushqimit për konsum të brendshëm që përdoret akoma edhe sot në shumë vende afrikane. Mirëmbajtja e tokës së përbashkët për prodhimin e ushqimit është një mënyrë e zgjuar për të ndërtuar qëndrueshmëri në furnizimin me ushqim në rast se çmimet e ushqimit rriten ose eksportet e të korrave të parave siç janë kolapsi i kafesë dhe kakaos dhe valuta e huaj nuk mund të fitohen për të importuar ushqim. Shkurtimisht, tregu mund të kontribuojë në mënyrë të efektshme në prosperitet vetëm nëse secili nga dy fushat e tjera ka hapësirë ​​të funksionojë në bazë të vlerave të tyre. Jo më kot Smith tha se funksioni i tregut për shtetin është t’i sigurojë qeverisë burime të mjaftueshme tatimore. Duke vepruar kështu, ai nënvizoi rëndësinë e ndërveprimeve të mira midis tre fushave.

Historikisht, tregjet ishin fusha e tretë e ndërveprimit ekonomik – e rëndësishme vetëm nëse kishte diçka të favorshme për tregti. Për mijëvjeçarë, pjesa më e madhe e prosperitetit u arrit në fushën e vlerës së parë, ekonominë e kujdesit, të përbërë nga të përbashkëtat dhe kujdesi i ndërsjellë. Kjo përfshin burime të administruara bashkërisht të tilla si uji për peshkim dhe toka për kullotje, dhe kujdesi dhe bashkëpunimi reciprok siç është kultivimi i ushqimit dhe strehimit. Edhe sot, kjo fushë e parë përbën akoma një pjesë të madhe të ekonomisë sonë: mendoni për punën shtëpiake, kujdesin informal, prodhimin në shtëpi të ushqimit dhe veshjeve dhe punën vullnetare, si dhe iniciativat qytetare siç janë kooperativat e erës. Fusha e dytë ekonomike është ajo e shtetit, ose më parë e autoriteteve të tilla si mbretërit ose kryeprifterinjte. Ato autoritete përcaktonin se çfarë duhej të prodhonin qiramarrësit ose bujkrobërit dhe ata vunë taksa, pagat e paguara dhe monedhën e njohur të emetuar. Për shkak se njerëzit duhej të paguanin taksat e tyre në para, ata gjithnjë e më shumë duhet të bënin para në treg përveç aktiviteteve të tyre ekonomike në fushën e parë të ekonomisë.

Deri në ngritjen e kapitalizmit, tregjet dhe paraja luajtën një rol modest në ekonomi. Vetëm kur shkëmbeheshin më shumë mallra, zgjidheshin më shumë borxhe dhe mjetet e prodhimit u shfaqën në treg, kapitalizmi mori hov. Në këtë mënyrë, tregjet e punës, tregjet e tokës (dhe bashkë me to edhe privatizimi i tokës së komunitetit) dhe tregjet financiare u krijuan. Vetëm me kapitalizmin, tregjet u bënë gjithnjë e më të rëndësishme krahasuar me ekonominë e kujdesit dhe shtetin.

Tregu dhe kapitalizmi: mësime nga Marksi

Marks shkroi Das Kapital në 1867, pothuajse 100 vjet pas botimit të Smith të Pasurisë së Kombeve, në mënyrë që të kuptonte kapitalizmin, si dhe të ligjëronte ekonomistë si Smith në teorinë e tyre të vlerës së çmimeve të nxjerra nga tregu. Teoria e vlerës së punës së Marksit thotë se vlera e çdo të mire përcaktohet nga puna që përmban, dhe gjithashtu indirekt nga puna që përmbahet në të mirat kapitale me të cilat prodhohet. Ky konceptim i vlerës është i kundërt me atë të një ndërmarrje kapitaliste. Në një ndërmarrje kapitaliste që synon maksimizimin e fitimeve, të gjithë faktorët e tjerë paguhen së pari (materiali, puna, qiraja) dhe ajo që mbetet është fitimi, që i paguhet siguruesit të kapitalit si dividend. Me fjalë të tjera, kapitalisti merr atë që mbetet pas zbritjes së të gjitha kostove, dhe në rast të një humbjeje që nuk është asgjë. Marksi ndërroi rolet e kapitalistit dhe punëtorit në shpërblimin e faktorëve të prodhimit. Ai argumentoi që pas pagesës së faktorëve të tjerë, përfshirë një shtesë të rrezikut të arsyeshëm për sipërmarrjen e kapitalistit, pjesa tjetër i takon faktorit të punës. Mbi të gjitha, ky faktor siguron punën, kuptimin, bashkëpunimin dhe krijimtarinë e nevojshme për të bërë produktin.

Vetëm me kapitalizmin, tregjet u bënë gjithnjë e më të rëndësishme krahasuar me ekonominë e kujdesit dhe shtetin.

Kapitalizmi, sipas Marksit, përbëhet nga tre elemente, siç mund të lexohen midis rreshtave të librit të tij. Së pari, asimetria midis kapitalit dhe punës: faktori i parë punëson gjithmonë të dytin dhe jo anasjelltas. Prandaj, të ardhurat nga paga bien dhe të ardhurat nga kapitali rriten gradualisht. Së dyti, përmbysja e zinxhirit të këmbimit: një treg i zakonshëm fillon me një të mirë që shkëmbehet me para që përdoret më pas për të blerë një të mirë tjetër. Prandaj, situata win-win e shkëmbimit ka të bëjë me shkëmbimin e mallrave dhe jo me akumulimin e parave. Sidoqoftë, një treg kapitalist fillon dhe mbaron me para, ku shkëmbimi i mallrave, ose letrave me vlerë, ose çdo gjë tjetër që mund të monetohet, është vetëm një mjet. Pasojat e gjera të këtij shkëmbimi janë mishëruar sot në Airbnb dhe Uber. Elementi i tretë i tregut kapitalist është ai qe , dinamika midis dy rezultateve të para në kompanitë që rriten në mënyrë progresive më të mëdha pasi kane pasur një fillim të vogël ose kur janë thjesht me fat. Ata e bëjnë këtë duke marrë përsipër të tjerët dhe duke i vendosur ato jashtë tregut përmes ekonomive të shkallës. Si rezultat, çdo treg kapitalist, i cili fillon me konkurrencën, përfundon në monopol. Në kohën e Marksit, kjo tendencë po ndodhte tashmë në shkallë rajonale. Sot, ne e shohim atë në një shkallë globale me kompani të tilla si Unilever, Shell, Apple dhe Google.

Një ekonomi post-kovide pa kapitalizëm

Ajo që mund të mësojmë nga Smith dhe Marks është se një ekonomi e vërtetë post-kapitaliste, pra pa kapitalizëm, duhet të ketë tre karakteristika.

Së pari, më shumë hapësirë ​​për ekonominë e kujdesit dhe shtetin, në mënyrë që tregu të mbahet më i kontrolluar dhe i ngulitur më mirë në shoqëri. Objektivi shoqëror, në vend te akumulimit për aksionarët, merr përparësi. Kjo gjithashtu nënkupton një zhvendosje nga efikasiteti linear përmes specializimit të gjerë, prodhimit masiv dhe një shkalle të lartë të globalizimit në efikasitet plotësues me sinergji, qëndrueshmëri dhe punësim lokal. Merrni, për shembull, bujqësinë gjithëpërfshirëse të natyrës dhe agropylltarinë, ose ekonominë e fortë lokale të qytetit anglez të Preston pas një recesioni të rëndë.

Së dyti, një ekonomi post-kapitaliste kërkon ndërmarrje pa pabarazi midis punës dhe kapitalit. Për shembull, kooperativa të tilla ku pronarët janë gjithashtu punëtorë (si me Mondragon spanjoll, i cili ka mbi 70.000 anëtarë) ose klientët (si me kooperativat e erës) Kjo do të vlente gjithashtu për njerëzit e vetëpunësuar të bashkuar në fondet e bukës të cilët iniciojnë biznese fillestare që vijnë shumë më pranë plotësimit të nevojave sociale, të tilla si në inkubatorët në sitin e vjetër të Philips në Eindhoven. Ose ndërmarrjet shoqërore të rrënjosura në komunitete, ku fitimi është vetëm një parakusht për ndikimin shoqëror. Asnjë para nuk u është dhënë aksionerëve të jashtëm.

pronësia private dhe akumulimi po zëvendësohen nga një lloj i ri i përbashkët, në të cilin ka epersi pikepamja mjedisore mbi efikasitetin material te mallrave, kundrejt akumulimit efikas për një kompani ose aksioner

Së treti, një ekonomi post-kapitaliste ka nevojë për tregje që veprojnë më shumë lokalisht, në të cilat një produkt ose sherbim që plotëson nevojën është thelbësor dhe paratë mund të jenë po ashtu një monedhë e komunitetit lokal. Ka shembuj të shumtë të monedhave të suksesshme të komunitetit që veprojnë paralelisht me paratë zyrtare. Ekzistojnë gjithashtu sisteme dhe banka LETS në të cilat njerëzit në distancë nga tregu i punës ofrojnë shërbime vlera e të cilave shprehet në kohë dhe për të cilat ata mund të blejnë vetë një shërbim. Ose tregje ku nuk ka të bëjë më me blerjen dhe shitjen e mallrave, por me qiradhënien dhe dhënien me qira të shërbimeve qarkore. Si rezultat, pronësia private dhe akumulimi po zëvendësohen nga një lloj i ri i përbashkët, në të cilin ka epersi pikepamja mjedisore mbi efikasitetin material te mallrave, kundrejt akumulimit efikas për njëkompani ose aksioner në kurriz të barazisë, mjedisit dhe qëndrueshmërisë ekonomike.

Po në lidhje me sugjerimet nga ekonomistët për një version të përmirësuar të kapitalizmit? Për shembull, taksa më e lartë e pasurisë së Thomas Piketty,Kate Raworthekonomia e donutëve, apo propozimet e Joseph Stiglitz dhe Bas Jacobs për rregullimin më të rreptë të oligopoleve dhe çmimet e eksternaliteteve negative? Për pjesën më të madhe, këto ide gjithashtu mund të gjejnë vendin e tyre në një ekonomi post-kapitaliste. Por ato do të jenë efektive në planin afatgjatë nëse plotësohen edhe tre kriteret Smith-Marx. Përndryshe, pas krizës Covid-19, kapitalizmi thjesht do të rrjedhe përsëri me tregun.

Cookies on our website allow us to deliver better content by enhancing our understanding of what pages are visited. Data from cookies is stored anonymously and only shared with analytics partners in an anonymised form.

Find out more about our use of cookies in our privacy policy.